44
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
SPORTCHILARNI TAYYORLASHDA YUKLAMAGA
UMUMIY TAVSIF.
Raxmatov Avazbek Zokir o‘g‘li
Navoiy davlat universiteti Jismoniy madaniyat fakulteti 2-bosqich
talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15113607
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi:18-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 29-mart 2025 yil
Sportchilarni tayyorlash jarayonida yuklama
jismoniy rivojlanish, chidamlilik va sport natijalarini
oshirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. To‘g‘ri
rejalashtirilgan
mashg‘ulot
yuklamalari
sportchilarning ortiqcha charchashining oldini olish va
ularning samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Yuklamaning
hajmi,
intensivligi
va
tiklanish
jarayonlari
sportchilarni
tayyorlash
tizimining
ajralmas qismidir
KEY WORDS
Yuklama,
sportchilarni
tayyorlash, mashg‘ulot jarayoni,
jismoniy rivojlanish, tiklanish.
Kirish
Sportchilarni tayyorlash jarayonida yuklama muhim metodik va ilmiy asoslangan
tushunchalardan biri bo‘lib, jismoniy rivojlanish, chidamlilik va sport natijalarini oshirish
uchun asosiy omillardan hisoblanadi. Sport mashg‘ulotlarining samaradorligi bevosita
yuklamaning to‘g‘ri taqsimlanishi, individual yondashuv va organizmning moslashish
qobiliyatiga bog‘liq bo‘lib, u sportchilarning uzoq muddatli rivojlanishi uchun hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi. Agar yuklama yetarli darajada bo‘lmasa, sportchining jismoniy
tayyorgarligi va sport natijalari pasayib ketishi mumkin, aksincha, haddan tashqari yuklama
esa organizmning ortiqcha zo‘riqishiga, mushaklar charchashiga va jarohatlarga olib kelishi
ehtimoli yuqori bo‘ladi.
Yuklamaning samaradorligi uning hajmi, intensivligi, davomiyligi va tiklanish jarayonlariga
bog‘liq bo‘lib, ushbu omillar sportchilarni tayyorlash jarayonida optimal muvozanatda bo‘lishi
lozim. Har bir sport turiga qarab yuklama ta’siri turlicha bo‘lib, ba’zi sport turlarida kuch
yuklamalari ustunlik qilsa, boshqalarida tezlik, muvozanat yoki chidamlilik bilan bog‘liq
yuklamalar ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Sport mashg‘ulotlarining yuklama tizimi nafaqat jismoniy tayyorgarlikni rivojlantirish, balki
sportchilarning ruhiy va psixologik holatini barqarorlashtirish, ularga irodaviy fazilatlarni
shakllantirish, mashg‘ulot jarayonida yuqori darajadagi motivatsiyani saqlashga xizmat qiladi.
Barcha sportchilar uchun optimal yuklama tizimi individual yondashuv asosida rejalashtirilib,
ular uchun eng maqbul mashg‘ulot hajmi va intensivligi aniqlanadi.
Shunday qilib, sportchilarning tayyorgarlik jarayonida yuklamaning ta’siri va uning optimal
darajada rejalashtirilishi sport natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan asosiy omillardan biri
bo‘lib, uning ilmiy va metodik jihatdan to‘g‘ri tashkil etilishi sportchilarning muvaffaqiyatli
chiqishlari, uzoq muddatli sport faoliyatini davom ettirishlari va jarohatlardan
himoyalanishlari uchun muhim ahamiyatga ega.
45
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
Asosiy Qism
Sportchilarni tayyorlash jarayonida yuklama tizimi murakkab va ko‘p omilli jarayon bo‘lib, u
sport natijalarini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Sport yuklamalari turli
jihatlari bilan ajralib turadi va ular mashg‘ulot jarayonida to‘g‘ri taqsimlanishi lozim. Agar
sport mashg‘ulotlarida yuklama noto‘g‘ri rejalashtirilsa, sportchilarning jismoniy rivojlanishi
sustlashadi, charchoq sindromi rivojlanib, ularning musobaqalardagi natijalari pasayadi.
Shuning uchun sport yuklamalarini ilmiy asoslangan holda belgilash va ularni bosqichma-
bosqich oshirib borish sportchilarni tayyorlashning eng muhim shartlaridan biri hisoblanadi.
