131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTIDA NUTQIDA
NUQSONI BO’LGAN TARBIYALANUVCHLAR UCHUN
DIDAKTIK O’YINLARNING AHAMIYATI
Homidova Gulshoda Baxromjon qizi
Fardu magistranti
Muqaddamova Madina Erkin qizi
18- DMTT logopedi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15056589
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 18-mart 2025 yil
Maktabgacha
ta’lim
tashkilotlarida
tarbiyalanuvchilarni nutq rivoji va til ko'nikmalarini
shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Nutqida
nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun didaktik o‘yinlar, til
o‘rgatish jarayonini osonlashtiradi va motivatsiyasini
oshiradi. Nutqdagi nuqsonlar, bolalar rivojlanishining
muhim qismlaridan biri bo‘lib, o‘yinlar orqali ularni
tuzatish va takomillashtirish mumkin. Maktabgacha
ta’limda didaktik o‘yinlar metodini qo‘llash orqali
bolalar tilini rivojlantirish, ularning ijtimoiy va
emotsional ko‘nikmalarini yaxshilashga erishish
mumkin. Bu maqolada nutqida nuqsoni bo‘lgan
bolalarga
didaktik
o‘yinlar
yordamida
ta’lim
berishning ahamiyati, usullari va amaliyotlari tahlil
qilinadi.
KEY WORDS
Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar
(Children with speech defects)
Maktabgacha ta’lim (Preschool
education)
Didaktik
o‘yinlar
(Didactic games) ,Nutq rivoji
(Speech
development),
Til
ko‘nikmalari (Language skills),
Ta’lim
metodlari
(Teaching
methods), Emotsional rivojlanish
(Emotional development), Ijtimoiy
ko‘nikmalar
(Social
skills),
Pedagogik
yondashuv
(Pedagogical approach).
Maktabgacha ta’lim tizimida nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlash, alohida e’tibor
talab etadi. Nutqidagi muammolarni bartaraf etish uchun ko‘plab metod va texnikalar mavjud,
shulardan biri va eng samaralisi didaktik o‘yinlardir. Didaktik o‘yinlar bolalar uchun faqat
o‘yin emas, balki o‘rganishning samarali usuli sifatida qabul qilinadi. Nutqida nuqsoni bo‘lgan
bolalar bilan ishlashda o‘yinlarning roli katta, chunki ular bolalarga nutqni rivojlantirishda
amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun
didaktik o‘yinlarni qo‘llashning asosiy maqsadi – nutqni shakllantirish va bolalar bilan
samarali muloqot o‘rnatishdir.
O‘yinlar orqali bolalar nutqni o‘rganib, yangi so‘zlar o‘zlashtiradilar, fikrlash va xulq-atvorni
tartibga solishadi. O‘yinlarning asosiy afzalliklaridan biri shundaki, ular bolalarga o‘rgatish
jarayonini qiziqarli va jozibador tarzda olib borishga imkon beradi, bu esa bolalarning
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
O‘yinlar orqali bolalar nafaqat tilni o‘rganishadi, balki ijtimoiy ko‘nikmalarini ham
rivojlantiradilar. Masalan, guruhda o‘ynash, boshqa bolalar bilan muloqot qilish, qo‘shilish va
o‘z fikrlarini ifodalash kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Bu esa bolalar o‘rtasida ijtimoiy
hamkorlikni kuchaytiradi, ularning ijtimoiy-emotsional rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun o‘yinlar, ularning ijtimoiy muhitga moslashishini
osonlashtiradi va o‘rgatish jarayonini yanada samarali qiladi. O‘yinlarni til rivojida qo‘llashda
pedagoglarning yondashuvi muhim ahamiyatga ega.
132
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Pedagoglar, o‘yinlarni to‘g‘ri tashkil etish va bolaning individual xususiyatlarini hisobga
olgan holda, tilni rivojlantirishga qaratilgan maxsus mashqlarni ishlab chiqishlari kerak.
O‘yinlarning mazmuni va shakli bolaning yoshiga, nutqidagi muammolarga qarab farq qilishi
mumkin. Shu sababli, har bir bola uchun moslashtirilgan o‘yinlar tayyorlash zarur.
O‘zbekiston Respublikasining ta’lim tizimiga oid qonunlari va qarorlariga kelsak, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-martdagi "O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha
ta’lim tizimini rivojlantirish" to‘g‘risidagi qarori, maktabgacha ta’limni rivojlantirishga
qaratilgan yuksak tashabbuslarni o‘z ichiga oladi. Ushbu qaror maktabgacha ta’limni sifatli va
zamonaviy usullar asosida takomillashtirish, shu jumladan, nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalarga
ta’lim berish borasida amaliy chora-tadbirlarni ko‘rishga qaratilgan.
