42
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
QOZOQ ADABIYOTI DARSLARIDA KREATIV FIKRLASHNI
RIVOJLANTIRISH USULLARI
Nurullayeva Jazira
Navoiy davlat universiteti tillar fakulteti qozoq tili va adabiyoti 3-
kurs talabasi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15382045
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:26-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:30-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 11-may 2025 yil
Mazkur
maqolada
Qozoq
adabiyotining
zamonaviy ta’limdagi o‘rni va uni o‘qitishda kreativ
fikrlashni shakllantirish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Bugungi
kunda
global
bilimlar
maydoniga
integratsiyalashayotgan ta’lim tizimi har bir
o‘quvchidan yangicha qarash, mustaqil tafakkur,
muammoga noodatiy yondashuv talab qiladi. Qozoq
adabiyoti badiiy matnlari esa aynan kreativ fikrlashni
o‘stirish uchun boy material bo‘lib xizmat qiladi. Ushbu
maqolada
dars
jarayonida
kreativ
fikrlashni
rivojlantirishga
xizmat
qiluvchi
interfaol
va
innovatsion metodlar klaster, insert, akvarium,
dramatizatsiya, esse, fikr xaritasi, kognitiv hujum va
boshqa yondashuvlar amaliy misollar asosida tahlil
qilinadi.
KEY WORDS
Qozoq adabiyoti, kreativ
fikrlash, interfaol metod, o‘quvchi
faolligi,
klaster,
insert,
dramatizatsiya, muammo asosida
o‘qitish, ijodkorlik, badiiy tahlil,
estetik did.
XXI asrda ta’lim tizimining asosiy vazifasi shaxsni mustaqil, tanqidiy va kreativ fikrlaydigan,
jamiyatda o‘z o‘rnini topa oladigan, intellektual salohiyatga ega inson sifatida shakllantirishdir.
Adabiyot fani bu inson qalbi, his-tuyg‘usi va tafakkurini shakllantiruvchi vositadir. Ayniqsa,
Qozoq adabiyotining badiiy-estetik boyligi o‘quvchilarda chuqur mushohada yuritish, o‘z
fikrini mustaqil ifoda etish, ijodiy mulohaza qilish kabi fazilatlarni rivojlantirishga xizmat
qiladi. Biroq bunday natijaga erishish uchun faqatgina an’anaviy yondashuvlar yetarli emas.
O‘qituvchidan innovatsion yondashuvlar, interfaol metodlardan foydalanish, o‘quvchining
individual qiziqishlariga mos dars tashkil etish, ijodiy muhit yaratish talab etiladi. Ushbu
maqolada shunday usullar amaliy jihatdan ko‘rib chiqiladi. Ijodiy fikrlash har qanday sohada,
xususan, yangilik va o'ziga xoslik yuqori baholanadigan adabiyotda muhim mahoratdir. Qozoq
adabiyotida tinglovchilarda aks-sado beradigan yangi va jozibali asarlar yaratish uchun ijodiy
fikrlashni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega. Qozoq adabiyotida ijodiy fikrlashni
rivojlantirishning bir qancha usullari mavjud, jumladan, turli nuqtai nazarlar bilan tanishish,
tajriba o‘tkazishni rag‘batlantirish, tavakkal qilishni qo‘llab-quvvatlovchi muhitni yaratish,
hamkorlik va fikr-mulohazalar uchun imkoniyatlar yaratish. Qozoq adabiyotida ijodiy
tafakkurni rivojlantirishning eng samarali usullaridan biri yozuvchilarning turlicha qarashlari
va tajribalarini ochib berishdir. Turli madaniyatlar va davrlarga oid keng ko'lamli
adabiyotlarni o'qish va o'rganish orqali yozuvchilar ilhom va g'oyalarga ega bo'lib, u erdan no
va o'ziga xos asarlar olishni boshlash mumkin. Ush ta'sir yozuvchilarga an'anaviy qoliplardan
va konventsiyalardan chiqib ketishga yordam beradi va ularga fikrlash va tuzatishning yangi
usullarini o'rganishga imkon beradi.
