4
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
SURXON VOHASIDA YOQILGʻI-ENERGETIKA SOHASI
KADRLARI MASALASI (1925-1960-YILLAR)
Donayev Jasurbek Shavkat o'g'li
Termiz davlat pedagogika instituti
Tarix yo’nalishi I-kurs magistri
E-mail: jasurbekdonayev335@gmail.com
Orcid raqami: 0009-0002-0702-9474
https://doi.org/10.5281/зенодо.15171937
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:7-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 8-aprel 2025 yil
Ushbu maqolada mamlakatimizning XX asr
birinchi choragidan, XX asrning 60-yillarigacha
(sovetlar davri) bo’lgan davr oralig’ida Surxon
vohasidagi yoqilg’i va energetika sohalaridagi kadrlar
muammolari va yo’l qo’yilgan kamchiliklar arxiv
materiallari va adabiyotlar asosida tahlil qilingan.
KEY WORDS
Energetika, yoqilg’i, neft,
sanoatlashtirish, Xovdok, Uch
qizil, Kakaydi, Xalq Komissarlari,
Energetika mustaqilligi.
KIRISH
Jahonda yuz berayotgan globallashuv hamda integrallashuv sharoitida iqtisodiyot uchun
zarur bo‘lgan yoqilg‘i-energetika majmuasining ahamiyati oshib bormoqda. Bu esa dunyo
aholisining ijtimoiy turmushida elektr energiyasi va yoqilg‘i mahsulotlariga bo‘lgan talab kun
sayin oshib borishini hisobga olib, yoqilg‘i-energetika majmuasini barqaror rivojlanishining
innovasion va infra tuzilmaviy mexanizmlarini ishlab chiqish yo‘nalishidagi ilmiy izlanishlarga
ustuvor darajada e’tibor qaratishni talab qilmoqda.
Dunyodagi rivojlangan AQSH, Angliya, Fransiya, Yaponiya, Janubiy Koreya, Rossiya, Xitoy va
Germaniya kabi davlatlar o‘rtasida arzon va tugamaydigan energo resurslarni izlash va yangi
yoqilg‘i sanoati konlarini topish borasida hamkorlik asosida ilmiy izlanishlar rivojlanmoqda.
Energetika iqtisodiyotning, umuman, taraqqiyotning “qon tomiri” hisoblanadi. Shu bois
mazkur sohani rivojlantirish o‘ta dolzarb. Elektr energiyasi ishlab chiqarishga ketadigan
xarajatlarning asosiy qismini tabiiy gaz, mazut va ko‘mir tashkil etmoqda. Mazkur ko‘rsatkich
hozir 43 foizga teng va ularning narxi dunyo bozorida qimmatlashib borayotgani inobatga
olinsa, uning ahamiyati yanada oshadi.
MUAMMOLAR
Respublikamiz hududida sanoatlashtirish (industrlashtirish) ning boshlanish davrida
rivojlangan zamonaviy sanoat yo‘q, bor bo‘lgan sanoat korxonalarining ham texnik darajasi
haddan tashqari past injenerlar, texniklar va zamonaviy texnikani biladigan malakali ishchilar
nihoyatda yetishmas edi. Sovet davrida sanoat rivoji jihatidan respublikada 10 o’rinda turgan.
Natijada xalq xo‘jaligini tiklash yetti-sakkiz yilga cho‘zilib ketdi. O‘zbekiston sanoati va qishloq
xo‘jaligi mahalliy kishilari orasidan ko‘plab sanoat kadrlari tayyorlash bilan bog‘lab
rivojlantirilib borildi. Respublikamizda sanoatning, ayniqsa og‘ir sanoatning yangi tarmoqlari
vujudga kela boshladi. Bu nazariy va amaliy jihatdan tayyorgarligi bo‘lgan yuqori ixtisosli
kadrlarni talab qilardi. Shu vaqtda mahalliy millat kishilaridan ixtisosli kadrlar tayyorlashga
katta e’tibor berilishi, O‘zbekiston sharoitida muhim ahamiyatga ega edi.
