87
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
QOZOQ ADABIYOTI DARSLARIDA INTERFAOL
YONDASHUVLAR
Nurullayeva Jazira
Navoiy davlat universiteti tillar fakulteti qozoq tili va adabiyoti 3-
kurs talabasi.
https://doi.
o
rg/10.5281/zenodo.15211447
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:10-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 14-aprel 2025 yil
Mazkur maqolada Qozoq adabiyoti darslarida
interfaol yondashuvlarning ahamiyati va ularning
o‘quv jarayoniga ta’siri tahlil qilinadi. Interfaol
metodlarning mohiyati, ularning afzalliklari va
qo‘llash usullari atroflicha yoritiladi. O‘quvchilarning
adabiy asarlarni chuqur anglashlari va tahlil qilish
ko‘nikmalarini
rivojlantirishda
interfaol
ta’lim
usullarining samaradorligi muhokama qilinadi.
Shuningdek, maqolada interfaol metodlarni kelajakda
rivojlantirish istiqbollari ham ko‘rib chiqiladi.
KEY WORDS
Qozoq adabiyoti, interfaol
yondashuv, innovatsion ta’lim,
didaktik o‘yinlar, bahs-munozara,
sahnalashtirish, o‘quv jarayoni.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimida interfaol yondashuvlar o‘quv jarayonining ajralmas qismiga aylanib
bormoqda. Bu metodlar o‘quvchilarning bilimlarni faollik bilan o‘zlashtirishiga, ijodiy
tafakkurini rivojlantirishga va adabiy asarlarni chuqur anglashiga yordam beradi. Qozoq
adabiyotini o‘qitishda interfaol yondashuvlar o‘quvchilarning qiziqishini oshirib, ularning
mustaqil fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. So‘nggi yillarda
qozoq adabiyoti darslarida interfaol yondashuvlar tobora ommalashib bormoqda, chunki
o‘qituvchilar turli ijodiy va rag‘batlantiruvchi tadbirlar orqali o‘quvchilarni o‘z bilimlariga
jalb etishga intilmoqda. Bu yondashuvlar nafaqat o‘quvchilarga mavzuni chuqurroq
tushunishga yordam beradi, balki tanqidiy fikrlash, hamkorlik va muloqot ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
Qozoq adabiyoti darslarida interfaol yondashuvlarning asosiy afzalliklaridan biri shundaki,
ular turli xil o‘rganish uslublari va qobiliyatlariga mos keladi. Guruhdagi munozaralar, rolli
o‘yinlar, bahslar va multimedia taqdimotlari kabi turli tadbirlarni o‘zida jamlagan holda
o‘qituvchilar keng doiradagi o‘quvchilarni qiziqtiradigan dinamik va inklyuziv o‘quv muhitini
yaratishi mumkin. Bu o'quvchilarni faol va motivatsiyali bo'lishiga yordam beradi, bu esa
materialni tushunish va eslab qolish darajasini oshiradi. Interfaol yondashuvlar, shuningdek,
talabalarni o'z ta'limlarida faol rol o'ynashga undaydi, ularning akademik muvaffaqiyatlari
uchun egalik va mas'uliyat hissini rivojlantiradi. Tanqidiy fikrlashni, murakkab mavzu va
personajlarni tahlil qilishni, o‘z fikrini bildirishni talab qiladigan mashg‘ulotlarda qatnashish
orqali o‘quvchilar akademik va shaxsiy o‘sish uchun zarur bo‘lgan yuqori darajadagi fikrlash
88
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Bundan tashqari, interfaol yondashuvlar hamkorlik va
muloqot qobiliyatlarini rivojlantiradi, chunki talabalar muammolarni hal qilish, fikr
almashish va loyihalar yaratish uchun birgalikda ishlashga da'vat etiladi. Bu nafaqat ularning
materialni tushunishini kuchaytiradi, balki akademik va professional sharoitlarda qimmatli
bo'lgan muhim ijtimoiy va shaxslararo ko'nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Adabiyot darslarida interfaol metodlarning qo‘llanilishi o‘quvchilarning asar mazmunini
chuqurroq anglashiga, shoir va yozuvchilarning badiiy niyatlarini tushunishga, ularning
tarixiy va madaniy kontekstini idrok etishga imkon yaratadi.
