47
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
SPORTCHINING JISMONIY TEXNIK TAKTIK
TAYYORGARLIGI
Raxmatov Avazbek Zokir o‘g‘li
Navoiy davlat universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti 2-bosqich
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15113635
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi:18-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 29-mart 2025 yil
Sportchining jismoniy, texnik va taktik
tayyorgarligi uning natijalarini belgilovchi asosiy
omillardan biridir. Jismoniy tayyorgarlik sportchining
chidamliligi,
kuchi,
tezkorligi
va
harakat
koordinatsiyasini rivojlantiradi. Texnik va taktik
tayyorgarlik esa sport turiga mos ravishda
harakatlarni to‘g‘ri bajarish va strategik yondashuvni
shakllantirishga xizmat qiladi.
KEY WORDS
Jismoniy
tayyorgarlik,
texnik
tayyorgarlik,
taktik
tayyorgarlik,
chidamlilik,
strategiya.
Kirish
Sport natijalarini belgilovchi eng muhim omillardan biri bu sportchining jismoniy,
texnik va taktik tayyorgarligidir. Har qanday sport turi bo‘yicha yuqori yutuqlarga erishish
uchun sportchilar muntazam va ilmiy asoslangan mashg‘ulotlarga qatnashishi, o‘z jismoniy
holatini mukammallashtirishi, texnik mahoratini oshirishi va raqib bilan raqobat jarayonida
to‘g‘ri strategik qarorlar qabul qila olishi lozim. Jismoniy tayyorgarlik sportchining umumiy va
maxsus jismoniy sifatlarini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, unda chidamlilik, kuch, tezlik,
moslashuvchanlik va muvozanat kabi omillar muhim o‘rin tutadi. Bular sportchining tanasini
yuqori yuklamalarga moslashishiga va uzoq vaqt davomida samarali harakatlanishiga imkon
beradi.
Zamonaviy sport mashg‘ulotlari sportchining uch asosiy tayyorgarlik jihatlarini o‘z
ichiga olgan kompleks yondashuvni talab qiladi. Murabbiylar sportchilarning jismoniy
tayyorgarligini oshirish uchun turli xil mashg‘ulot usullaridan foydalanadi. Chidamlilikni
rivojlantirish uchun yurak-qon tomir tizimini mustahkamlovchi mashqlar bajariladi, kuch
tayyorgarligi uchun esa og‘ir atletika va statik yuklamalar qo‘llaniladi. Tezkorlikni oshirish
uchun qisqa masofaga yugurish, portlovchi kuch mashqlari va reaksiya tezligini
rivojlantiruvchi usullar tatbiq etiladi. Moslashuvchanlik va koordinatsiya esa gimnastik
mashqlar, streching hamda maxsus muvozanatni rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar yordamida
takomillashtiriladi. Ushbu barcha omillar sportchining umumiy jismoniy rivojlanishida
muhim ahamiyat kasb etadi va uni musobaqalarda raqobatbardosh qiladi.
Sportchining texnik tayyorgarligi sport turiga mos ravishda aniq texnik elementlarni
egallash va ularni mukammallashtirishni o‘z ichiga oladi. Masalan, futbolchilar uchun to‘pni
boshqarish, dribling va zarba berish texnikasi, basketbolchilar uchun esa to‘p uzatish, dribling
va savatchaga to‘p tashlash harakatlari muhim ahamiyatga ega. Boks yoki kurashchilar uchun
esa himoya va hujum usullarini to‘g‘ri bajarish, muvozanatni saqlash va raqib harakatlariga
moslashish asosiy elementlardan hisoblanadi.
Asosiy Qism
48
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
Sportchining jismoniy, texnik va taktik tayyorgarligi sport natijalarini belgilovchi
asosiy omillardan biri bo‘lib, har bir tayyorgarlik bosqichi o‘ziga xos metodlar va ilmiy
asoslangan yondashuvlarni talab etadi. Zamonaviy sport tizimi sportchilarning
imkoniyatlarini maksimal darajada oshirishga qaratilgan bo‘lib, bu jarayon turli bosqichlarda
tahlil qilinadi va doimiy ravishda takomillashtirib boriladi. Sportchilarning tayyorgarlik
darajasi musobaqa natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatgani sababli, har bir bosqich puxta
rejalashtirilishi va ilmiy yondashuvlar asosida tashkil qilinishi lozim. Jismoniy tayyorgarlik
sportchining umumiy va maxsus jismoniy sifatlarini rivojlantirishga qaratilgan bo‘lsa, texnik
tayyorgarlik harakatlarning aniq bajarilishi va avtomatlashtirilishini ta’minlaydi.
