35
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
O‘ZBEK XALQ DOSTONLARINING BUGUNGI KUNDAGI
AHAMIYATI VA PO‘LKAN MUHAMMAD JOMROT O‘G‘LI
IJODINI O‘QITISH USULLARI
Nasimova Zubayda Jamoliddinovna
jamoliddinovnazubayda@gmail.com
Samarqand viloyati Kattaqo‘rg‘on tumani 51-maktabining ona tili
va adabiyot fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287029
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 26-aprel 2025 yil
Ushbu maqolada xalq dostonlarining zamonaviy
jamiyatdagi o‘rni, ularning ma’naviy-tarbiyaviy
ahamiyati hamda yosh avlod tarbiyasidagi roli
yoritiladi. Ayniqsa, Po‘lkan shoir ijodi misolida
dostonchilik
an’analarining
o‘quv
jarayoniga
integratsiyalashuvi, ularni o‘qitishning samarali
metodik
yondashuvlari
tahlil
qilinadi.
Ishda
dostonlarni o‘qitishda matn tahlili, muammoli
savollar, guruhli ishlash, axborot texnologiyalaridan
foydalanish kabi innovatsion metodlar qo‘llanishi
taklif etiladi. Shu bilan birga, xalq og‘zaki ijodining
bugungi
kundagi
dolzarbligi
va
dostonchilik
san’atining
yoshlar
ongida
milliy
o‘zlikni
shakllantirishdagi o‘rni alohida e’tirof etiladi. Ish
ta’lim jarayonida dostonlarni o‘qitish samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi.
KEY WORDS
o‘zbek xalq og‘zaki ijodi, doston,
xalfa,
poema,
vatanparvarlik,
milliy o‘zlik, interfaol usul, ijtimoiy
hayot, baxshilar, o‘quvchilarni
o‘qitish, halollik, jasorat, epik,
nasriy, she’riy.
Doston — xalq og‘zaki ijodining eng murakkab, yirik va keng tarqalgan janri hisoblanadi.
“Doston” so‘zi fors tilidan olingan bo‘lib, “qissa”, “hikoya”, “sarguzasht”, “shon-u shuhrat”
ma’nolarini ifodalaydi. Xalq dostonlarida qahramonlarning boshidan o‘tgan qaltis voqealar
she’riy va nasriy yo‘lda aralash tasvirlangan, muallifi noma’lum epik asarlarga aytiladi. Xalq
dostonlari do‘mbira jo‘rligida aytilgan. Ularni ijro etuvchi va kuylovchi san’atkor shoirlar
baxshi deb ataladi (mo‘g‘ulcha “baxsha”, “bagsha” so‘zlaridan olingan bo‘lib, “ustod”,
“ma’rifatchi” ma’nolarini ifodalaydi; shu bilan birga, bu so‘z Sanskrit tilidan kelib chiqqan
degan qarash ham mavjud).
Baxshilar turli hududlarda turlicha nomlangan: o‘zbeklarda — baxshi va shoir, qozoqlarda —
oqin, qoraqalpoqlarda — jirov, ozarbayjonlarda — oshiq deb atalgan. Xorazmda doston
kuylovchilar xalfa deyilgan. Olimlarning tahlil natijalariga ko‘ra, XV–XVI asrlarda yirik
dostonchilik maktablari tashkil topa boshlagan, XIX–XX asrlar esa dostonchilikning taraqqiy
etgan davri sifatida baholangan. Respublikamizda dostonchilikni rivojlantirishga e’tibor
qaratilib, 2000-yil 14-martda “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan xalq baxshisi” unvoni ta’sis
etilgan.
Hozirgi kunda dostonchilik san’atiga berilayotgan ahamiyat bir necha yo‘nalishlarda ko‘zga
tashlanmoqda. Masalan, ilmiy tadqiqotlar kuchaytirilmoqda. Oliy ta’lim dargohlarida va ilmiy
markazlarda dostonlarning janr xususiyatlari, mazmun-mohiyati, tarixiy va madaniy
ahamiyati chuqur o‘rganilmoqda. Ta’lim tizimida ularning o‘rni mustahkamlanmoqda.
O‘zbekiston maktablari va oliy ta’lim muassasalarida dostonlar o‘quv dasturiga kiritilgan. Shu
36
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
bilan birga, ular yosh avlodni tarbiyalashda vosita vazifasini bajarmoqda. Dostonlar
vatanparvarlik, jasorat, halollik, sadoqat kabi ezgu qadriyatlarni targ‘ib qilgani sababli, ularni
yoshlar ongiga singdirishda muhim o‘rin egallaydi.