O‘zbekistonning sosialistik sanoati uchun yuzlab va minglab yuqori ixtisosli injenerlar,
texniklar, ximiklar, elektriklar va boshqalar talab qilinardi. Lekin, bunday kadrlar o‘sha vaqtda
mutlaqo yetishmas edi. 1925-1930 yillar boshlarida ittifoq bo‘yicha hammasi bo‘lib, 57 ming
5
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
nafar injener va 56 ming nafar texnik mutaxassislar ishlagan bo‘lib, yana 84 ming nafar
injener va 150 ming nafar texnik tayyorlash talab qilinar edi
Surxondaryo aholisi uchun bu mutaxassislik ham yangi kasb bo‘lishi bu neft hududlarining
uzoq joylarda ochilganligi, yotoqxonalar, shart-sharoitlar ham yo‘qligi bu trest
ni kadrlar
bilan ta’minlashga xalaqit berar edi. Sovet davrida sanoat rivoji jihatidan respublikada 10
o’rinda turar edi
. Bu ishlarni hal qilish uchun bir qator ishlar olib borildi. Xovdak va Uchqizil
neft konlarini ishchilar bilan ta’minlashga Jarqo‘rg‘ondan 200 kishini safarbar qilishi lozim edi.
Boysundan 30 kishini o‘rniga 8 kishi, Sheroboddan ham 30 kishi o‘rniga 8 kishi, yettita tuman
kasaba qo‘mitalari esa 58 nafar komsomollarni Xovdak va Uchqizil neft konlariga ishga
yubordi. Ammo ishchilarning ko‘p qismi sharoit yo‘qligi sababli qaytib ketdilar
.
NATIJALAR
1929-yil 3-iyulga kelib, Markaziy hukumatning “Ixtisosli quruvchi ishchilar tayyorlash
haqida” qarori qabul qilingan edi. Bu qarorda ishchi kadrlar ustidan nazorat va bu ishni
rejalashtirish SSSR va ittifoqchi respublikalar mehnat xalq komissarliklari zimmasiga
yuklatildi. Kadrlar bo‘limlari kadrlar tayyorlashni rejalashtirishi, qisqa muddatli kurslar va
texnikumlar barpo qilishda faol (aktiv) qatnashishi lozim edi. O‘zbekiston SSR Markaziy
ijroiya qo‘mitasi va Xalq Komissarlari Sovetining maorif xalq komissarligi yo‘li bilan bergan
topshirig‘i bo‘yicha Buxoro va Andijonda 120 kishiga mo‘ljallangan ishchi universitetlari
barpo qilindi. Bu universitetlarda ijtimoiy-iqtisodiy, texnika va boshqa bo‘limlar tuzildi.
Mahalliy millatlardan sanoat kadrlari yetishtirish uchun Buxoroda ikki yillik tayyorlov kursi
ochildi. Toshkentda 320 kishilik ishchi universiteti tashkil etildi. Qo‘qonda 200 kishi,
Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida 40 kishilik qilib ana shunday ishchilar
tayyorlaydigan universitetlar tashkil etildi
.
Kadrlar ko‘nimsizligining oldini olish uchun ishchilarga sharoit yaratib berila boshlandi. Yangi
binolar qurildi. O‘zbekiston xalq komissarlari Sovetining yig‘ilishida neft konlaridagi
ishchilarga madaniy va maishiy xizmatni yaxshilash bo‘yicha qaror qabul qilindi. O‘z SSR xalq
komissarligi neft konlarida maktablar ochish uchun binolarni tayyorlash, maktab o‘quv
qurollari bilan ta’minlash topshirildi va ishchilar uchun oshxonalar ochish ham taklif etildi.
