27
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
O‘ZBEK DOSTONCHILIK MAKTABLARI: USTOZ-SHOGIRD
AN’ANASI VA IJROCHILIK MADANIYATI
Sherxonova Mohidil Shukurjon qizi
mohidilsherxanova04@gmail.com
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Filologiya fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286999
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 26-aprel 2025 yil
Mazkur maqolada o‘zbek xalqining boy og‘zaki ijodiy
merosi – xalq ertaklari, dostonlari, afsona va
rivoyatlari, maqol va matallar, topishmoqlar va lirik
janrlar keng qamrovda tahlil etilgan. Ayniqsa,
dostonchilik san’ati alohida e’tiborga olinib, uning
xalqning tarixiy xotirasi, ma’naviy va estetik
qarashlarini aks ettirishdagi o‘rni yoritilgan.
Maqolada Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va boshqa
hududlarda shakllangan ilmiy maktablar hamda
Qo‘qon,
Xorazm,
Sherobod,
Namangan
kabi
dostonchilik maktablarining xususiyatlari, yetuk
vakillari va ularning ijrochilik an’analari tahlil
qilinadi. Shuningdek, bu maktablarning xalq merosini
saqlash va yoshlarga yetkazishdagi ahamiyati
ko‘rsatib beriladi. Maqola xalq og‘zaki ijodini
o‘rganish, uni targ‘ib etish va kelajak avlod qalbida
milliy g‘ururni shakllantirishda muhim ilmiy manba
sifatida xizmat qiladi.
KEY WORDS
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi, folklor,
ertaklar,
dostonlar,
maqollar,
matallar,
topishmoqlar,
dostonchilik maktablari, Qo‘qon
maktabi,
Xorazm
maktabi,
Sherobod maktabi, Namangan
maktabi, baxshilar, xalq ijodi,
ma’naviy meros, ustoz-shogird
an’anasi, milliy qadriyatlar, estetik
tafakkur.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi – xalqning asrlar davomida to‘plagan bilimlari, ma’naviy qadriyatlari
va badiiy tafakkurining yorqin ifodasidir. Bu ijodiy meros xalq hayotining turli jabhalarini, urf-
odatlarini, axloqiy va estetik qarashlarini o‘zida aks ettiradi. Og‘zaki ijod mahsulotlari xalq
tomonidan avloddan-avlodga og‘zaki shaklda yetkazilib kelinadi. Shu jihatdan u nafaqat
adabiy, balki tarixiy, ijtimoiy va madaniy ahamiyatga ham egadir.
O‘zbek folklori ko‘p asrlar mobaynida xalq tafakkurining boyligini, yashash tarzi va orzu-
umidlarini ifoda etib kelgan. Bu asarlar o‘z ichiga ertaklar, dostonlar, afsona va rivoyatlar,
maqollar, topishmoqlar va boshqa janrlarni qamrab oladi. Har bir janr o‘ziga xos poetik
qurilish va estetik vazifaga ega. Xalq ijodiyoti orqali xalqning ichki dunyosi, tafakkuri va
qadriyatlari ifodalanadi.
Xalq og‘zaki ijodi – xalqning ko‘p asrlik hayotiy tajribasi, dunyoqarashi, orzu-intilishlari va
qadriyatlarining badiiy ifodasidir. U yozma manbalarga nisbatan qadimroq va ko‘proq tarixiy
qatlamlarni qamrab oladi. Og‘zaki ijod-xalqning o‘z hayotini ifodalash, anglash va boshqalarga
yetkazish uchun yaratgan badiiy vositasidir. U hamisha ijtimoiy, ma’naviy, tarbiyaviy
ahamiyatga ega bo‘lib kelgan.
Ma’naviy-estetik jihatdan qaralganda, og‘zaki ijod:
xalqning axloqiy me’yorlarini mustahkamlaydi;
28
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
ijtimoiy adolat, mehnat, vatanparvarlik, jasorat, do‘stlik kabi tushunchalarni targ‘ib
qiladi;
estetik zavq bag‘ishlaydi, badiiy tafakkurni rivojlantiradi;
xalq tilining go‘zalligi va boyligini namoyon etadi.
Shuningdek, og‘zaki ijod orqali xalq madaniyati, diniy e’tiqodi, dunyoqarashi, tarixiy voqealar
haqidagi tasavvurlari avloddan-avlodga yetkazilib kelgan.
