MILLIY UYG‘ONISH DAVRI YOZMA MANBALARIDA OKKAZIONAL BIRLIKLAR

62

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)

MILLIY UYG‘ONISH DAVRI YOZMA MANBALARIDA

OKKAZIONAL BIRLIKLAR

Abdurahmonova Sofiya

NavDU O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti

2-kurs talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.15037395

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi:7-mart 2025 yil

Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil

Nashr qilindi: 17-mart 2025 yil

Tilshunoslikda okkazionalizm hodisasi hamda

unga yondosh hodisalar haqida bir qancha

ma’lumotlar, izlanishlar va ilmiy xulosalar mavjud.

Masalan, ushbu hodisaning tilimizga kirib kelgan yangi

so‘zlardan farqli va o‘xshash jihatlari qiyosan

yoritilgan ilmiy xulosalar qayd etilgan. Avvalo,

okkazional birliklar haqidagi dastlabki malumotlarni

Arastuning “Poetika” asarida uchratamiz. U bunday

birliklarga nisbatan “yangi so‘z – hech qachon hech

kim qo‘llanmagan, faqat shoir tomonidan qo‘llanilgan,

o‘ylab topilgan so’zlardir’’

1

degan xulosalar uchraydi.

KEY WORDS

Rus tilshunosligida okkazionalizmmasalasi keng o‘rganilgan. Jumladan, N.I.Feldman

okkazional terminni birinchi bo‘lib qo‘llagan. “Okkazional so‘zlar so‘z yasalishining mahsuldor

tiplariga ko‘ra yuzaga keladi va ularning ma’nolari matnda motivlashadi hamda izohlanadi

2

”,

xulosasi berilgan.

O‘zbek tilshunosligida ham bu hodisa bilan bog‘liq tadqiqotlar olib borilmoqda. Ilk monografik

ish sifatida S.Mo‘minov tomonidan o‘rganilgan. Olim okkazional birlikka shunday ta’rif beradi:

“Okkazionallar – konkret nutq jarayonida individ tomonidan faqat bir martagina

qo‘llanadigan ko‘pincha emotsional-ekspressiv bo‘yoqqa ega bo‘lgan nutq birligi ekanligi bilan

ham keyinchalik turg‘un til birligiga aylanib ketadigan neologizmlardan farqlanadi’’

3

.

Yuqoridagi ta’riflarga asoslanadigan bo‘lsak, ushbu hodisa dastlab nutqiy birlik sanaladi.

Nutqiy birlik hisoblanga mazkur hodisa til sathlarining turli qatlamlarini o‘z ichiga oladi,

keyinchalik ommalashib tilga ko‘chadi. Xususan, u so‘z qo‘llash bilan, qo‘shimcha qo‘llash

bilan, tovushlar talaffuzi bilan hamda so‘z birikmalarini “shaxsiy” qo‘llash bilan yuzaga kelishi

mumkin. Biz ushbu maqolamizda milliy uyg‘onish davri yozma manbalarida uchraydigan

ayrim okkazional birliklar haqida to‘xtalib o‘tmoqchiman. Milliy uyg’onish davri adiblaridan

jadid bobolarimiz, ya’ni yangiliklarga intiluvchi, yurt, xalq mafaatlarini o‘z hayotlaridan ham,

shaxsiy hayotlaridan ham ustun qo‘yuvchi adiblar, vatanparvar insonlar, mard va jasur

o‘g‘lonlar ko‘z o‘ngimizga keladi. Jadidchilar deganda A.Qodiriy, Fitrat, Cho‘lpon, Behbudiy va

shu qatorda o‘z davrining fidoiy farzandlarini eslaymiz.

Mazkur maqolamizda Fitratning “Tanlangan asarlar”idagi “Bedilʼʼ hikoyasida qo‘llangan

okkazional birliklarini tahlil obyektimizga olganmiz. Adib bu asarda, “singir” soʻzini qo‘llaydi.

Bu soʻz XIX asrda ishlatilgan boʻlsa, hozirda turli lug‘atlarda turli ma’nolarni bildiradi.

Uning

titroq tovushi yolgʻiz havoni emas, singirlarni-da, yuraklarni-da titratib, oyning sof, tiniq nuruga

1

Арасту. Поэтика, Ахлоқи кабир, Риторика. –Тошкент, 2015. – B.56

2

Фельдман Н.И. Окказиональные слова и лексикография // Вопросы языкознания. – 1957. – № 4. – С.66.

3

Мўминов С. Окказионал нутқий номинацияда мотивациянинг роли: Филол. фанлари номзоди ....дисс. –

Тошкент, 1990. – Б.82

63

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)

aralashib yo‘qolar edi. Singir

soʻzi “suyak” maʼnosida ishlatish adibning so‘z qo‘llash

mahoratidir. Sababi ushbu so‘zning asl ma’nosini sinonimlar lug‘atiga va O‘TILga tayanib tahlil

etganimizda “singari” ma’nosining tarixiy varianti ekanligi ma’lum bo‘ladi

4

. Bundan tashqari

ushbu leksema “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da omonim leksema sifatida berilgan va

“sinchkov” ma’nosi bilan izohlangan

5

. Demak, ushbu lug‘atlarga tayanib aytish mumkinki,

singir suyak ma’nosida emas, singari va sinchkov ma’nolarida qo‘llanishiga guvoh bo‘lamiz.

Mazkur asarda Fitrat, “labbayik” so‘zini qoʻllaydi, bu, “labbay” maʼnosida kelgan boʻlsa-da,

ammo asarning mazmun-mohiyatiga nazar solsak, unda quyidagi ma’no anglashiladi.

Shayx

muridlarining borish-kelishlari borasindan kutilmaydirkim: koʻngil kabasindagi talpinishlardan

chiqqan “labbayik” tovushlarining hisobini olsin.

Bu asarda labbayik soʻzi kinoyaviy maʼno anglatgan. Adib shayxni gʻaflat bosgan u

shogirdlarining intilishlarini koʻzi koʻrmaydi, degan maʼnoni ilgari surib “so‘qir” ma’nosida

qo‘llaydi.

Milliy uyg‘onish davri ijodkorlari asarlaridagi okkozional birliklarni tahlil qilar ekanmiz, ular

tomonidan qo‘llangan mazkur leksema va birliklardan turli ma’nolarni aks ettirishda

foydalanilganligiga guvoh bo‘lamiz. Ulardan qanday foydalanish yozuvchining so‘z qo‘llash

mahoratiga bog‘liq.

Milliy uyg‘onish davriga oid asarlarda so‘z shaklidagi, ya’ni leksik okkazional birliklarni ko‘p

uchratamiz.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1.

Arastu. Poetika, Axloqi kabir. – Toshkent, 2015. – B.56

2.

O‘zbek tilining izohli lug‘ati. 6 tom .4-tom. Toshkent, 2023-yil. – B. 66

3.

Фельдман Н.И. Окказиональные слова и лексикография //

Вопросы языкознания. – 1957. – № 4. – С.66.

Abdurauf Fitrat. Tanlangan

asarlar. – Toshkent , 2000-yil

4

https://sinonim.uz/?s=singir

5

O‘zbek tilining izohli lug‘ati.. 6 tomli. 4-tom. Toshkent, 2023-yil. –B. 663