123
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
MAHTUMQULI VA AZADI: TURKMAN ADABIYOTINING
IKKI ULUG‘ SIYMOSI
Gulnur Kakisheva
Ajniyoz nomidagi Nukus DPI 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14883922
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 12-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 17-yanvar 2025 yil
Ushbu maqolada turkman xalqining buyuk shoiri va
mutafakkiri Mahtumquli Firog‘iy hayoti, ijodiy faoliyati
va adabiy merosi atroflicha tahlil etiladi. Mahtumquli
Firog‘iy turkman adabiyotining asoschilaridan biri
bo‘lib, uning asarlari xalqining milliy o‘zligini anglash,
ma’naviy va madaniy taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi.
KEY WORDS
Mahtumquli hayot tazri, g’azallar
tahlili, so’zlar ma’no tarjimasi,
shakl, mazmun
Mahtumquli – turkman xalqining buyuk shoiri, mutafakkiri va ma’rifatparvari. U turkman
adabiyotining klassigi bo‘lib, o‘z ijodi orqali millatning birligi, insonparvarlik va adolat
g‘oyalarini targ‘ib qilgan. Ulug’ turkman shoiri va mutafakkir, ma’rifatli siymo, faylasuf-shoir
Mahtumquli yolg’iz Turkman xalining emas, barcha turkiy ellarining, chunonchi Ozarbayjon
adabiyotini ham boyitishiga katta hissa bo’lib qo’shilgan. Shoirni Ozarbayjonda sevilib,
mashhur bo’lishining sababi uning she’rlarida umumturkiy motivlarining obrazlar tizimining
xalqchil ifoda etganligi bilan ko’rsatiladi. Adibning adabiy merosida o’zbek va Turkman
ellarining qon- qardoshlik tiyg’ulari tamg’alangan deyish mumkin. U 1724- yili Atrek daryosi
bo’yidgi xojigovshon qishlog’ida tavallud topgan. Ozodiy taxallusi bilan ijod qilgan
Davlatmamad, ( va’zi Ozod” nomli asar muallifi Ozodiy ijodi, ayniqsa, ushbu “Va’li Ozod”
kitobi, chamasi, to’liq islomiy ruhda bo’lgani bois sho’ro davrida yetarli o’rganilmagan. Bu
kitobda muallif ulug’ mutafakkir Alisher Navoiy ijodini yaxshi o’zlashtirgan, ayniqsa “mahbub
ul-qulub” asaridan tasir olgan adib sifatida namayon bo’ladi) ya’ni otasi uning ilk ustozi
bo’lgan. Oilada ilk savod chiqargan adib taxminan olti yoshidan ovul maktabida Niyozsolih
mulla qo’lida o’qiy boshlaydi. O’tkir zehni, tirishqoqligi bilan boshqalardan ajralib turardi,
keyinchalik
Qiziloyoqda Idris bobo, Xivada sherg’ozixon va Buxoroda Ko’kaldosh
madrasalarida tahsil olgan, ilmni chuqur egallagan.