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi mazmuni va shakliga ko‘ra quyidagi asosiy janrlarga bo‘linadi:
1. Ertaklar:
Xalq ertaklari o‘z ichiga hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar, hayotiy
(maishiy) ertaklarni oladi. Ularda yaxshilik va yomonlik kurashi, donishmandlik, mehnat,
halollik g‘oyalari asosiy o‘rin egallaydi. Mashhur ertaklar: "Zumrad va Qimmat", "Boy ila
kambag‘al", "Tulki va bo‘ri".
2. Dostonlar:
Epik hajmdagi, qofiyali-nazmiy shakldagi qahramonlik yoki muhabbat
voqealarini hikoya qiluvchi asarlar. O‘zbek dostonchiligi Markaziy Osiyo xalq og‘zaki ijodining
yirik qismidir. Mashhur dostonlar: "Alpomish", "Go‘ro‘g‘li", "Yusuf va Zulayho", "Rustamxon".
3. Rivoyat va afsonalar:
Qadimgi e’tiqodlar, tarixiy shaxslar, joy nomlari bilan bog‘liq xalq
og‘zaki hikoyalari. Ularda diniy-mistik tushunchalar, xalq e’tiqodi aks etadi. Masalan: Oqtepa
afsonasi, Qizilqum rivoyati, Hazrat Buxoriy rivoyatlari.
4. Maqollar va matallar:
Xalq donishmandligining ixcham va obrazli ifodasi. Ular tarbiyaviy,
axloqiy, ijtimoiy mazmunga ega. Masalan: "Yurt qo‘risang o‘zarsan, qo‘rimasang to‘zarsan" [2,
8].
Xalq orasida aytiladigan maqollar bilan matallar bir-biriga o‘xshab ketadi. Ikkalasi ham qisqa,
mazmunli bo‘ladi. Matallar ham xuddi maqollar kabi ixcham bo‘ladi. Faqat farqi shundaki,
matal odatda kimningdir gapida, nutqida ishlatiladi, o‘zi alohida aytilganda esa to‘liq ma’no
bermaydi. Masalan, xalqimizda «Yaxshi gap bilan ilon inidan, yomon gap bilan qilich qinidan
chiqar» degan maqol bor. Agar maqolning yarim matnini «Falonchi ilon inidan chiqadigan
qilib gapirdi» tarzida qo‘llasak, biz matal aytgan bo‘lamiz va «Falonchi yaxshi gapirdi»
ma’nosini bildiramiz. Chunki «ilon inidan chiqadigan» so‘z birikmasi alohida aytilsa, mustaqil
ma’no anglatmaydi. Ma’lum bo‘ladiki, matal shaxs nutqini go‘zallashtirish uchun xizmat qilar
ekan, xolos. Maqol esa mataldan mustaqil ma’no ifodalay olish xususiyati bilan farqlanadi. [3,
204]
5. Topishmoqlar:
Aqliy faollikni, fikrlashni rag‘batlantiruvchi janr. Bola tarbiyasida muhim
rol o‘ynaydi. Masalan:
Chopsa – chopilmas,
Bo‘lsa – bo‘linmas,
Kessa – kesilmas,
Ko‘msa – ko‘milmas,
Yo‘nsa – yo‘nilmas (soya) [5, 68].
6. Lirik og‘zaki ijod (qo‘shiqlar, termalar):
Muhabbat, ayriliq, tabiat, sadoqat kabi
mavzularda yaratilgan. Mashhur janrlar: yalla, ashula, lapar, alla va boshqalar.
Dostonchilik
– xalqning orzu-umidlari, kurashlari, sevgisi va e’tiqodlarini obrazli ifodalagan
badiiy janr bo‘lib, u baxshilar tomonidan og‘zaki shaklda ijro etilib kelgan.
Turli hududlarda dostonchilik o‘ziga xos tarzda rivojlangan bo‘lib, har bir mintaqada ijro
uslubi, doston repertuari va baxshilik an’analari shakllanib borgan. Shu asosda dostonchilik
maktablari vujudga kelgan. Bu maktablar nafaqat og‘zaki ijod namunalarini saqlab qolgan,
29
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
balki ularni rivojlantirib, yosh avlodga yetkazishda muhim rol o‘ynagan. Qo‘qon, Xorazm,
Sherobod, Namangan (Farg‘ona vodiysi) kabi maktablar ana shunday boy madaniy
maktablardandir.
20-asrga kelib shaharlarda baxshi va dostonchilarga bo‘lgan ehtiyoj asta-sekin kamaydi. Biroq
qishloq joylarda bu qadimiy an’ana o‘z hayotini davom ettirdi. Ayniqsa, Katta Farg‘ona kanali,
katta suv omborlari qurilishi kabi yirik xalq xo‘jaligi tadbirlarida, shuningdek, bayramlarda
doston aytish odat tusiga kirgan edi.