Jismoniy tayyorgarlikning asosiy jihatlari:
Sportchining jismoniy tayyorgarligi
uning chidamliligi, kuchi, tezkorligi, moslashuvchanligi va koordinatsiyasini rivojlantirishga
qaratilgan bo‘lib, bu omillar sport natijalari va jarohatlarning oldini olishda muhim
ahamiyatga ega. Chidamlilik sportchining uzoq vaqt davomida yuqori yuklamalar ostida
samarali harakat qilishiga imkon beradi va asosan aerob va anaerob mashqlar yordamida
rivojlantiriladi.
Tezkorlik sportchining qisqa vaqt ichida maksimal harakatlanish qobiliyatini ifodalaydi
va asosan qisqa masofaga yugurish, start harakatlari va portlovchi kuch mashqlari orqali
rivojlantiriladi. Moslashuvchanlik esa sportchining harakat doirasini kengaytirish, mushak va
bo‘g‘imlarni haddan tashqari zo‘riqishdan saqlash, shuningdek, texnik elementlarni
mukammal bajarish imkonini beradi. Koordinatsiya esa harakatlarning uyg‘unligi va
muvozanatini ta’minlashga yordam beradi, bu ayniqsa murakkab sport turlarida muhim
ahamiyat kasb etadi.
Jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlarida zamonaviy texnologiyalardan foydalanish ham
katta ahamiyatga ega. Masalan, sportchilarning yurak urish tezligi, mushak faolligi va
harakatlarining aniqligi maxsus sensorlar yordamida kuzatilib, natijalari tahlil qilinadi. Bu esa
murabbiylarga sportchilarning jismoniy holatini aniq baholash va mashg‘ulot jarayonlarini
optimallashtirish imkonini beradi.
Texnik tayyorgarlik va uning sport natijalariga ta’siri:
Sportchining texnik
tayyorgarligi uning harakatlarni to‘g‘ri bajarish qobiliyatini ifodalaydi va musobaqa
jarayonida muvaffaqiyatga erishishning muhim omillaridan biridir. Texnik tayyorgarlik sport
turiga qarab turli usullar orqali rivojlantiriladi. Masalan, yengil atletikada yugurish texnikasi,
sakrash usullari va start tezligi muhim bo‘lsa, suzishda nafas olish texnikasi, qo‘l va oyoq
harakatlari uyg‘unligi katta ahamiyatga ega.
Zamonaviy sport mashg‘ulotlarida videotasvir tahlili va texnik sensorlardan
foydalanish sportchilarning harakatlarini aniq baholash va ularning xatolarini
minimallashtirishga yordam beradi. Masalan, futbolchilar zarba texnikasini takomillashtirish
uchun maxsus video tahlil dasturlaridan foydalanishlari mumkin, bu esa ularning natijalarini
sezilarli darajada yaxshilashga xizmat qiladi.
Taktik tayyorgarlik va strategik yondashuv:
Taktik tayyorgarlik sportchining
musobaqa sharoitida to‘g‘ri qaror qabul qilish qobiliyatini oshiradi va strategik
yondashuvlarni shakllantirishga yordam beradi. Har bir sport turi o‘ziga xos taktik metodlarni
talab qiladi. Jamoaviy sport turlarida jamoa ichidagi o‘zaro hamkorlik, raqibning harakatlarini
tahlil qilish va hujum yoki himoya strategiyalarini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi.
Individual sport turlarida esa raqibning uslubini o‘rganish, uning kuchli va zaif tomonlarini
aniqlash hamda mos ravishda harakat qilish asosiy vazifadir.
Taktik tayyorgarlik jarayonida sportchilar o‘yin yoki bellashuvning turli bosqichlarida
qanday harakat qilishni oldindan rejalashtiradi, stress holatlarida to‘g‘ri qaror qabul qilishni
mashq qiladi va murabbiylar bilan birga musobaqa strategiyalarini ishlab chiqadi. Taktik
49
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
tayyorgarlik murakkab psixologik jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, sportchilarning
musobaqa vaqtida bosim ostida qanday harakat qilishini ham o‘z ichiga oladi.