Sport yuklamalari hajmi, intensivligi, davomiyligi va takrorlanish chastotasi bo‘yicha
farqlanadi. Yuklamaning hajmi mashg‘ulot davomiyligi va bajarilgan jismoniy mashqlar soni
bilan belgilanadi. Mashg‘ulotning intensivligi esa bajarilayotgan mashqlar tezligi, og‘irligi yoki
harakat murakkabligi bilan bog‘liq. Mashg‘ulot yuklamasining samaradorligi uning
moslashtirish (adaptatsion) xususiyatlariga bog‘liq bo‘lib, har bir sportchi uchun individual
tarzda belgilanadi. Masalan, kuch talab qiladigan sport turlarida yuklama og‘ir jismoniy
mashqlar va statik kuchlanishlar orqali amalga oshirilsa, chidamlilik sport turlarida uzoq
davom etadigan dinamik mashqlar asosida shakllantiriladi.
Sport yuklamalarining samarali ta’sir ko‘rsatishi uchun tiklanish jarayoni ham muhim
ahamiyatga ega. Agar sportchi yetarli darajada dam olmasa yoki tiklanish jarayoniga
yetarlicha e’tibor berilmasa, ortiqcha yuklanish sindromi yuzaga keladi va bu nafaqat sport
natijalarining pasayishiga, balki jarohatlar xavfining ortishiga ham olib keladi.
Yuklamaning samaradorligini oshirishda biologik va psixologik omillar ham muhim rol
o‘ynaydi. Sportchilarning ovqatlanish tartibi, ularning uyqu rejimi, stress holatlaridan qochish
va motivatsiya darajasini saqlash kabi omillar yuklamaning organizmga bo‘lgan ta’sirini
sezilarli darajada belgilaydi. Shuningdek, murabbiylarning malakasi, ularning mashg‘ulot
jarayonini to‘g‘ri tashkil etishi va sportchilarga individual yondashuvi ham yuklama
samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi.
Yuklamani to‘g‘ri rejalashtirish va moslashtirish natijasida sportchilar uzoq muddatli
mashg‘ulot jarayoniga moslasha oladi, ular kuchli jismoniy tayyorgarlikka ega bo‘lish bilan
birga psixologik jihatdan ham musobaqalarga tayyor bo‘ladilar. Shu sababli yuklamaning
optimal darajasini aniqlash va ularni sportchi imkoniyatlariga qarab belgilash sport
mashg‘ulotlarining eng muhim tarkibiy qismidir. Har bir sportchi uchun yuklama individual
bo‘lishi va unga mos keladigan mashg‘ulot tizimi ishlab chiqilishi lozim, chunki haddan
tashqari ortiqcha yuklanish yoki yetarlicha yuklama bermaslik sport natijalarining
pasayishiga va jismoniy rivojlanishning sustlashishiga olib kelishi mumkin.
Shunday qilib, sportchilarning tayyorgarlik jarayonida yuklamaning to‘g‘ri taqsimlanishi,
tiklanish jarayonlariga yetarlicha e’tibor qaratilishi va yuklama hajmi hamda intensivligi
individual xususiyatlarga mos ravishda belgilanilishi sport natijalari va umumiy jismoniy
rivojlanishni belgilovchi eng muhim omillar hisoblanadi. Zamonaviy sport metodologiyasida
yuklamalarni nazorat qilish va ularni ilmiy asoslangan holda rejalashtirish natijasida
sportchilarning imkoniyatlarini maksimal darajada oshirish va ularning uzoq muddatli
muvaffaqiyatlarini ta’minlash mumkin bo‘ladi.
Sport mashg‘ulotlarida yuklamaning samaradorligini oshirish uchun zamonaviy
texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi kunda
sport fiziologiyasi, biomexanika, psixologiya va nutrisiologiya sohalaridagi ilg‘or tadqiqotlar
sportchilarning mashg‘ulot jarayonini optimallashtirish va ularga individual yondashuvni
qo‘llash imkonini bermoqda. Masalan, yurak urish tezligi monitorlari, GPS kuzatuv tizimlari va
mushak faolligini o‘lchovchi qurilmalar sportchilarning yuklamaga bo‘lgan moslashuv
jarayonini batafsil tahlil qilish imkonini yaratadi.