U badiiy so’zni yuksak qadrlagan va ijodiy qobilyatga ega ma’rifatli oilaga mansub. shoir
Turkman she’riyatiga yangi nafas, yangicha tarovat olib kirdi. “fano tuprog’I”, “ahli hol”, “fakr
mulki”, “yor”, “jahibjamol”, “zulf”, “do’st”, sufiyona istilloh tushinchalar ko’p uchrashi,
“ko’rdingmi”, “yor sendan”,”namasan”, “ey dost”, “oshiq bo’lmisham” she’rlarida sufiyona
kuchliligini bilinib turadi. O’lmas she’riyat namunalarini yaratgan shoirning adabiy
merosining aksariyati shoir yashagan kezlarda turkiy xalqlar orasida qo’lyozma holida
yoyilgan, xalq xotirasida saqlanib qolgan va avloddan avlodga o’tib kelgan. Rivoyatlarga ko’ra
uning bobosi, ismi ham Mahtumquli bo’lgan shoirga uning ismini berishgan, tirikchilik qilib
turkmanlarning gurko’z qabilasiga ish izlab keladi va uning boshliqlaridan birining qo’lida
yollanib ishlaydi, ma’lumddandan keyin xo’jayin uni
o’z qiziga uylantiradi qo’yadi,
dehqonchilik qilish bilan birga, otga to’qim tikish, qmchi to’qish, ayil va yugun yasash orqali
124
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
daromadini muttasil oshirib boradi Mahtumquli yonachi (to’qimdo’z) nomi bilan davrug’
taratadi bo’sh bo’lgan paytlarida qo’shiqlar to’qigan, adib otasi ham, ya’ni Davltmurod ham
alohida qobilyat bilan ajralib turardi. Turkman xalqi tarixining og’ir, notinch davrda yshab
o’tgan Mahtumquli oilaviy hayotda ham halovat topmadi Chovdurxon boshchiligida
Afg’onistonga vakil qilib jo’natilgan, akalari Abdulla va Muhammadsafo dushmanlar
tomonidan shavqatsiz o’ldiriladi. Katta xonadonning og’irliga adib zimmasiga tushadi, u
umidsizlik qilish, ota-bobosidan meros yonachilik kasbini davom ettirish bilan birga
temirchilik va zargarlik xunarlarini ha egallaydi, adib xivada o’qib yurgan paytidayoq birin-
ketin ota-onasidan ayrilgan edi. “Go’zal sherg’ozi” she’rida bu haqida keltirib o’tadi.
Komil bo’lib, saramjonlik qilibman
Mashakkat-la ul padardan qolibman
Ka’bamdan ayrilib judo bo’libman
Ketar bo’ldim, xush qol, go’zal sherg’ozi!
Mahtumquli butun turkiy xalqlar uchun tushunarli va taniqli shoir, sevimli adib, ma’rifatli
siymo bo’lgan uning pok insonparvarlik, xalqparvarlik, vatanparvarlik g’oyalari bilan
yog’rilgan she’rlarida pok islomiy ma’rift ruhi gurkirab, yashnab turadi. Adib firog’iy (Firog’iy
so’z ma’nosi ayriliq, judolik,hijron kabi ma’nolarni bildiradi) taxallulsi bilan ijod qilgan. Adib
marsiyasida shunday keltiradi
Mol-u davlatlarga ko’ngil qo’ymadi,
Bu jahonning ishratini suymadi,
Eski sholdan ortiq po’shish kiymadi,
Oxirat uyi bo’ldi qasdi otamning.
Nuqabo der: uch yuz eran ko’rishdi,
Chiltanda otamga nazarim tushdi,
Nujabo borsam,hafttanlarga qorishdi,
Abdullodir chin payvasdi otamnig.
Mahshar kuni g’amsiz kirar behishtga
Har kim chindan bo’lsa do’sti otamning
Marsiyamizni tahlil qilsak ko’rinib turibdiki, adibning otasi unchalik boy bo’lmagan bo’lmgan.
Misralardan bilib olishimiz mumkinki, Ozodiy shubhasiz valiy zo ekani bilinadi, Nuqabo,
Nujabo avliyolarning muayyam guruhlaridir. “Nuqabo” -“Naqib” so’zidan naqiblar biror
jamoa va guruhlarning ulug’lari, etiborli kishilari, raislari, “Nujabo” “najib” so’zidan, najiblar
buzurgvorlar va tanlangan aziz zotlar degan ma’noni bildiradi. Oxirgi satrlarida ko’rinib
turibdiki, harati payg’ambarimiz (s.a.v.) ning “kishi oxiratda yaxshi ko’rgan kishisi bilan birga
bo’ladi”, degan hadisi shariflariga tayanadi , Mahtumqulidek shariatda sobitqadam va
istiqomatda mustahkam zotning bu mujdasi oddiy ta’rif emas, balki ma’no olamidan yetgan
shavq natijasidir. Mahtumquli arab, fors tillarini puxta o’zlashtirgan, chig’atoy –eski o’zbek
tilini mukammal bigan, hol uning ijodidagi so’z boyliklridan ham ayondir.
Asli seni ko’maganman, nigorim!
Qumrimisan, bulbulmisan, namasan?
125
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
G’amgin dilni xayoling-la aldarman,..
Bog’ ichinda bir gulmisan namasan?..
Yo mushukmisan, yoki jambil, yo anbar
Aytolmayman, yo charxmisan, yo chanbar
Daryomisan, majmisan, yo savsar,
Dirdobmisan, to’lqinmisan, namasan?..
