186
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
BOLALAR IMMUN TIZIMINI MUSTAHKAMLASHDA
ECHINATSEA PURPUREA O‘SIMLIGINING O‘RNI
I.Musayeva
Markaziy Osiyo Tibbiyot Universiteti talabasi,
Ilmiy raxbar: O.R.Parpiyeva
Markaziy Osiyo Tibbiyot Universiteti dotsent v.b.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14926106
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 12-fevral 2025 yil
Nashr qilindi: 25-fevral 2025 yil
Ushbu
maqolada
echinatsiya
purpura
o‘simligining
bolalar
immun
tizimini
mustahkamlashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Xalq tabobatida
ushbu
o‘simlik
keng
qo‘llanilib,
uning
immunomodulyator xususiyatlari ilmiy jihatdan ham
o‘rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, echinatsiya
purpuraning muntazam iste’moli bolalarda infeksion
kasalliklarga
chalinish
ehtimolini
kamaytirishi
aniqlangan.
Shuningdek,
maqolada
echinatsiya
purpuraning qo‘llash usullari va ehtiyot choralari
muhokama qilinadi.
KEY WORDS
echinatsiya
purpura,
immunitet, xalq tabobati, bolalar
salomatligi, dorivor o‘simliklar.
Kirish.
Immun tizimi organizmni turli kasallik chaqiruvchi viruslar, bakteriyalar,
zamburug‘lar va boshqa zararli mikroorganizmlardan himoya qiluvchi murakkab biologik
tizimdir. Bolalarda immun tizimi kattalarnikiga qaraganda ancha zaif bo‘lib, u tug‘ilishdan
keyin rivojlanib boradi.
Bolalar immun tizimi zaif bo‘lib, turli infeksion kasalliklarga moyilligi yuqori bo‘ladi. Shu
sababli, xalq tabobatida tabiiy immunomodulyator sifatida ishlatiladigan dorivor o‘simliklarga
ehtiyoj katta. Echinacea purpurea (echinatsiya purpura) qadimdan immun tizimini
mustahkamlashda keng qo‘llanilib kelinadi. Ushbu maqolada echinatsiyaning bolalar
salomatligi uchun foydalari va uning xalq tabobatidagi o‘rni ilmiy nuqtayi nazardan tahlil
qilinadi.
Echinacea purpurea
o‘simligi
187
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
Echinacea purpurea – Asteraceae oilasiga mansub ko‘p yillik gullaydigan o‘simlik. Bu
Echinacea navidagi to‘qqizta turidan biri bo‘lib, tiklash uchun eng ko‘p qo‘llaniladi. Echinacea
purpurea, shuningdek, binafsha konusli gul, kirpi konusli gul yoki sharqiy binafsha konus guli
sifatida ham tanilgan. Uning vatani Shimoliy Amerikaning sharqiy va markaziy qismi boʻlib,
manzarali oʻsimlik sifatida keng oʻstiriladi. O‘simlik 3 futdan ortiq balandlikda o‘sishi mumkin
va yozdan kuzgacha jonli binafsha konus shaklidagi gullarni ishlab chiqaradi. E.purpurea
gullari, barglari, poyasi va ildizlari dorivor maqsadlarda qo‘llaniladi.
Materiallar va metodlar.
Ushbu tadqiqotda adabiyot manbalarini tahlil qilish, an’anaviy xalq tabobati usullarini
o‘rganish va ilmiy tadqiqot natijalarini qiyosiy tahlil qilish metodologiyasi qo‘llanildi.
Shuningdek, echinatsiyaning immun tizimiga ta’siri bo‘yicha ilgari o‘tkazilgan ilmiy
ishlanmalar o‘rganildi.
Natijalar va munozaralar.
Echinatsiya purpuraning tarkibida polisaxaridlar, flavonoidlar va alkamidlar mavjud bo‘lib,
ular immun tizimini rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
echinatsiya ekstraktlarini muntazam iste’mol qilgan bolalarda shamollash va gripp kabi
kasalliklarga chalinish hollari 30-40% ga kamaygan. Xalq tabobatida echinatsiya damlamalari
va choylari bolalarning immunitetini mustahkamlash uchun keng qo‘llaniladi.
Bolalar immun tizimining xususiyatlari:
1.
Tug‘ma immunitet – Yangi tug‘ilgan chaqaloq onadan o‘tgan antitanachalar
yordamida dastlabki oylar davomida himoyalanadi.
2.
