64
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
OKSIMORON HODISASINING BADIIY MATNDAGI
AHAMIYATI
Abdurahmonova Sofiya
NavDU O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti
2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037413
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 17-mart 2025 yil
Badiiy asarlarning obrazli ifodalash vositalari turli
shaklda bo‘lib, ular ham lingvistik, ham adabiy janrlar
asosida amalga oshadi.
Oksimoron – o‘z ma’nosidan
ko'chirilib, bir biriga zid tushunchalarni ifodalab
kelgan so'zlar
. Oksimoronlarning badiiy matnlarda
tasvirlanayotgan kishilar faoliyati, xarakteridagi
qusurlar yoki ijobiy xarakter, badiiy obrazli, estetik
ta’sirchan vosita sifatida qo‘llaniladi.
KEY WORDS
Ular badiiy asarlarga chuqur ma’no va ta’sirchanlik bag‘ishlaydi. Masalan, leksik
sathning leksikologiya bo‘limidagi leksik vositalar badiiy estetik ruhni yanada jonlantiradi.
Ulardan biri oksimoron hodisasi bo‘lib, o‘z ma’nosidan ko‘chirilgan, bir-biriga zid
tushunchalarni ifodalovchi so‘zlar va iboralardir.
Mazkur maqola oksimoronlarning badiiy matnlarda qanday ishlatilib, obrazlarni
chuqurlashtirishi va estetik ta’sirga erishishga qanday yordam berishini tahlil qiladi. Quyida
Zebo Mirzoning “Yoningizga xayolan borsam” to‘plamida oksimoronning estetik vazifasi va
uning ta’sirini ko‘rib o‘tamiz
.
ONAMGA
Oq sochlari
oppoq tun
uning
Umri halol ishqqa bayroqdir
Oh, yuzlari dunyoyi dunning
Go‘zalidan chiroyliroqdir
Ushbu misradagi misollarda oksimoronlarning obrazli ta’siri ko‘zga tashlanadi. “Oq sochlari
oppoq tun” birikmasida oppoq sochlarning va oppoq tunning birlashishi orqali inson umri
bilan tunning cheksizligi o‘rtasida qarama-qarshilik ko‘rsatiladi. Bir birikmada qarama-qarshi
munosabat aks etgan, “oppoq” leksemasida “yorug‘liq”, “oydinlik”, “rang”, “orttirma
darajadagi rang sifati” semalari “tun” leksemasidan anglashiladigan “qorong‘ulik”, “zimiston”
semalari orqali oksimoron hodisasini yuzaga keltirgan.
SARATON
Yuksakdan yalang‘och suvlar boshiga
Quyosh yog‘dirarkan oltin nayzalar
Vujudi qizigan daryo qoshiga
Yugurib chiqadi chanqoq maysalar!
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/
2
Zebo Mirzo. Yoningizga xayolan borsam she’riy to‘plami.
65
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
KO‘ZLARINGIZ JUDA CHIROYLI...
Yuragimni
kuydirayotgan
Ko‘zyoshmidi
,
olov yomg‘iri
?
Dunyo dunyomidi sengacha
Yo yaraldi Ilohning siri?
“Yuragimni kuydirayotgan ko‘zyoshlar", “olov yomg‘iri” iboralarida “yurakni kuydirish”
va “yomg‘ir birlashishi” hamda o‘zaro qarama-qarshi hodisalar orqali chuqur his-tuyg‘ular
tasvirlanadi. Aslida ko‘z yosh(namlik) kuydirishga emas, “o‘chirishga” va “sovitishga” xizmat
qiladi, shu boisdan qarama-qarshi ma’no aks etadi. “Yomg‘ir” va “olov” birikmasi ham xuddi
shu vazifada va ma’noda kelgan. Bu iboralar hissiy ohangni kuchaytiradi va obrazlikni
kuchaytiradi.
OLOVDARAXT
Maysalar titrog‘i kirar jonimga
Chayqalar ko‘ksimda
olov dengizi
...
Gulladim sochimdan tirnog‘imgacha,
Men qanday daraxtman,
Men kimman o‘zi?
Oksimoronlar badiiy matnda g‘ayrioddiy va aniq taassurot qoldiradi, o‘quvchining
ongiga chuqur ta’sir qiladi. Bir-biriga zid tushunchalarni birlashtirish orqali muallif o‘z
obrazlarini kuchaytiradi va o‘quvchining ongida chuqur va mukammal tasvirlarni yaratishga
erishadi. Oksimoronlar orqali tasvirlanayotgan obrazlar yanada boy, murakkab va chuqurroq
ma'noga ega bo‘ladi. Masalan, “olov yo‘qligi”, “quvonchli qayg‘u” kabi iboralar o‘quvchida
g‘ayrioddiy his-tuyg‘ularni uyg‘otadi va ularni obrazni yanada chuqurroq o‘rganishga undaydi.
Badiiy matnlarda oksimoronlar faqatgina obrazli ifodalash vositasi emas, balki
o‘quvchining ongida chuqur va boy hissiy ta’sir qoldiradigan kuchli vositalardir. Ulardan
foydalanish orqali muallif o‘z obrazlarini hayotga keltiradi, ularning murakkabliklarini ochib
beradi va o'quvchining tasavvur va his-tuyg'ularini boyitadi.
Maqolada keltirilgan she’rlar misollari orqali oksimoronlarning turli obrazlarga,
xususan, inson ruhi, tabiat, his-tuyg‘ulari qanday ta’sir qilishini kuzatib borish mumkin. Ushbu
misollarda oksimoronlarning badiiy estetikani qanday oshirishini tahlil qilish imkoniyati
mavjud.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1. Zebo Mirzo. Yoningizga xayolan borsam she’riy to‘plami.
2. Arastu. Poetika, Axloqi kabir. – Toshkent, 2015. – B.56
3. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 6 tom .4-tom. Toshkent, 2023-yil. – B. 66