Ushbu she’rimizda yor ollohga bo’lib, avvalgi misrada bu dunyoda uni ko’rmagani aytilmoqda
va tabiatdagi eng nafis tasvirlar, go’zallik rmzlari orqali ana shu ilohiy Nigorni topish istagini,
ishtiyoqini shoir yashirmaydi. Butun borliq, koinotning egasi, ularni harakatga keliruvchi
itoatda turib turuvchi qudrat sohibini “yo charxmisan, yo chanbar, Daryomisan, yo
mavjmisan” deya tafakkur qiladi
Gar tutsa holimdan xabar, quruq og’ochdan qon chiqar,
Inson sharoroimdan asar topsa, tanimdan jon chiqar.
Qorun qilib molin ado, sad jon istar- bo’lsa fido
Kun sham’idan bo’lib judo, nurin qo’yib pinhon chiqar.
Bir ko’chada bo’sam, muqim, dilga ketirsam qadri siym,
Har ko’chai vayronadan sad ganji bepayon chiqar.
Ko’nglimga kelgan naqshlar ko’zlarga paydo bo’sa gar,
Qo’shulsa ko’p nodonlar, komil bo’lib mardon chiqar.
Ushbu “chiqar” radifli g’azalni tahlil qilsak Agar mening manaviy holimdan, dardu
ishqimdan xabar topsa, inson u yoqda tursin hatto qurigan og’ochdan ham qon chiqadi,
sharorimdan ichimdagi olovdan bir inson asar topsa, bu ishq o’tining bir uchqini unga yetsa,
toqat qilolmay tanidan jon chiqadi adib ishq dardida ma’naviy holini ilohiy tajaliylar ta’sirini
mubalog’a bilan oshkor etmoqda.Agar mening holimdan xabar topsa, benihoya boylik egasi
bo’lgan qorundek mutafakkir va xasis kimsa ham erib, molini sarflab ado qilar,yuz jon bu ishq
yo’lida fido bo’lishini orzu qilar edi, Quyosh o’z oyidan judo bo’lib, hatto o’z nurini qo’yib,
mening sharorimni ko’rib, uyalganidan pinhon chiqar edi. Agar shu ishq dardi, shu ma’naviy
holim bilan bir ko’chada muqim turib qolsam vasiymu zarga biror qad -qimmat bersam,
ko’nglmga xazina fikrini keltirsam, har bir vayrona ko’chadan yuztadan bepayon hadis-
hisobsiz ganj xazzina chiqa edi. Ammo bunga mening hoxishim yo’q. adib o’z qalbidagi
ma’naviy xazinalar har qanday dunyoviy boyliklardan avlo ekaniga ishorat qilmoqda, agar
men siym -u zar istasam edim, mendan g’aniyroq kishi bo’lmasdi, ammo mening botin
xazinam menga kifoyadir, demoqda, shoirimiz. Va keying misrada naqsh matoga o’yiladigan
xilma-xil ranglar, gular tasvirlar bu o’rindagi naqsh ilohiy ishq va ilohiy tajalliylar ( a.
ko’rinish, jilolanish) ma’nosidadir.
Xulosa:
Turkman adabiyotining buyuk va sevimli ijodkori Mahtumquli g’azallari tahlilida yangi bir
sahifalar ochildi, u nafaqat Turkman shoiri, balki umumiy insoniyatni ezgu yo’lga chorlovchi
ulug’ siymo va mutafakkirdir, uning bir necha marta she’rlari o’zbek tiliga tarjima qilinib,
1
Jalolbek Yo’ldoshbekov darslik adabiyot namasan she’ridan
126
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
nashir etilgan, ko’plab she’rlari hofizlar tomonidan kuyga solib aytilgan va kinofilm, spektakl
va badiy asalar yaratilgan.
Foydalangan adabiyotlar:
1. Maxtumquli, Ergash Ochilov "Maxtumquli hikmatlari" Toshkent Oʻzbekiston 2015
2. Quramboyev K. Oʻzbek -turkman adabiy aloqalari, T., 1978
3. Jalolbek Yoʻldoshbekov Adabiyot, Toshkent., 2017