Asosiy qism
Interfaol yondashuvlar ham adabiyot darslarini o‘quvchilar uchun qiziqarli va qiziqarli
o‘tkazishga yordam beradi. Rolli o‘ynash, ijodiy yozish va multimediyali taqdimotlar kabi
tadbirlarni o‘zida jamlagan holda o‘qituvchilar o‘quvchilarning qiziqishini uyg‘otadigan va
ularni o‘quv jarayonida faol ishtirok etishga undaydigan dinamik va rag‘batlantiruvchi o‘quv
muhitini yaratishi mumkin. Bu adabiyot darslarini talabalar uchun esda qolarli va mazmunli
qilishga yordam beradi, bu esa materialni yaxshi eslab qolishga olib keladi. Interfaol metodlar
o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasidagi faol muloqotni ta’minlab, bilimlarni o‘zlashtirish
jarayonini yanada samarali qiladi. Ushbu metodlarning asosiy afzalliklari quyidagilardan
iborat:
-O‘quvchilarning dars jarayonida faol ishtirok etishini ta’minlash;
-Mustaqil fikrlash va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish;
-Adabiy obrazlar va voqealarni chuqur anglash imkoniyatini yaratish;
-Darslarni jonli va qiziqarli shaklda tashkil qilish;
-O‘quvchilarni ijodiy izlanishlarga yo‘naltirish;
-Tanqidiy tafakkurni rivojlantirish va muloqot qobiliyatlarini oshirish.
Qozoq adabiyotini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish turli usullarda amalga
oshirilishi mumkin:
Bahs va munozaralar
– o‘quvchilar adabiy asarlarni tahlil qilish jarayonida o‘z fikrlarini
asoslashni o‘rganadilar. Masalan, Abay Qo‘nonboyevning she’rlari yoki Mukagali
Makataevning lirik asarlari yuzasidan bahslar uyushtirish orqali o‘quvchilar badiiy tahlil
ko‘nikmalarini oshiradilar.
Rollarni ijro etish (sahnalashtirish)
– asarlardagi qahramonlar obrazlarini jonlantirish
orqali o‘quvchilar ularning his-tuyg‘ularini chuqurroq anglaydilar. Masalan, "Go‘ro‘g‘li"
dostoni asosida sahna ko‘rinishlari yaratish orqali qahramonlarning xarakterini chuqurroq
tahlil qilish mumkin.
Jamoaviy ish va loyiha metodlari
– guruhlarda ishlash orqali adabiy asarlarni tahlil qilish va
muhokama qilish ko‘nikmalari shakllanadi. Masalan, dars davomida turli guruhlar muayyan
asar ustida ishlashib, o‘z nuqtayi nazarlarini taqdim etadilar.
Musiqa va san’at bilan bog‘lash
– dars jarayonida kuy-qo‘shiqlar va tasviriy san’atdan
foydalanish orqali adabiy asarlarning ma’nosini yanada boyitish mumkin. Abay
Qo‘nonboyevning qo‘shiqlari yoki xalq dostonlari asosida yaratilgan kuylarni tinglash orqali
asarlarning ruhiy ta’siri chuqurroq anglanadi.
89
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
Matnlarni vizualizatsiya qilish
– xaritalar, jadvallar, diagrammalar va boshqa grafik
vositalardan foydalanib, asarlardagi syujet chizig‘ini va qahramonlarning rivojlanishini aniq
tushuntirish mumkin.
Didaktik o‘yinlar va testlar
– adabiy asarlarning mazmunini yaxshiroq o‘zlashtirish uchun
turli o‘yin shakllaridan foydalanish samarali natijalar beradi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, interfaol metodlar o‘quvchilarning adabiyot darslariga bo‘lgan
qiziqishini sezilarli darajada oshiradi. Ayniqsa, bunday metodlar yordamida o‘quvchilar
asarlarni chuqur tahlil qilib, ularning ma’no qatlamlarini anglashda faol ishtirok etadilar.
Bundan tashqari, bu yondashuvlar ijodkorlik va kommunikativ qobiliyatlarning rivojlanishiga
xizmat qiladi.