Savdo tarmoqlari uchun kerakli oziq-ovqat, sanoat mollari va madaniy mollar ajratildi
O‘zbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti 1929-yil sentyabrda “Ishchi universitetlarida, ishchi
fakultetlarida va sanoat texnikumlarining kechki ishchi fakultetlarida o‘qiyotganlarning
ahvolini yaxshilash tadbirlari haqida” qaror qabul qildi. Unda ana shu joylarda
o‘qiyotganlarning ishlab chiqarishdagi ish vaqtini 6 soatgacha kamaytirish va kechki
universitetlarda o‘qiyotgan ishchilarga haftasiga uch marta, uzluksiz ishlaydigan korxonalarda
ishlayotganlarga to‘rt marta shunday vaqt belgilash ko‘zda tutilgan. Shuningdek, bu qarorda
imtihonlar topshirish uchun qisqa muddatli ta’tillar berish belgilandi
Surxondaryo okrugida mavjud neft konlarida 1934- yildan boshlab, ishchilar uchun sharoitlar
yaratishga bir muncha harakat qilina boshlandi. 1936-yilda Jarqo‘rg‘onda “Voroshilovneft”
tashkiloti ishchilari uchun poliklinika qurildi. Bu davrda Xovdak neft konida bitta bino bo‘lib,
ishchilar uchun turar joy yo‘q edi. O‘zbekiston Xalq Komissarlar Sovetining 1937- yil iyul
oyida bo‘lgan yig‘ilishida neft konlari ishchilari uchun madaniy va maishiy xizmatni yanada
yaxshilashga alohida e’tibor berildi. Mazkur yig‘ilishdan keyin Xovdak hamda Uchqizil neft
1
Мўминов Н.М. Советларнинг Ўзбекистонни саноатлаштириш учун кураши. - Тошкент, Ўзбекистон ССР
Давлат нашриёти, 1959. – Б. 74.
2
Trest (inglischa-trust)-korxonalar, firmalar birlashmasi.
3
Турсунов С. Қабулов Э. Ва бошқалар. Сурхондарё тарихи. – Тошкент:"Шарқ", 2004. 398-бет
4
Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 2 август.
5
Мўминов Н.М. Советларнинг Ўзбекистонни саноатлаштириш учун кураши. - Тошкент: Ўзбекистон ССР
Давлат нашриёти. 1959- Б. 78.
6
Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 9 сентябрь. 256-сон.
7
Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 7 ноябрь.
6
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
konlarida kasalxona, bolalar bog‘chalari, oshxonalar ochishga e’tibor qaratildi. Shu yili
Xovdakda neft koni ishchilari farzandlari uchun bolalar bog‘chasi qurib ishga tushirildi.
O‘zbekiston SSR Xalq Komissarligiga neft konlarida maktablar ochish uchun binolarni
tayyorlash, ularni o‘quv qurollari bilan ta’minlash yuklatildi. O‘zbekiston Ichki savdo Xalq
Komissarligiga oshxonalar ochish taklif etildi. Savdo tarmoqlari uchun kerakli oziq-ovqat
sanoat mollari va madaniy mollar ajratildi
Hukumat topshirig‘iga asosan, Uchqizil neft konida kasalxona, tug‘ruqxona va bolalar
bog‘chasi qurish uchun 127 ming 100 so‘m ajratildi. Xovdak neft konida esa 20 o‘rinli
kasalxona va bitta bolalar bog‘chasi qurish uchun Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan 190
ming 900 so‘m mablag‘ xarajat qilindi
Urushdan keyingi yillarda Lalmikor neft qidiruvchilari uchun 12 xonalik bino qurilib
ishchilarga berilgan bo‘lsa, Jayronxona neftchilari uchun 4 ta yangi uy qurib berildi
. 1952-
yilda Kakaydi qo‘rg‘onida neftchilar foydalanishlari uchun yozgi klub binosi qurilib
foydalanishga topshirildi.
O‘zbekistonda energotizim bo‘yicha ilk qadam 1909-yilda qo‘yilgan. Toshkentning Dizelnaya
ko‘chasi bo‘ylab qatnovchi tramvay uchun 135 kVt. soatli dizel elektronstansiyasi ishga
tushirildi. 1913-yilga kelib aholiga ham elektr energiyasi yetkazila boshlandi va ikki km.lik
dastlabki tarmoq tortildi.
Surxondaryo energetika tizimida ham ishchi-xodimlarning bolalari uchun qurilgan bog‘chalar
sharoitini yaxshilash va sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashga alohida e’tibor
qaratilgan. Qumqo‘rg‘on GES
i qoshidagi 24 o‘rinli bolalar bog‘chasi uchun sifatli qishloq
xo‘jalik mahsulotlarini (masalan kartoshka) bozor narxida har bir kilogrammini 30-35
tiyindan sotib olishdi
.
