67
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
ALISHER NAVOIY VA TURKIY ADABIYOT TARAQQIYOTI
Kakisheva Gulnur Annadurdiyevna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti Turkiy tillar
fakulteti Turkman tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-D guruh talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15389976
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 12-may 2025 yil
Mazkur maqolada o‘zbek mumtoz adabiyotining
asoschisi, buyuk mutafakkir va davlat arbobi Alisher
Navoiy hayoti, ijodi, asarlarining badiiy-estetik
xususiyatlari,
falsafiy
mazmuni
va
maʼnaviy
qadriyatlari yoritiladi. Shuningdek, uning o‘zbek
tilidagi ijodiy merosining turkiy xalqlar adabiyotiga
ta’siri haqida fikr yuritiladi.
KEY WORDS
Alisher Navoiy, turkiy adabiyot,
g‘azal, doston, tasavvuf, badiiy-
estetik tafakkur, maʼnaviy meros,
"Xamsa"
Alisher Navoiy (1441–1501) — o‘zbek adabiyoti tarixining eng yirik siymolaridan biri bo‘lib,
u faqat shoir sifatidagina emas, balki davlat arbobi, mutafakkir, tilshunos, tarixchi va
me’morchilik homiysi sifatida ham mashhurdir. Navoiy o‘z asarlari orqali turkiy tilda adabiyot
yaratish mumkinligini isbotlab berdi. Uning "Xamsa"si, g‘azallari, masnaviylari va nasriy
asarlari xalqimiz madaniyatining bebaho durdonalaridir. Ayniqsa, Navoiy ijodida tasavvufiy
tafakkur, axloqiy poklik, insonparvarlik, ilohiy ishq va ma’rifatga da’vat asosiy o‘rinda turadi.
Navoiy hayoti va tarixiy sharoiti Alisher Navoiy 1441-yil Hirotda tug‘ilgan. Uning to‘liq
ismi Nizomiddin Mir Alisher bo‘lib, u Temuriylar davrida yashagan. Yoshligidan ilm-fanga,
adabiyotga, musiqa va san’atga qiziqqan. Mashhur olimlar davrasida ta’lim olgan va turli
tillarda — arab, fors, turkiy va hatto qadimgi yunon adabiyoti bilan tanish bo‘lgan. Temuriy
hukmdor Husayn Boyqaro davrida yuqori lavozimlarda ishlagan va o‘z ijodiy hamda ma’rifiy
faoliyati orqali xalq xizmatida bo‘lgan.
Navoiy ijodining asosiy yo‘nalishlari Alisher Navoiy ijodi turkiy til imkoniyatlarini
chuqur ochib berishi bilan ajralib turadi. U fors tilida ham yozgan bo‘lsa-da, asosan ona tilida
ijod qilib, turkiy adabiyotning mustaqil rivojlanish yo‘lini belgiladi. Uning asarlari tasavvufiy,
axloqiy va ma’rifiy g‘oyalar bilan boyitilgan. U inson qalbini tarbiyalash, jamiyatni ezgulikka
yetaklashni bosh maqsad qilib olgan. "Xamsa" asarlari va ularning mazmuni Navoiy "Xamsa"si
— o‘zbek tilidagi birinchi beshlik (besh doston) bo‘lib, fors tilida Nizomiy Ganjaviy va Amir
Xusrav Dehlaviylar tomonidan yaratilgan an’anani turkiy tilga ko‘chirgan. Bu asarlar:
"Hayrat ul-abror" — axloqiy-falsafiy doston bo‘lib, adolat, sabr, ilm va donolikni ulug‘laydi;
"Farhod va Shirin" — xalq orasida mashhur bo‘lgan muhabbat va fidoyilik timsoli;
"Layli va Majnun" — ishqiy dramani tasavvufiy tushunchalar bilan uyg‘unlashtirgan;
"Sab’ai Sayyor" — yetti shahzoda va yetti malikadan iborat hikoyatlar orqali axloqiy
g‘oyalarni ifoda etadi;
68
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
"Saddi Iskandariy" — buyuk sarkarda Iskandar timsolida bilimdon, adolatparvar rahbar
obrazi yaratilgan.
"Xamsa" asarlarining har biri chuqur falsafiy ma’no, yuksak badiiylik va axloqiy mazmun
bilan boyitilgan. Bu dostonda turkiy adabiyotning o‘ziga xos poetik uslubi, tasvir vositalari,
ramziy ifodalar keng qo‘llangan. Ayniqsa, Navoiy bu asarlari orqali o‘zbek tilining nafisligini
va adabiy salohiyatini namoyish qilgan.
G‘azallari va she’riy merosi Navoiy g‘azal janrini yuksak badiiy darajaga olib chiqqan.
Uning "Diwon"lari ("G‘aroyib us-sig‘ar", "Navodir ush-shabob", "Badoyi‘ ul-vasat", "Favoyid ul-
kibar") ko‘plab falsafiy, tasavvufiy va ishqiy g‘oyalarni o‘z ichiga oladi. G‘azallarida ilohiy ishq,
haqiqat izlash, axloqiy kamolot, sabr-toqat kabi mavzular chuqur ifodalangan. U iste‘orali,
tashbehli, obrazli tildan foydalangan va har bir baytda chuqur mazmun mujassamlashtirgan.
Nasriy asarlari Navoiy shoirlikdan tashqari, o‘zining nasriy asarlari bilan ham mashhur.
"Mahbub ul-qulub", "Mezon ul-avzon", "Nazm ul-javohir", "Munshaot" kabi asarlari tarix,
adabiyotshunoslik, axloq va hayot falsafasini o‘z ichiga oladi. Ayniqsa, "Majolis un-nafois"
asarida Navoiy o‘z zamondosh shoirlar haqida bebaho ma’lumotlar beradi. "Mahbub ul-qulub"
axloqiy risola bo‘lib, unda insoniy fazilatlar, ijtimoiy adolat va poklik haqida yozilgan. Navoiy
tafakkurining badiiy-estetik xususiyatlari Navoiy tasavvufiy tafakkur orqali inson ruhining
komilligini tarannum etgan. Uning poetikasi ramzlar, iste‘oralar, tazodlar bilan boyitilgan.
G‘azallarida ko‘pincha ma’naviy yetuklik, ilohiy muhabbat, zamonaviy illatlarga tanqidiy
munosabat ifoda etiladi. U adabiyotni ma’naviy poklanish, axloqiy yetuklikka eltuvchi vosita
deb bilgan.
Alisher Navoiy ijodi o‘zbek adabiyotining gulzorasidir. Uning har bir g‘azali, har bir
dostoni ma’naviyat gulidan xushbo‘y hid taratadi. Bu gulzor nafaqat o‘zbek xalqi, balki butun
turkiy dunyo uchun ibrat maktabi bo‘lib qolmoqda. Har bir yangi avlod bu gulzorda o‘ziga
kerakli saboqlarni topa oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Alisher Navoiy. "Xamsa". — Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti,
2002.
2. Vohidov, M. Alisher Navoiy: Hayoti va ijodi. — Toshkent: O‘qituvchi, 1996.
3. Karimov, I. Buyuk siymoga ehtirom. — Toshkent: Uzbekistan, 1991.
4. Gadoyev, G. Navoiy ijodining falsafiy asoslari. — Samarqand, 2005.
5. Alisher Navoiy. "Mahbub ul-qulub". — Toshkent: Fan, 1993.
6. Azimjonova, D. Navoiy