Statistik ma’lumotlar asosida
– interfaol metodlarni qo‘llagan o‘qituvchilarning tajribasi
shuni ko‘rsatadiki, bunday yondashuvlar orqali o‘quvchilarning yozma va og‘zaki nutqi ancha
rivojlanadi.
O‘quvchilarning motivatsiyasi
– dars jarayonida interfaol metodlardan foydalanish
o‘quvchilarning adabiyotga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va ular asarlarni nafaqat o‘qiydilar,
balki ularni o‘zlari talqin qilishga intiladilar.
Badiiy idrokni rivojlantirish
– asarlarni sahnalashtirish, munozaralar olib borish va musiqiy
yondashuvlar orqali o‘quvchilar qahramonlarning ichki kechinmalarini yaxshiroq
tushunadilar.
Qozoq adabiyoti darslariga interfaol yondashuvlarni kiritishning samarali usullaridan biri
texnologiyadan foydalanishdir. Onlayn resurslar, interfaol o'quv platformalari va multimedia
vositalaridan foydalangan holda, o'qituvchilar raqamli mahalliy avlodga mos keladigan
qiziqarli va interaktiv darslarni yaratishi mumkin. Bu nafaqat o‘quvchilarning fanga bo‘lgan
ishtiyoqi va qiziqishini oshiradi, balki o‘quv jarayonida ko‘proq moslashuvchanlik va
moslashish imkonini beradi. Yana bir samarali usul bu loyiha asosida o‘qitishdan foydalanish
bo‘lib, unda o‘quvchilarga ma’lum mavzu yoki mavzuni chuqur o‘rganish va o‘z xulosalarini
ijodiy va interaktiv tarzda taqdim etish imkoniyati beriladi. Ushbu amaliy yondashuv nafaqat
talabalarda tadqiqot va taqdimot ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, balki
tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini ham rag'batlantiradi.
Rolli o‘ynash va simulyatsiya mashg‘ulotlari o‘quvchilarni qozoq adabiyoti darslariga jalb
etishda ham samarali bo‘lib, ularga matn olamiga sho‘ng‘ish, qahramonlar va mavzularni
bevosita his qilish imkonini beradi. Bu materialni hayotga tatbiq etishga yordam beradi va
uni o'quvchilar uchun ko'proq o'ziga xos va esda qolarli qiladi. Interfaol metodlarni adabiyot
darslarida yanada keng qo‘llash orqali o‘quvchilarning bilim olish jarayonini yanada
mazmunli va samarali qilish mumkin. Qozoq adabiyoti darslarida anʼanaviy musiqa, sanʼat va
hikoyalarni oʻquv dasturiga kiritish orqali madaniy tushunish va qadrlashni rivojlantirish
uchun interfaol yondashuvlardan foydalanish mumkin. Bu nafaqat o‘quvchilarga o‘z
madaniyati va merosini chuqurroq anglashga yordam beradi, balki boshqa madaniyatlar va
istiqbollarga nisbatan hamdardlik va tushunishni rivojlantiradi.
Umuman olganda, qozoq adabiyoti darslarida interfaol yondashuvlar talabalar uchun
faollikni oshirish, tanqidiy fikrlash qobiliyatlari, hamkorlik va muloqot qobiliyatlari hamda
madaniyatni qadrlash kabi bir qator afzalliklarni taqdim etadi. Turli interfaol faoliyat va
usullarni o'z ichiga olgan holda, o'qituvchilar o'quvchilarning akademik va shaxsiy o'sishini
ta'minlaydigan dinamik va rag'batlantiruvchi o'quv muhitini yaratishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abay Qo‘nonboyev. "Tanlangan asarlar". – Ostona: Qazaq universiteti nashriyoti, 2019.
90
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
2.
Mukagali Makataev. "She’rlar va dostonlar". – Almati: Almaty Kitap, 2021.
3.
Qudaibergenova G. "Zamonaviy ta’limda interfaol yondashuvlar". – Nur-Sulton: Ta’lim
nashriyoti, 2020.
4.
Nazarov A. "Adabiyot o‘qitish metodikasi". – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
5.
Qozibekov S. "Interfaol pedagogika va uning amaliyoti". – Qostanay: Ilmiy markaz,
2022.