Urush yillari Surxon vohasi elektr tarmoqlari xodimlari nafaqat front orti, balki frontda ham
haqiqiy vatanparvar ekanliklarini ko‘rsatdilar. Urushning birinchi kunlaridanoq ko‘plab
Surxondaryo elektr tarmoqlari xodimlari ham qurolni qo‘llariga olib fashizmga qarshi
bo‘ladigan qonli jangga otlandilar. Bunday kishilar jumlasiga N.P.Leskov, B.Z.Zaripov,
N.I.Dyakonov, A.Qurbonov, A.Sh.Solixov, B.M.Shtaturin, N.G.Sunsev, A.A.Abduraximov,
G.X.Xolto‘rayev, V.I.Semkin, M.X.Hakimov, X.X.Xudoyberdiyev, Ch.K.Karimov va boshqa
jangchilarni misol tariqasida keltirishimiz mumkin
1940-yilda o‘zining mehnat faoliyatini elektriklikdan boshlagan Leskov Nikolay Pavlovich
ham 1941-1945 yillarda urush frontlarida jasorat ko‘rsatdi. Avtomatchi Anvar Qurbonov
Sovet armiyasi safiga 1944 -yili chaqirilgach, u birinchi Belorussiya frontida Varshava va
Berlinni ozod etishda qatnashdi. 1950 yilda armiya safidan bo‘shatilganidan so‘ng, Termiz
shahar elektr tarmoqlarida ko‘p yillar elektro montyor bo‘lib ishladi
. Pulemyotchi
A.Sh.Salixov 1942-1944 yillarda Germaniya frontida jang qildi. Urushdan keyin Jarqo‘rg‘on
elektr tarmog‘ida ishladi. N.G.Sunsev esa 23-aloqa desant brigadasida razvedkachi bo‘lib,
1941-yil dekabridan 1945- yil may oyigacha shimoliy g‘arbiy frontdagi janglarda qatnashdi.
Elektr mexanika syexida uzoq yillar slesar bo‘lib ishladi
. Shu davrda, insoniyat Ikkinchi
jahon urushining og‘ir asoratlarini boshidan kechirdilar. Mana shunday qiyin bir davrda ham
elektr tarmoqlari xodimlari o‘z vazifalarini sharaf bilan ado eta oldilar.
TARAQQIYOT
8
Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 20 июль.
9
Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 12июль.
10
Илғор Сурхон учун. 1947 йил, 22 август.
11
GES-gidro(suv) elektr stansiyasi
12
Ўз МА. 503-фонд, 1-ёзув, 53-йиғма жилд, 12-варақ.
13
Сурхондарё вилоят давлат архиви. 503-фонд, 1-ёзув, 53-иш, 12 варақ
14
Сурхондарё электр тармоқлари музейи материаллари. 1998 йил.
15
Сурхондарё электр тармоқлари музейи материаллари. 1998 йил.
7
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Mustaqillik yillarida xodimlarni ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha ko‘pgina ishlar amalga
oshirildi. 1993-yilning 1-dekabridan boshlab tarmoqda ishlovchi har bir ishchi xizmatchining
o‘rtacha oylik maoshi 107 ming so‘mdan oshib ketdi. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari narxining
oshganligini hisobga olib, 1993-yilning oktyabrida har bir ishchiga 30 ming so‘mdan yordam
puli berildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1994-yil 25-iyulda chiqargan farmoniga muvofiq
ishchilarning avgust oyida oladigan o‘rtacha oylik ish haqi 667 so‘mni tashkil qildi
.
Surxondaryo viloyati elektr tarmoqlari jamoasi ishchi va xodimlarining ish haqlari yil sayin
o‘sib bordi.
O‘zbekiston Respublikasi 1995-yilda “Energetika mustaqilligi” ga erishganidan so‘ng elektr
energeyasini ishlab chiqarish keskin oshdi
. Bundan tashqari, 1995-yilda Surxondaryo elektr
tarmoqlari xodimlarining sog‘lig‘ini yanada mustahkamlash uchun birinchi son Termiz shahar
kasalxonasi yonida tarmoq xodimlarining yotib davolanishlari uchun to‘rt xonadan iborat
to‘rtta koykaga kasallarga mo‘ljallangan shifoxona xonalari ta’mirlanib bo‘lindi.