Xalq dostonlari quyidagi turlarga bo‘linadi:
Ushbu yo‘nalishdagi dostonlar orasida ishqiy-qahramonlik yo‘nalishidagi dostonlar
boshqalariga qaraganda miqdor jihatidan ko‘proqdir. Dostonlarning adabiy matni nazmiy va
nasriy qismlardan tashkil topadi. She’r va nasrning aralash kelishi xalq dostonlariga xos
xususiyatlardan biridir.
O‘zbek xalq baxshichiligida ko‘plab baxshilar, jumladan, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Ergash
Jumanbulbul o‘g‘li, Egamberdi Ollomurod, Beknurod Jo‘raboy o‘g‘li o‘z o‘rniga ega bo‘lgan.
Baxshilardan yana biri — Po‘lkan shoirdir. Po‘lkan Muhammad Jomrot o‘g‘li 1874-yilda
Navoiy viloyati Xatirchi tumanida dunyoga kelgan. 10 yoshida yetim qolib, dehqonchilik bilan
shug‘ullangan. Po‘lkan nomi “polk” so‘zidan olingan bo‘lib, mardikor bo‘lib yurgan paytlardan
xotira sifatida, front orqasidagi polkda xizmat qilgani uchun unga taxallus bo‘lib qolgan.
“O‘zbek qahramonlik eposi” kitobida Po‘lkan shoir ijrosidagi “Qironxon” dostoni 20 000 misra
she’rdan iborat ekani qayd etilgan. Qo‘rg‘on dostonchilik maktabi vakili, Jassoq baxshining
shogirdi bo‘lgan u 25 yoshida yetuk dostonchi sifatida tanila boshlagan. 70 dan ziyod
dostonlarni yoddan bilgan. “Hasan Batrak” dostonida o‘zbek mehnatkashlarining yer va suv
haqidagi orzu-tilaklari, bu yo‘ldagi kurashi aks etgan. Po‘lkan shoir kuylagan dostonlar
g‘oyaviy va badiiy yuksakligi bilan boshqa dostonlardan ajralib turgan.
Dostonlar orasida “Go‘ro‘gli” turkumi katta o‘rinni egallaydi, tarkibida oltmishdan ortiq
doston mavjud. Ushbu turkumning ilk dostoni — “Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi”. 11-sinf “Adabiyot”
darsligida berilgan varianti Muhammad Jomrot o‘g‘li Po‘lkan shoirdan yozib olingan.
Dostonda bir qancha badiiy obrazlar tasvirlangan, shu bilan birga xalqning qadimiy va boy
tarixi, milliy-ma’naviy qadriyatlari to‘laqonli ochib berilgan.
Dostonlarni o‘qitishda interfaol usullardan foydalanish samarali bo‘ladi. Masalan, “Rolli o‘yin”
metodi tahsil oluvchilar tomonidan real hayotiy vaziyatlarni sahnalashtirish va ijro etish,
o‘quvchilarning shaxsiy fazilatlarini shakllantirishga qaratilgan bo‘ladi. Doston qahramonlari
obrazini sahnalashtirib chiqish tayyorlash — bu ijodiy yondashuv bo‘lib, asarni chuqurroq
anglashga yordam beradi. Axborot texnologiyalaridan foydalanish — multimedia materiallari
(audio dostonlar, video lavhalar) orqali o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi. Doston asosida
insho yozish, zamonaviy variantda dostonni davom ettirish, rasm chizish yoki videorolik
tayyorlash topshiriqlarini berish ham asar mazmunini yoritishga xizmat qiladi. Yuqori sinf
o‘quvchilari uchun “Venn diagrammasi” metodini qo‘llash mumkin. Masalan, “Alpomish” va
“Go‘ro‘g‘li” dostonlaridagi qahramonlik qanday ifodalanganligini solishtirish orqali aniqlash
mumkin.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, xalq dostonlari — xalqimizning asrlarga tatigulik
og‘zaki ijodiy merosidir. Shuningdek, Po‘lkan shoir ijodini o‘rganish orqali o‘quvchilar xalq
og‘zaki ijodining betakror namunalarini o‘zlashtirib, milliy qadriyatlar bilan yaqindan
tanishadilar. Uning doston va she’rlari ustida ishlash — nafaqat adabiy bilimni, balki badiiy-
37
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
estetik zavqni ham rivojlantiradi. Umuman olganda, dostonchilikni o‘rganish — o‘tmish bilan
bugunni bog‘laydigan ko‘prik bo‘lib, bu jarayon o‘zbek xalqining madaniy o‘zligini asrab-
avaylashda beqiyos ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
Imomov K. va boshq. "O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi". - Toshkent: "O‘qituvchi", 1990.
Sariyev Sh. "Adabiyot". - Toshkent: "Yangi kitob", 2018.
https://uz.wikipedia.org
