32
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
"ALPOMISH" DOSTONIDA AYOLLAR OBRAZI
Xolboyeva Maftuna Alisherovna
xolboyevamaftuna331@gmail.com
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Filologiya fakukteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287015
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 26-aprel 2025 yil
“Alpomish” o'zbek xalqining o’zligini ko‘rsativchi
oynadir. Bu doston haqida bilmaydigan o‘zbek yo‘q.
Shunday ekan “Alpomish” dostoni ustida juda ko‘plab
tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu maqolada dostonda
ishtiro etgan ayollar obrazi yoritilgan.
KEY WORDS
Doston,
an'ana,
Barchinoy,
Qaldirg'och, ona, afsonaviy ayol,
makkor, epos, pari, mushtipar ona.
Ayol obrazining adabiyotda mavjud bo'lishi xalq og'zaki ijodining qadimiy davrlariga borib
taqaladi. Bu ayniqsa, diniy hikoyatlarda yorqinroq namoyon bo'ladi. Islomgacha bo'lgan
davrda ham, undan so'ng ham ayol kishi masalasiga alohida e'tibor beriladi. Darhaqiqat,
islomgacha bo'lgan davrda ayollar, pari kampirlar obrazi mavjud bo'lsa, Islom dini jamiyatida
esa eng katta hurmatga loyiq zot bu turmush ko'rgan ayol, ya'ni ona hisoblanadi. Bu
Payg'ambar alayhissalomning "Jannat onalar oyog'i ostidadir", degan hadislarida ham yaqqol
namoyon bo'ladi. Bundan ko'rinadiki, ayol masalasi hech bir davrda quyi o'ringa tushgan
emas, doimo bosh masala hisoblanadi. Chunki, insoniyat ibtidosidan boshlab odam bolasini
ona dunyoga keltiradi va atrof-olam bilan tanishtiradi. Shuning uchun deyarli ko'p hikmat,
rivoyatlarda asosiy obraz shaklida ayollar turadi. Ulardan eng qadimiylari Umay ona, Momo
Havo obrazlaridir. Umay ona qadimgi turkiy qavmlarning onasi, yaratuvchisi hisoblanadi. "Bu
kult onalarni, bolalarni himoya qiluvchi iloh. Qadimgi turkiylarda Tangri (xudo)ning umr
yo'ldoshi deb tasavvur qilingan" [2, 17]. Darhaqiqat, bu narsani Mahmud Koshg'ariy ham
o'zining "Devon"ida yozib o'tadi. Umayni yo'ldosh, ya'ni bolaga yopishib yuruvchi narsa deya
ta'riflaydi.
Demak ona obrazi, ayol qiyofasi, turmush o'rtoq shaklida ham azaldan mavjud bo'lgan. Shu
tariqa ayol, ona obrazlari afsona va rivoyatlardan o'sib, shakllanib kelgan. Yuqoridagilar
badiiy adabiyot namunalari bo'lib, badiiy talqinda kirib kelsa, o'rta asr tarixiy asarlarida ham
afsonaviy ayol yoki ona obrazlariga murojaat etilgan. Buni Mirzo Ulug'bekning "To'rt ulus
tarixi" asarida ko'ramiz. Asarning ikkinchi bobida "turk-mo'g'ul xalqlarining afsonaviy onasi
Alanquva va undan tarqalgan avlod" [3, 321] haqida so'z boradi. Bitta katta bob onaga
bag'ishlangan. Bu narsani taniqli adib Pirimqul Qodirov o'zining "Yulduzli tunlar. Bobur"
tarixiy romaniga ham mohirona olib kiradi.
Bugungi kunda “Alpomish” dostonini keng ommaga tanitish, dostondagi millatning milliy
qadriyatlari, turmush tarzi va epik tafakkur hosilalarini o’quvchiga yetkazish uchun ommaviy
axborot vositalaridan ham foydalanilmoqda. Xususan, “Madaniyat va ma’rifat” telekanalida
efirga uzatilgan “Sarchashma” turkum ko’rsatuvlari “Alpomish” dostoni tahliliga bag’ishlangan.