Ko‘plab dostonlar alohida bir ijodkor tomonidan yaratilmagan. Ular xalq orasida og‘zaki ijod
orqali shakllangan epik an’analarga asoslanadi. Shu sababli, ayrim hududlarda dostonchilik
maktablari vujudga kelgan.
1. Qo‘qon dostonchilik maktabi
Bu maktab o‘zbek dostonchilik an’analarida muhim o‘rin egallaydi. Uning asoschisi Fozil
Yo‘ldosh o‘g‘li (1872–1955) bo‘lib, u Yo‘ldosh Bulbulning shogirdlaridan ta’lim olgan.
Maktabda "Alpomish", "Yodgor", "Yusuf va Ahmad" kabi mashhur dostonlar ijro etilgan.
Vakillari orasida Chini shoiri, Tovbuzar, Qurbonbek, Sultonomurod, Suvyar, Rahimbubul, Jo‘ra
va Yorlaqab kabi baxshilar bo‘lgan.
2. Xorazm dostonchilik maktabi
Xorazm dostonchilik an’anasining yorqin vakillari – Ergash Jumanbulbul o‘g‘li (1868–1937)
va Muhammadqul Jumamurod o‘g‘li Po‘lkan (1874–1941). Bu hududda "Alpomish" dostonini
Yakka Ahmad, Quronxon va Oyssuluv kabi baxshilar kuylagan. Xorazm baxshilari dostonlarni
asosan jo‘rlar bilan ijro etgan bo‘lib, kuy va ohanglar katta ahamiyatga ega bo‘lgan [4, 49].
Shuningdek, bu maktab vakillari nafaqat og‘zaki, balki yozma tarzda ham doston matnlarini
yaratishgan.
3. Sherobod dostonchilik maktabi
Sherobod maktabi asoschilaridan biri Sherazar Beknazar o‘g‘li bo‘lgan. Ustoz-shogird an’anasi
asosida bu maktabda Avliyoqul o‘g‘li, Umir Safar o‘g‘li, Murodniyoz, Ahmad baxshi, Nuro‘li va
Muhammad baxshi kabi dostonchilar yetishib chiqqan. Sherobodda dostonlar odatda 3-5
kishilik guruh bo‘lib ijro etiladi: bir baxshi boshlaydi, qolganlari unga jo‘r bo‘ladi.
4. Farg‘ona vodiysi (Namangan) dostonchilik maktabi
Bu maktabning asosiy markazi Ko‘libuqon qishlog‘i hisoblanadi. Cho‘tboy baxshi va uning
otasi Mahmud buva – ushbu hududning mashhur baxshilaridan. XIX asrda Beqjon baxshi
Samarqandning Miyonqol qishlog‘idan Ko‘libuqonga kelib, bu yerda dostonchilik an’anasini
davom ettirgan.
Sayram hududida “Alpomish”, “Yodgor”, “Yusuf va Zulayho” kabi dostonilar mashhur bo‘lgan.
Chust hududida Umurzoq baxshi, Abduvohid shoiri, Anor baxshi, Ibrohim Otaboyev faoliyat
yuritgan. Arig‘on hududida Qunduz va Umid baxshilar tanilgan. Go‘ro‘von hududida Husan
baxshi Rajab o‘g‘li mashhur bo‘lgan.
5. Go‘ro‘von dostonchilik markazi
Go‘ro‘von markazi Namangan viloyatining Uchqo‘rg‘on va Norin tumanlarida joylashgan. Bu
hudud Andijon viloyatining Baliqchi tumani bilan ham bog‘liq. Bu yerda ayniqsa "Alpomish"
dostoni mashhur bo‘lib, uni turli baxshilar katta mahorat bilan ijro etgan.
Namangan dostonchilik maktablari:
30
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Namangan viloyati o‘zbek dostonchilik an’analari rivoj topgan muhim hududlardan biridir. Bu
hududda bir necha mashhur dostonchilik maktablari shakllangan bo‘lib, ular o‘ziga xos
ijrochilik uslubi, kuylash an’analari va mashhur baxshilari bilan ajralib turadi.
Ko‘libuqon dostonchilik markazi: Namangandagi eng mashhur dostonchilik
markazlaridan biri Ko‘libuqon qishlog‘i bo‘lib, bu yer dostonchilar maktabining yirik
markazi sifatida tanilgan. Ushbu markaz Cho‘tboy baxshi sulolasiga mansub. Cho‘tboy
baxshining o‘g‘li Mahmud buva Cho‘tboyev va uning otasi mashhur sanovchi bo‘lib,
ular dostonlarni rivoyat qilishda katta tajribaga ega bo‘lgan. XIX asrda Samarqand
viloyati Miyonqol qishlog‘idan kelgan Beqjon baxshi bu markazga asos solgan [1, 357].