43
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
Kreativ fikrlash tushunchasi va uning ta’limdagi o‘rni juda muhimdir. Kreativ mavjud bilimlar
asosida yangilik yaratish, o‘z g‘oyasini ilgari surish, o‘ziga xos qarashlar orqali voqelikka baho
berish qobiliyatidir. U quyidagi fazilatlar orqali namoyon bo‘ladi:
O‘z fikrini erkin va mantiqiy izchil bayon eta olish;
Qiyin vaziyatlarda noodatiy yechim topish;
Har qanday matnga tanqidiy, tahliliy yondasha olish;
Tasavvur qilish, obrazlar asosida taxmin yurita olish;
Mustaqil qaror qabul qilish.
Adabiyot fanida aynan shu jihatlar kuchli namoyon bo‘ladi, chunki o‘quvchi badiiy obraz bilan
fikrlaydi, voqeani yurakdan kechiradi, muammoni sezadi va unga o‘z nuqtayi nazarini
bildiradi. Tajribani rag'batlantirish qozoq adabiyotida ijodiy fikrlashni rivojlantirishning yana
bir muhim usuli hisoblanadi. Yozuvchilarga o'z ishlarida muvaffaqiyatsizlik yoki hukmdan
qo'rqmasdan yangi uslublar, uslublar va yondashuvlarni sinab ko'rish erkinligi berilishi kerak.
Yozuvchilarga tavakkal qilish va chegaralarni chetlab o'tishga ruxsat berish orqali ular yangi
imkoniyatlarni kashf etishlari va ijodiy ufqlarini kengaytirishlari mumkin. Ushbu eksperiment
an'anaviy me'yorlar va taxminlarga qarshi chiqadigan innovatsion va innovatsion ishlarga olib
kelishi mumkin. Qozoq adabiyotida ijodiy fikrlashni rivojlantirish uchun tavakkallovchi
qo'llab-quvvatlovchi muhitni yaxshilash zarur. Yozuvchilar rad etish yoki tanqid qilishdan
qo'rqmasdan tavakkal qilish va yangi g'oyalarni o'rganishda o'zlarini qulay qilishlari kerak.
Yozuvchilarga o'z fikrlarini erkin ifoda etishlari uchun ishlab chiqarish maydonni ta'minlash
orqali ular o'z ijodlarini ochib berishlari va tasavvurlarni himoya qilishlari mumkin. Ush
qo'llab-quvvatlovchi muhit yozuvchilarga qutidan tashqarida fikr yuritishga va o'quvchilarni
o'ziga jalb qiladi va ilhomlantiradigan noyob va o'ziga xos asarlarni ishlab chiqarishga imkon
beradi. Hamkorlik va fikr-mulohazalar ham qozoq adabiyotida ijodiy fikrlashni
rivojlantirishning muhim usullaridan. Yozuvchilar turli nuqtai nazar va tanishlarni taqdim eta
boshqa rassomlar, yozuvchilar va mutafakkirlar bilan hamkorlik qilish kerak. Muloqotga
kirishish va boshqalar bilan fikr almashish orqali yozuvchilar ijodiy fikrlashni boshlagan yangi
va ilhom olishlari mumkin. Tengdoshlar, murabbiylar va tanqidchilarning fikr-mulohazalari
ham yozuvchilarga o'z ijodini ta'minlash va ijodiy resurslarini rivojlantirishda bebaho yordam
berishi mumkin. Bu usul o‘quvchining matn bilan muloqotini ta’minlaydi, unga ijodiy
yondashish imkonini beradi.
Dramatizatsiya va ro‘l o‘ynash.
Qozoq adabiyotidagi obrazlar (Abay, Mag‘jan, Aqan Seri,
Bauirjon Momishuli) asosida o‘quvchi rollarga kiradi, ularning pozitsiyasidan gapiradi,
munozara qiladi. Bu usul obrazni “tuyish”, obraz ruhiyatiga kirish orqali estetik va kreativ
tafakkurni shakllantiradi.
“Muallifga xat” yoki “Obrazga maktub”.
O‘quvchi o‘zini qahramonga qarata murojaat
qilayotgan deb tasavvur qiladi. Bu esa obraz va o‘quvchi orasida bevosita bog‘lanishni
yaratadi.
Esse va ijodiy yozuvlar.
Kreativ fikrlashning eng samarali vositasi – erkin yozuv. O‘quvchi
asar asosida: “Agar men qahramon bo‘lganimda…”, “Qahramonning o‘rnida nima qilgan
bo‘lardim?” kabi savollarga javoban matn yaratadi.