Sport yuklamalarini rejalashtirishda psixologik tayyorgarlik ham muhim omil bo‘lib,
sportchilarning ruhiy holati, stressga chidamliligi va motivatsiyasi natijalarga bevosita ta’sir
46
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
ko‘rsatadi. Sport psixologlari va murabbiylar sportchilarga musobaqalarga tayyorgarlik
jarayonida ruhiy barqarorlikni saqlash, o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirish va bosim ostida
yuqori natija ko‘rsatish bo‘yicha ko‘mak beradi.
Xulosa
Sportchilarni tayyorlash jarayonida yuklamaning to‘g‘ri taqsimlanishi va ilmiy asoslangan
mashg‘ulot metodikasidan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Yuklamaning hajmi,
intensivligi, davomiyligi va takrorlanish chastotasi sport natijalariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Sport mashg‘ulotlarida yuklamaning ortib borishi, individual yondashuv va sportchilarning
fiziologik xususiyatlariga mos ravishda mashg‘ulotlarni shakllantirish ularning jismoniy
tayyorgarligini oshirishga xizmat qiladi.
Mashg‘ulotlarda yuklamaning optimal taqsimlanishi sportchilarning charchash sindromiga
duchor bo‘lishining oldini olish bilan birga, ularning sport natijalarini yaxshilashga ham
imkon yaratadi. Tiklanish jarayoni va reabilitatsiya metodlariga e’tibor qaratish, ovqatlanish
va uyqu rejimiga rioya qilish ham sportchilarning jismoniy va ruhiy salomatligini ta’minlaydi.
Zamonaviy texnologiyalar, yurak urish tezligi monitorlari, biomexanik tahlillar va individual
mashg‘ulot
dasturlaridan
foydalanish
sport
yuklamalarini
nazorat
qilish
va
optimallashtirishga yordam beradi.
Umuman olganda, sportchilarni tayyorlashda yuklama muvozanatini saqlash, ilmiy
asoslangan yondashuvlardan foydalanish va sportchilarning individual xususiyatlarini
hisobga olish ularning uzoq muddatli muvaffaqiyatini ta’minlashga xizmat qiladi. Murabbiylar
va sport mutaxassislari tomonidan yuklamaning to‘g‘ri rejalashtirilishi, mashg‘ulot
metodikalarining puxta ishlab chiqilishi va tiklanish jarayonlariga e’tibor berilishi
sportchilarni jismoniy va psixologik jihatdan yuqori saviyada tayyorlash imkonini beradi. Shu
sababli sport mashg‘ulotlarini samarali tashkil etish va yuklama taqsimotiga e’tibor qaratish
sport natijalarini oshirishning eng muhim omillaridan biri hisoblanadi.
Shuningdek, sport yuklamalarining optimal taqsimlanishi sportchilarning jarohat olish xavfini
kamaytiradi va ularning sport faoliyatidagi umrini uzaytirishga xizmat qiladi. Mashg‘ulotlarda
haddan tashqari ortiqcha yuklanish sportchilarning mushak, bo‘g‘im va paylariga ortiqcha
bosim tushishiga sabab bo‘lishi mumkin, bu esa jarohatlar va uzoq muddatli tiklanish
jarayonlariga olib keladi.
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Матвеев Л.П.
"Общая теория спорта и его прикладные аспекты"
– Москва:
Физкультура и спорт, 2001.
2.
Верблюд В.Н.
"Физиологические основы спортивной тренировки"
– Санкт-
Петербург: Наука, 2010.
3.
Бомпа Т.
"Периодизация: теория и методология тренировки"
– Киев:
Олимпийская литература, 2015.
4.
Назаров Р.Х.
"Sport mashg‘ulotlarining ilmiy asoslari"
– Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2018.
5.
Platonov V.N.
"Adaptation in sport and physical training"
– Kyiv: Olympic Literature,
2012.
6.
Bompa T., Carrera M.
"Periodization Training for Sports"
– Human Kinetics, 2019.
7.
Холодов Ж.К., Кузнецов В.С.
"Теория и методика физической культуры и
спорта"
– Москва: Академия, 2008.
8.
Verkhoshansky Y.V.
"Fundamentals of Special Strength Training in Sport"
–
Sportivny Press, 2007.
9.
Исмаилов У.А.
"Sportchilar mashg‘ulot jarayonida yuklamalarni to‘g‘ri
taqsimlash"
– Toshkent: Sharq, 2020.
10.
Schmidt R.A., Lee T.D.
"Motor Learning and Performance"
– Human Kinetics, 2014