Zamonaviy sportda raqibning o‘yin uslubini tahlil qilish va unga mos strategiyalarni
ishlab chiqish uchun sun’iy intellekt va kompyuter dasturlaridan foydalanish keng tarqalgan.
Xulosa
Sportchining jismoniy, texnik va taktik tayyorgarligi yuqori natijalarga erishishning
asosiy omillaridan biri bo‘lib, har bir jihat o‘ziga xos ilmiy asoslangan yondashuv va doimiy
takomillashtirishni talab etadi. Jismoniy tayyorgarlik sportchilarning kuch, chidamlilik,
tezkorlik, moslashuvchanlik va muvozanat kabi asosiy fazilatlarini rivojlantirishga qaratilgan
bo‘lsa, texnik tayyorgarlik harakatlarning aniq, samarali va avtomatlashtirilgan bajarilishini
ta’minlaydi. Taktik tayyorgarlik esa sportchining musobaqa davomida to‘g‘ri qaror qabul
qilish qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Ushbu tayyorgarlik jihatlari birgalikda olib
borilgandagina sport natijalari maksimal darajada oshirilishi mumkin.
Jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlari sportchining umumiy va maxsus jismoniy
imkoniyatlarini oshirish bilan bir qatorda, jarohatlarning oldini olish va optimal sport formani
shakllantirishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Kuch va chidamlilik mashqlarini aniq rejalashtirish,
tiklanish jarayonlariga e’tibor qaratish va individual yondashuvni qo‘llash orqali
sportchilarning maksimal natijalarga erishishi ta’minlanadi. Shu bilan birga, zamonaviy
texnologiyalardan, jumladan, sport tibbiyoti, harakatlarni kuzatuvchi sensorlar, biomekanik
tahlil usullaridan foydalanish sportchilarning tayyorgarlik jarayonlarini yanada samarali
tashkil etishga imkon beradi.
Texnik tayyorgarlik jarayonida sportchilarning harakatlari aniqlik, tezkorlik va
uyg‘unlik nuqtai nazaridan tahlil qilinib, ularning natijalarini doimiy takomillashtirish
maqsadida ilg‘or metodikalar joriy qilinadi. Sportchilarning harakatlarini optimallashtirish,
zaruriy texnik elementlarni avtomatlashtirish va ularga yuqori tezlikda aniqlik bilan harakat
qilish ko‘nikmasini shakllantirish sport natijalari uchun juda muhim sanaladi.
Taktik tayyorgarlik esa sportchilarning raqib harakatlariga moslashish, strategik
yondashuvlarni ishlab chiqish va musobaqalar davomida optimal qarorlar qabul qilish
ko‘nikmalarini shakllantirishga qaratilgan. Raqib tahlili, musobaqa sharoitlariga moslashish
va stress holatlarida to‘g‘ri harakat qilish qobiliyatini rivojlantirish sport natijalari uchun hal
qiluvchi ahamiyatga ega.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1. Ашмарин, Б.А.
Теория и методика физического воспитания
. – Москва:
Просвещение, 2010.
2. Матвеев, Л.П.
Общая теория спорта и её прикладные аспекты
. – Москва:
Физкультура и спорт, 2008.
3. Bompa, T.O.
Periodization: Theory and Methodology of Training
. – Champaign, IL:
Human Kinetics, 2015.
4. Верблюд, В.Н.
Подготовка спортсменов: методические рекомендации
. – Санкт-
Петербург: Лань, 2012.
5. Назаров, Р.
Sportda tayyorgarlikning nazariy va metodik asoslari
. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti, 2019.
6. Platonov, V.N.
Adaptation in Sports Training
. – Kyiv: Olympic Literature, 2013.
7. Jones, M.I., & Brown, L.
Psychological Preparation for Elite Athletes
. – London:
Routledge, 2017.
8. Пилоян, С.А.
Физическая подготовка спортсменов
. – Минск: Беларусь, 2011.
50
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
9. Қурбонов, Ш.
Sportda jismoniy tayyorgarlik va mashg‘ulotlar metodikasi
. – Toshkent:
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti, 2020.
10. Bompa, T., Carrera, M.
Conditioning Young Athletes
. – Champaign, IL: Human Kinetics,
2018.