Nutq rivoji bo‘yicha qator xalqaro tadqiqotlar ham didaktik o‘yinlarning ahamiyatini
ta’kidlagan. Masalan, P. A. Melyukova (2014) o‘zining "O‘yin metodikasi va uning pedagogik
ahamiyati" nomli asarida didaktik o‘yinlarni bolalar nutqini rivojlantirishda samarali vosita
sifatida tavsiflaydi. Shuningdek, A. I. Lyubavina (2016) "Nutqni rivojlantirishda o‘yinlar va
ularning qo‘llanilishi" deb nomlangan tadqiqotida didaktik o‘yinlarning bolalar tilini
rivojlantirishdagi o‘rniga alohida e’tibor qaratadi. Bu nafaqat talaffuzni yaxshilashga yordam
beradi, balki bolalar tilni ritm va ohangda eshitishlarini ham rivojlantiradi.
Nutqdagi nuqsonlarni bartaraf etishga qaratilgan interaktiv o‘yinlar
Logopediya uchun muhim o‘yinlar, bolalarning nutqdagi xatoliklarini aniqlash va
tuzatishga qaratilgan mashqlardir. Masalan, "O‘yinli nutq o‘zgartirish" o‘yini orqali bolalar,
to‘g‘ri va noto‘g‘ri talaffuzlarni ajratib, noto‘g‘ri so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatiladi. Bu
turdagi o‘yinlar bolalarga o‘z nutqlarini tuzatishga yordam beradi va ularning so‘zlash
ko‘nikmalarini yanada rivojlantiradi. Misol: "Yolg‘on so‘zlarni tuzatish" o‘yini. Bolalar noto‘g‘ri
talaffuz qilingan so‘zlarni tuzatib, to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rganadilar. Ushbu o‘yinda bola
so‘zlarning qaysi qismlarini noto‘g‘ri aytganligini aniqlashga yordam beradi, shu bilan birga,
uning nutqini to‘g‘rilashga erishiladi.
Muloqot va ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan o‘yinlar
Logopedik o‘yinlar bolalarga ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga ham yordam beradi.
Masalan, "Birgalikda o‘ynash" o‘yini bolalarga guruhda ishlashni, bir-biri bilan muloqot
qilishni va o‘z fikrlarini ifodalashni o‘rgatadi. Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun bu
turdagi o‘yinlar ijtimoiy muhitga moslashishni va jamoaviy faoliyatda ishtirok etishni
osonlashtiradi. Misol:
"Bolalar va ularning do‘stlari" o‘yinida bolalar birgalikda ishlashni o‘rganadilar. Masalan, o‘yin
davomida bolalar birgalikda ma’lum bir rasmni yaratishadi yoki biror topshiriqni bajarishadi.
Bu o‘yinlar bolalarning nutqini rivojlantirish bilan birga, ijtimoiy ko‘nikmalarini ham
kuchaytiradi.
Xulosa qilib aytganda, Maktabgacha ta’lim logopedi bolalar bilan ishlashda didaktik
o‘yinlardan samarali foydalanish, nutq rivojlanishini va ijtimoiy ko‘nikmalarni yaxshilashda
muhim ahamiyatga ega. Nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun logopediya metodlaridan biri
sifatida didaktik o‘yinlar, nafaqat tilni rivojlantirishda, balki bolalar orasida ijtimoiy aloqalarni
mustahkamlashda ham foydali vositadir. Bu o‘yinlar yordamida bolalar to‘g‘ri talaffuzni
o‘rganishadi, so‘z boyliklarini kengaytirishadi va nutqni aniq ifodalashga erishishadi.
Shuningdek, didaktik o‘yinlar bolalarning emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi, ularning o‘z-o‘ziga ishonch hosil qilishlariga yordam beradi.
Maktabgacha ta’limda nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlashda didaktik
o‘yinlarning ahamiyati juda katta. Ular faqat bolalar tilini rivojlantirishda emas, balki ularning
133
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
ijtimoiy, emotsional va psixologik rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Didaktik o‘yinlar
bolalarga nafaqat nutqiy ko‘nikmalarni o‘rgatish, balki jamiyatda o‘z o‘rnini topish, muloqot
qilish va o‘z fikrlarini ifodalash kabi muhim ko‘nikmalarni ham shakllantiradi. Shuning uchun
maktabgacha ta’lim tashkilotlarida nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlashda o‘yinlar
metodini keng qo‘llash muhim hisoblanadi. Maktabgacha ta’limni rivojlantirishga qaratilgan
davlat qaror va qonunlari, pedagoglarning zamonaviy yondashuvlari va ilmiy izlanishlar
natijalari didaktik o‘yinlarning samaradorligini oshirishga imkon yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Melyukova, P. A. (2014). "O‘yin metodikasi va uning pedagogik ahamiyati."
2.Lyubavina, A. I. (2016). "Nutqni rivojlantirishda o‘yinlar va ularning qo‘llanilishi."
3.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-martdagi "O‘zbekiston Respublikasida
maktabgacha ta’lim tizimini rivojlantirish" to‘g‘risidagi qarori.
4.Yusupov, A. M. (2012). "Maktabgacha ta’limda didaktik o‘yinlar." Tashkent: O‘qituvchi.
5.Abdulhamidov, F. (2020). "O‘yinlar va o‘rganish metodlari." Toshkent: O‘zbekiston Matbuoti.