Ko’rsatuvda dostondagi mifologik qarashlar, qahramonlarning funksional vazifalari, ramziy
33
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
obrazlar tahlili keng yoritilib berilgan. Unda doston tahlilini yozuvchi va jurnalist Nazar
Eshonqul, uning savollariga atroflicha javob bergan folklorshunos olimlardan Shomirza
Turdimov va Jabbor Eshonqulovlar ishtirok etishgan. Shuningdek, ko’rsatuv 20 qismdan
iborat bo’lib, ayrim o’rinlarda O’zbekiston xalq baxshisi Abdunazar Poyonov dostondan
parcha kuylagan.
Xalq og’zaki ijodiyoti janrlarining har qaysisida ayol obrazi bor. Ertaklarda asosiy o’rinda ayol
obrazi turadi. Bunda ayollarning turli jihatlari, xil-xususiyatlari, xarakterlari ochiladi. Ularning
ba’zilarida qalbi mehrga to’la, farzandi uchun jonini beruvchi, samimiy ona qiyofasida ko’rsak,
ayrimlarida qahrli, makkor, o’z manfaati uchun hech narsadan qaytmaydigan yovuz qiyofada
ko’ramiz. Lekin e’tiborli jihati shundaki, ertaklarning ham asosiy qahramonlari ayollar
hisoblanadi. Bundan tashqari, xalq og’zaki ijodining gultoji bo’lmish dostonlarda ham ayol
obrazi va uning qiyofasi alohida qabariq holatda tasvirlanadi. O’zbek xalqining mumtoz
dostoni – “Alpomish”da Barchinoy, Qaldirg’ochoyim obrazlari ana shunday obrazlar
hisoblanadi. Dostonda ayol obrazining badiiy talqini ham asosiy o’rinni egallaydi. “Alpomish”
dostonida ayollarga xos bo’lgan fazilatlar, ularning ijtimoiy-siyosiy hayotda tutgan o’rni
Barchin obrazi orqali nozik badiiy bo’yoqlarda go’zal va ehtirosli tasvirlangan” [5, 53]. Nafaqat
Barchin obrazi orqali balki, Qaldirg’ochoyim obrazi orqali ham ayollarning mardligi,
qat’iyatliligi, va’daga vafoli bo’lish kerakligi, or-nomus masalasi yorqin ifodasini topgan.
Ularning aql-farosati, donoligi namoyon etiladi. Barchinning ayol, ona pozitsiyasida to’g’ri
qaror qabul qila olishi ham diqqatga sazovor. Dostonda “Barchin alplarga qarshi vafo, sadoqat,
insoniy huquq, elat nomi bilan jang qilib, qalmoq alplarining ma’naviy jihatdan tubanliklarini
isbot qiladi. Barchinning o’z erki, huquqi uchun mardlik va jasurlik ko’rsatishi alp qizning
jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy mavqeining aks etishidir. Chunonchi, “Alpomish” dostonidagi har
bir voqea, har bir obraz, o’z xususiyatlariga ko’ra, xalqning ma’naviy barkamolligini, uning
teran va keng miqyosli dunyoqarashini aks ettiradi, ayolning sadoqatli muhabbatini tarannum
etadi” [5, 53]. Birgina bu dostonda emas, barcha xalq dostonlarimizda bu jihatlar
mushtaraklik kasb etadi, asosiy leyitmotiv hisoblanadi.