Kognitiv hujum (Brainstorming).
Bir mavzuga doir imkon qadar ko‘pcha fikrni to‘plash.
Masalan, “Abay nega ‘bilimli bo‘lish’ni ustuvor qo‘ydi?” mavzusida 5 daqiqada 10 ta fikr yozish.
Ushbu usullardan tashqari, ijodiy fikrlash va izlanish uchun vaqt ajratish qozoq adabiyoti
yozuvchilari uchun foydali bo'lishi mumkin. Yozish uchun tuzilgan jadval va tartibni yaratish
44
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON , (YOʻITJ)
orqali yozuvchilar ijodkorlik va yangilik odatini rivojlantirishlari mumkin. Ushbu ajratilgan
vaqt yozuvchilarga o'z ijodi va tasavvurlarini rivojlantirishga yordam beradi va ularga adabiy
dunyo chegaralarini kengaytiradigan yangi va o'ziga xos asarlar yaratishga imkon beradi.
Sayohat, tabiatda sayr qilish yoki meditatsiya kabi ijodkorlikni rag'batlantiradigan faoliyat
bilan shug'ullanish ham qozoq adabiyotida ijodiy fikrlashni rivojlantirishning samarali
usullari bo'lishi mumkin. Yozuvchilar o'zlarining konfor zonalaridan tashqariga chiqish va
yangi tajribalar bilan shug'ullanish orqali o'zlarining tasavvurlarini uyg'otishi va o'z ishlari
uchun yangi g'oyalar yaratishi mumkin. Ushbu tadbirlar yozuvchilarga aqliy bloklardan xalos
bo'lishga va ijodiy qobiliyatlarini ular o'ylamagan usullarda qo'llashga yordam beradi.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, qozoq adabiyotida ijodiy fikrlashni rivojlantirish turli nuqtai
nazarlarga ta'sir qilish, tajribani rag'batlantirish, tavakkal qilishni qo'llab-quvvatlash,
hamkorlik va fikr-mulohazalarni, ijodiy izlanishlar uchun tuzilgan vaqtni va ijodkorlikni
rag'batlantiradigan faoliyat bilan shug'ullanishni talab qiladi. Ushbu usullardan foydalangan
holda qozoq adabiyoti yozuvchilari o'zlarining ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishlari va
tomoshabinlar bilan rezonanslashadigan va adabiy dunyo chegaralarini kengaytiradigan
yangi va o'ziga xos asarlar yaratishlari mumkin. Ijodiy tafakkur adabiy yangilikka turtki
beradigan va kitobxonlarni ilhomlantiradigan kuchli vosita bo‘lib, qozoq adabiyoti
yozuvchilari chinakam ta’sirli va esda qolarli asarlar yaratish uchun bu mahoratni
rivojlantirishlari zarur. Adabiyot darslarini kreativ fikrlash bilan uyg‘unlashtirish – bu zamon
talabi. O‘quvchi faqat matnni o‘qimasligi, balki uni tahlil qilishi, baholashi, qayta kashf etishi
va yangiligi bilan taklif etishi kerak. Bu esa faqat o‘qituvchining metodik yondashuvlariga,
didaktik qurollariga va pedagogik mahoratiga bog‘liqdir. Qozoq adabiyoti esa badiiy obrazlar,
milliy qadriyatlar, estetik tahlil va falsafiy mushohadalarga boy bo‘lib, kreativ fikrlashni
shakllantirishda eng samarali vositadir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qunanbayev A.
Kara sozder
. – Nur-Sulton, 2021.
2.
Jumabayev M.
Pedagogika
. – Olmaota, 2020.
3.
Dosmuxammedov O.
Adabiyot va millat
. – Turkiston, 2022.
4.
Turg‘unov A.
Zamonaviy o‘qitish metodikasi
. – Toshkent, 2023.
5.
O‘ralova S.
Kreativ fikrlashni rivojlantirish texnologiyalari
. – Samarqand, 2022.
6.
Nazarbayeva D.
Yangi pedagogika asoslari
. – Nur-Sulton, 2021.
7.
Sayfullaeva G.
Ijodkorlik va shaxs rivoji
. – Toshkent, 2020.
8.
Qozoq adabiyotidan 11-sinf darsligi. – Olmaota, 2023.