So‘nggi immunitet – Bola turli infeksiyalar yoki emlash natijasida immunitet hosil
qiladi va bu keyingi kasalliklarga qarshi himoya bo‘lib xizmat qiladi.
3.
Immun tizimining rivojlanishi – 6-7 yoshgacha bolalar immuniteti to‘liq
shakllanmaydi, shu bois ular ko‘pincha shamollash va infeksiyalarga chalinishadi.
Bolalar immun tizimini mustahkamlash usullari:
To‘g‘ri ovqatlanish: Immunitetni mustahkamlash uchun bolaning ratsionida
vitaminlar (A, C, D, E), minerallar (temir, rux, selen) va probiotiklar yetarli miqdorda bo‘lishi
kerak.
Faol hayot tarzi: Jismoniy faollik va toza havoda yurish immun tizimini kuchaytiradi.
Yetarli uyqu: Bolalar uchun kuniga kamida 9-11 soat uyqu juda muhim.
Stressni kamaytirish: Ruhiy holat immunitetga bevosita ta’sir qiladi, shuning uchun
bolalarni stressdan asrash lozim.
Emlash (vaksinalar): Vaksinalar immun tizimining infektsiyalarga qarshi chidamliligini
oshiradi.
Echinatsiya purpuraning immun tizimini qo‘llab-quvvatlashdagi samaradorligi ilmiy jihatdan
isbotlangan bo‘lsa-da, uni ishlatishda ehtiyotkorlik talab etiladi. Chunki haddan tashqari
iste’mol qilish allergik reaksiya yoki organizmga nojo‘ya ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bois,
bolalar uchun dozalash bo‘yicha tavsiyalar aniq belgilanib, faqat shifokor tavsiyasiga binoan
qo‘llash lozim. Shuningdek, echinatsiya purpuraning boshqa dorivor o‘simliklar bilan
kombinatsiyalangan shakllari ham samarali bo‘lishi mumkin.
2007 yilda o‘tkazilgan 14 ta tadqiqotning meta-tahlili echinacea sovuqni va uning
davomiyligini samarali ravishda qisqartirishini tasdiqladi. 2015 yilgi tekshiruv immunitetni
rag‘batlantiruvchi va yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadigan dalillarni ham topdi. Biroq,
ba’zi tadqiqotlar aralash yoki salbiy natijalarni ko‘rsatadi. Echinacea samaradorligini
yaxshiroq tushunish uchun standartlashtirilgan preparatlar bilan yanada qat’iy ishlab
chiqilgan inson sinovlari talab qilinadi.
Xulosa.
Bolalar immun tizimi tug‘ilgandan keyin shakllanadi va mustahkamlanadi. Uni
mustahkamlash uchun sog‘lom turmush tarzi, to‘g‘ri ovqatlanish va gigiyena qoidalariga rioya
188
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
qilish muhim hisoblanadi. Tabiiy vositalardan foydalanish ham immunitetni qo‘llab-
quvvatlashda samarali bo‘lishi mumkin.
Echinatsiya purpura bolalar immun tizimini mustahkamlashda samarali tabiiy vosita
hisoblanadi. Xalq tabobatida uni damlama, choy yoki sirop shaklida qo‘llash mumkin. Biroq,
uni ishlatishda shifokor tavsiyalariga amal qilish lozim. Kelajakda echinatsiyaning bolalar
immunitetiga ta’siri bo‘yicha chuqur ilmiy tadqiqotlar olib borish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Barnes, J., Anderson, L. A., & Gibbons, S. (2005). Echinacea species (Echinacea
angustifolia, Echinacea pallida, Echinacea purpurea): a review of their chemistry,
pharmacology and clinical properties.
Journal of Pharmacy and Pharmacology
, 57(8), 929-954.
2.
Shah, S. A., Sander, S., White, C. M., Rinaldi, M., & Coleman, C. I. (2007). Evaluation of
echinacea for the prevention and treatment of the common cold: a meta-analysis.
The Lancet
Infectious Diseases
, 7(7), 473-480.
3.
Linde, K., Barrett, B., Wölkart, K., Bauer, R., & Melchart, D. (2006). Echinacea for
preventing and treating the common cold.
Cochrane Database of Systematic Reviews
, (1),
CD000530.
4.
European Medicines Agency. (2015). Assessment report on
Echinacea purpurea
(L.)
Moench, herba recens.
EMA/HMPC/44476/2015
.
5.
Barrett, B. (2003). Medicinal properties of Echinacea: A critical review.
Phytomedicine
,
10(1), 66-86.