1970–80-yillarda bu yerda doston kuylashga qiziqqan yoshlarga baxshilik sir-asrorlari
o‘rgatilgan.
Sayram dostonchilik markazi: Sayram Namangan viloyatining To‘raqo‘rg‘on tumaniga
qarashli bo‘lib, bu yerda ham dostonchilik keng tarqalgan. Sayram baxshilari orasida
Alpomish, Yusuf va Zulayho, Go‘ro‘g‘lining tug‘ilishi kabi mashhur dostonlar ijro
qilingan. Shu hududda ijod qilgan mashhur baxshilar: Abduvohid shoiri, Anor baxshi,
Ibrohim Otaboyev, Shoirlar va boshqa baxshilar.
Arig‘on dostonchilik markazi: Arig‘on dostonchilik markaziga Chust tumanidagi
baxshilar mansub. Bu yerda mashhur bo‘lgan ijrochilar: Umurzoq baxshi, Madamin
baxshi, Qunduz va Umid baxshilar. Arig‘on baxshilari tomonidan “Alpomish”, “Qunduz”,
“Yulduz” kabi dostonlar ijro etilgan.
Go‘ro‘von dostonchilik markazi: Namangan viloyatining Uchqo‘rg‘on va Norin
tumanlarida joylashgan. Ushbu markazda yashagan baxshilar bilan birga Andijon
viloyatining Baliqchi tumanida yashagan shoirdan ham ta’sir olingan. Bu yerda Husan
baxshi Rajab baxshi o‘g‘li kabi mashhur ijrochilar faoliyat yuritgan. Asosan “Alpomish”
dostoni kuylangan.
O'zbek xalqining asrlar davomida shakllangan og‘zaki ijodiy merosi bugungi kunda ham
o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bebaho boyliklardan biridir. Ayniqsa, dostonchilik san’ati
xalqning ruhiy olami, tarixiy xotirasi, ijtimoiy va axloqiy qarashlarini o‘zida jamlagani
bilan alohida ajralib turadi. Dostonlar orqali xalq o‘z qahramonlarini madh etgan, haqiqat
va adolat, muhabbat va sadoqat, mardlik va fidoyilik kabi umuminsoniy qadriyatlarni
avlodlarga yetkazgan. Turli hududlarda shakllangan dostonchilik maktablari esa bu ijod
an’anasining mustahkam poydevori hisoblanadi. Qo‘qon, Xorazm, Sherobod, Namangan
kabi maktablarda ijrochilik an’analari, uslublari, kuy va ohanglar, doston repertuarlarining
xilma-xilligi dostonchilik san’atining boyligini namoyon etadi. Har bir maktab o‘ziga xos
ijodiy muhit va ustoz-shogird an’anasi asosida shakllangan bo‘lib, ular xalq orasidan
chiqqan baxshi va dostonchilar orqali rivojlanib, yangi bosqichlarga ko‘tarilgan. Shu
jihatdan qaraganda, dostonchilik maktablari nafaqat og‘zaki adabiyot namunalarini asrab
qolgan, balki o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosini, estetik qarashlarini, urf-odat va
an’analarini yangi avlodlarga yetkazishda o‘ta muhim vosita bo‘lib xizmat qilgan. Bugungi
kunda ham bu maktablar o‘rganishga, targ‘ib etishga, yosh avlod qalbida milliy g‘urur va
madaniy ongni shakllantirishga xizmat qiladi. Xalq dostonlarini o‘rganish, ularni
sahnalashtirish, yoshlar orasida dostonchilik san’atini rivojlantirish orqali biz o‘z
ildizimizni yanada chuqurroq anglaymiz va bu orqali milliy madaniyatimizni asrab-
avaylab, uni dunyo miqyosida tanitishga hissa qo‘shamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. "XX asr o‘zbek folklorshunosligi". Antologiya. Tuzuvchilar: O. Turaboyev va boshq. –
Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti, 2017. – 592 b.
31
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
2. Jumaboyev M. Bolalar adabiyoti va folklor. Darslik. – Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti, 2006. – 216 b.
3. Mirzayev T. va boshqalar. O‘zbek folklori. Darslik. – Toshkent, 2020. – 237 b.
4. Murodova M. Folklor va etnografiya. – Toshkent: Aloqachi, 2008. – 100 b.
5. Safarov O., Jamilova B., Safarova N. Bolalar adabiyoti va folklor. – Toshkent: Turon
zamin ziyo nashriyoti, 2015. – 256 b