Eposda Barchin va Qaldirg’ochga yuklatilgan vazifaning o’rni va ahamiyati katta. Bundan
shuni anglash mumkin-ki, eposda feodalizm, patriarxat urug’chilik davri yoritilgan bo’lsa-da,
uning negizida matriarxat davridagi ayollarga bo’lgan hurmat, ularga tayanib ish bajarish,
ularning aql-zakovatidan ko’mak olish an’anasi saqlanib qolgan. Shuningdek, ilk ibtidoiy
davrlardanoq ayollarga ziyraklik, zukkolik va jamiyat hayotida faollik xususiyatlari O’rta
Osiyo xalqlarining qadimgi yodgorligi “Avesto” dagi ayol ma’budalar, oilaparvar, oiladagi o’rni
farzand dunyoga keltirib, uni ezgulik yo’lida tarbiyalovchi ayollar timsolida talqin etilgan:
“Dastlabki kundayoq Axuramazua ayollarga buyurdi: ey ayol! Seni e’tiqodli va pahlavon
erkaklarni vujudga keltirib, mehr to’la og’ushingda parvarish et, deb yaratdim, toki ular
nodurustlik va nopoklik ildizini yer yuzidan yo’qotsinlar”.
Qaldirg’och obrazi ham eposda xalqning qadim mifologik inonchlarini o’zida mujassam etgan
holda, akaning egizi, jonining bo‘lagi, ko‘makchisi bo’lgan.
Xulosa qilib aytganda, Qaldirg‘och obrazi shunchaki, bosh qahramonning oddiy singlisi emas,
balki uni harakatga kelishga undovchi asosiy ko‘makchi obraz bo‘lgan. Qaldirg‘ochsiz
Alpomish alplik maqomida bo‘lolmasdi. Bu ularning egiz farzand ekanligidan tortib, butun
boshli eposning tag zaminidagi mazmun-mohiyatda bo‘y ko‘rsatadi. Qaldirg‘och obrazi eposda
ezgulikni targ‘ib etuvchi uning asosiy zanjir quvvatidan biri hisoblanadi. Uning vazifasi – alpga
ko‘mak berish, uni ta’sir quvvatini ommaga oshkor qilishdir. Homiy ruhlar tomonidan
Qaldirg’ochning ham egiz singil, ham ko‘makchi qilib tanlanishi – obrazda ham o‘ziga xos
mifologik
quvvat borligini aks ettiradi. Alpni aynan ko‘makchi vakila harakatga
keltiradi, unga madad, ishonch, mardlik tuyg’usini singdiradi. Bu bilan singil akaning eng
34
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
yaqin suyanchi ekanligi yana bir bor o‘z tasdig‘ini topadi. Doston variantlaridagi Barchinoy
obrazi tahlili orqali, dostondagi ayol obrazlari va bu obrazlar bilan bog'liq qadim tasavvurlar
faqat badiiy to'qima emas, balki o'tmish hayotimiz tarixi bilan chambarchas bog'liqligi,
ajododlarimizning ayolga, oilaga bo'lgan munosabatini, ularning oila va jamiyatda tutgan o'rni,
mavqeini ko'rish mumkin.Barchin obrazi husn-malohatli yor, alp jangchi, oqila va tadbirli
donishmand ayol, mushtipar ona sifatidagi xususiyatlari baxshilar tomonidan turli yo'sinlarda
yoritilgan bo'lsada, ularni birlashtiruvchi nuqta o'zbek ayoli fenomenini yaratganidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Alpomish. 2-jild. Poʻlkan shoir va Ergash Jumanbulbul o’g’li. – Toshkent: G’afur G’ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyotining matbaa ijodiy uyi, 2013. – B. 275.
2. Alpomish. 2-jild. Berdi baxshi (Berdiyor Pirimqul o’g’li). – Toshkent: G’afur G’ulom
nomidagi Adabiyot va san’at nashriyotining matbaa ijodiy uyi, 2013. – B. 163.
3. O’zbek xalq qahramonlik dostoni / Fozil Yo’ldosh o’g’li, (Yozib oluvchi: Mahmud Zarifov) –
Toshkent: Sharq, 1998. – 400 b.
4. 1956 yil 28 iyunda yozib olingan. Inv. № 1254. Yozib oluvchi: noma’lum.
5. Safarov O. O’zbek xalq og’zaki ijodi: pedagogika oliy o’quv yurtlari uchun darslik. –
Toshkent: Musiqa, 2010. – 368 b.