Energetika sohasi vakillaridan Uchqizil suv ombori sohilida joylashgan “Energetik” dam olish
maskanida har yili yoz oylarida 300 nafar xodim oila-a’zolari bilan dam oldi. 20 yildan ortiq
mehnat stajiga ega bo‘lgan 65 nafar nafaqadagilarga ish davridagi nafaqasiga qarab
nafaqasiga qo‘shimcha 780 so‘mdan 1300 so‘mgacha qo‘shimcha pul berildi
.
XULOSA
Istiqlol yillarida viloyat yoqilg‘i energetika tarmog‘ida amalga oshirilgan islohotlarning yana
bir yo‘nalishi bu gaz konida amalga oshirilgan ishlardir tarmoq xodimlarining unumli
mehnatida ularga yaratilgan sharoit muhim ahamiyat kasb etadi. Yuqorida qayd
qilganimizdek, ishchi va xizmatchilar uchun hamda ularning farzandlariga yaratib berilgan
sharoit yildan-yilga neft va gaz ishlab chiqarish rejalarini muntazam bajarib kelayotgan
ishchi-xodimlarni juda mamnun qilib kelmoqda. Natijada boshqarma uchastkalarida mahsulot
ishlab chiqarishni yuqori suratda oshib borishga erishilmoqda.
Neft-kon sanoatini rivojlantirish Markazning sanoatni rivojlantirishning kompleks dasturi
bo‘lib, respublika iqtisodiyotida yangi sohalarni va sanoat markazlarini vujudga keltirish,
malakali ishchi kadrlarni tayyorlash va yangi ish o‘rinlarini yaratish hamda ijtimoiy
muammolarni hal etishni qamrab olgan edi.
Respublikamiz bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgan bir vaqtda Surxondaryo viloyati elektr
tarmoqlari ma’muriyati ham o‘z ishchi va xodimlarini ijtimoiy himoya qilishni bugungi
kunning asosiy ishiga aylantirib oldi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining respublika
aholisini nafaqalar, stipendiyalar miqdorini oshirish to‘g‘risidagi farmonlari, Respublika
energetika vazirligining shu maqsad uchun chiqargan qator buyruqlarida o‘z aksini topgan.
FOYDALANILGAN MANBA VA ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.Мўминов Н.М. Советларнинг Ўзбекистонни саноатлаштириш учун кураши. Тошкент,
Ўзбекистон ССР Давлат нашриёти, 1959. – Б. 74.
2. Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 2 август.
3.Турсунов С. Қабулов Э. Ва бошқалар. Сурхондарё тарихи. Тошкент:"Шарқ", 2004. 398-
бет.
3.Мўминов Н.М. Советларнинг Ўзбекистонни саноатлаштириш учун кураши. Тошкент:
Ўзбекистон ССР Давлат нашриёти. 1959- Б. 78.
4. Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 9 сентябрь. 256-сон.
5. Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 7 ноябрь.
16
Boboyeva S.R. “O‘zbekistonda yoqilgʻi energetika majmui tarixi” (XX-XXI asr boshlari Surxon vohasi misolida)
Termiz-2023. 105-b.
17
Тўраев Т., Эргашев К. Сурхондарё энергетикаси одимлари. – Қарши: “Насаф” 2015 йил, - Б 12
18
Нурчинома (Ўзбекистон энергетиклар касаба уюшмасининг нашри). № 1, 1998. – Б. 18-19.
8
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
6. Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 20 июль.
7. Илғор Сурхон учун. 1937 йил, 12июль.
8. Илғор Сурхон учун. 1947 йил, 22 август.
9. Ўз МА. 503-фонд, 1-ёзув, 53-йиғма жилд, 12-варақ.
10. Сурхондарё вилоят давлат архиви. 503-фонд, 1-ёзув, 53-иш, 12 варақ.
11. Сурхондарё электр тармоқлари музейи материаллари. 1998 йил.
12. Сурхондарё электр тармоқлари музейи материаллари. 1998 йил.
13. Boboyeva S.R. “O‘zbekistonda yoqilgʻi energetika majmui tarixi” (XX-XXI asr boshlari
Surxon vohasi misolida) Termiz-2023. 105-b.
14. Тўраев Т., Эргашев К. Сурхондарё энергетикаси одимлари. – Қарши: “Насаф” 2015
йил, - Б 12
15. Нурчинома (Ўзбекистон энергетиклар касаба уюшмасининг нашри). № 1, 1998. – Б.
18-19.
