23
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
MAQOLLAR ORQALI MILLIY MA'NAVIYATNI
SHAKLLANTIRISH: METODIK YONDASHUVLAR
Jozilova Marjona Mirzohid qizi
marjonazakhidjanovna@gmail.com
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Filologiya fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286981
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 26-aprel 2025 yil
Ushbu maqolada maqollar xalqning ko‘p asrlik
tajribalari, axloqiy va falsafiy qarashlari, shuningdek,
milliy madaniyatni ifodalashda muhim rol o‘ynashi
ta’kidlanadi. Maqollarning qisqacha va aniq shakli,
ular ijtimoiy, axloqiy va tarbiyaviy vazifalarni
bajarishda samarali vosita ekanligi haqida so‘z
yuritiladi.
Maqolada,
shuningdek,
maqollarni
o‘rgatishda qo‘llaniladigan metodlar, ularning bolalar
ta’limi va tarbiyasidagi o‘rni muhokama qilinadi.
Maqolalar nafaqat tilni rivojlantirish, balki axloqiy va
ma’naviy qadriyatlarni shakllantirishda ham muhim
rol o‘ynaydi. Tushuntirish, misollar keltirish, o‘yinlar
va
faoliyatlar
orqali
maqollarni
bolalarga
o‘rgatishning samarali usullari taqdim etiladi. Bu
maqola xalq maqollarining ta’lim va tarbiya
jarayonidagi o‘rni, ular orqali bolalarga yuksak
insoniy qadriyatlarni singdirishning ahamiyatini
o‘rganishga undaydi.
KEY WORDS
O‘zbek xalq maqollari, axloqiy
qadriyatlar,
ta’lim,
tarbiya,
metodlar,
bolalar,
milliy
madaniyat, ma’naviyat, ma’no,
o‘rgatish, nutq madaniyati.
O‘zbek xalq maqollari - bu xalqning ko‘p asrlik tajribasi, bilimlari va dunyoqarashini o‘zida
mujassamlashtirgan og‘zaki san’atning ajralmas qismi hisoblanadi. Maqollar odamlarning
kundalik hayotida ishlatiladigan, qisqa va aniq iboralar bo‘lib, insoniyatning muhim axloqiy va
falsafiy fikrlarini ifodalaydi. Har bir maqol o‘zida ulkan ma’no va darsni yashiradi, shu sababli
ular xalqning aqliy merosini avloddan-avlodga etkazib kelishda alohida rol o‘ynaydi.
Maqollar o‘zining qisqacha shaklida chuqur ma’nolarni va hikmatlarni jamlaydi. Ular ijtimoiy
va axloqiy vaziyatlarni tahlil qilish, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish, hayotiy tajribalarni qisqacha
ifodalash uchun qulay vositadir. O‘zbek xalq maqollari ko‘pincha xalqning urf-odatlari,
qadriyatlari va tabiatga bo‘lgan munosabatini ifodalaydi. Ular, shuningdek, insoniyatning
mehnatga, sabr-toqatga, do‘stlikka va adolatga bo‘lgan yuksak qadriyatlarini aks ettiradi.
Maqollarni o‘rganish nafaqat tilni, balki milliy madaniyatni ham chuqurroq anglashga yordam
beradi.
Maqollar bizning nutqimizga qadimdan kirib, kundalik muloqotda o‘z o‘rnini topgan. Ammo
ularning kelib chiqishi haqida kamdan-kam odamlar o‘ylab ko‘rgan. O‘sha davrlarda barqaror
frazeologik birliklar mavjud bo‘lmagan bo‘lsada, maqollar yangi muloqot madaniyatining
shakllanishiga katta hissa qo‘shgan. Qadimgi dostonlarimizda keltirilgan maqollar bugungi
kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan holda, xalqimizning so‘zlashuvida, adabiyotida,
fikrlarni qisqa va lo‘nda ifodalashda foydalanilib kelmoqda. "Maqol" atamasi arabcha "qavlun"
24
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
- ya’ni "gapirmoq", "aytmoq" so‘zidan kelib chiqqan. Maqol – bu ibratli va hikmatli so‘z bo‘lib,
so‘zga go‘zallik qo‘shadi, fikrni tushunishni osonlashtiradi va uni yanada yorqin va ta’sirchan
qiladi. Shuning uchun maqollar odamlar nutqida doimiy ravishda uchraydi. Kimki maqollarni
ko‘p ishlatsa, uning nutqi ko‘pincha shirali va maftunkor deb qabul qilinadi, shuningdek, uning
so‘zlari diqqat bilan tinglanadi.
Maqollar janrining o‘rganilishi Mahmud Koshg‘ariyning "Devonu lug‘ati turk" asariga borib
taqaladi. Unda 400 ga yaqin maqol va matallar mavjud. Bundan tashqari, so‘z mulkining
sultoni Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur va boshqa buyuk shoirlarning ijodida
ham maqollarga alohida e’tibor qaratilgan.
Filologiya fanlari doktori B.M. Jo‘rayeva o‘z ilmiy tadqiqotlarida o‘zbek xalq maqollarini
intralingvistik birliklar asosida 6 ta guruhga ajratgan. Ularning birinchisi - iboralar asosida
shakllangan maqollar, masalan, "sanamay sakkiz demaslik" - "sanamay sakkiz dema".
Ikkinchisi - fol’klor janrlari asosida shakllangan maqollar, uchinchisi - e’tiqodiy tushunchalar
asosida shakllangan maqollar, to‘rtinchisi - xalq umidlari asosida shakllangan maqollar,
beshinchisi - xalq o‘yinlari asosida shakllangan maqollar, va nihoyat, oltinchisi - hadislar
asosida shakllangan maqollar [3]. Yuqorida keltirilgan guruhlar maqollar shakllanishining
mazmuniga va mohiyatiga asoslanib ajratilgan.
Maqolning xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Fikr aniq: Maqol o‘zida aniq va ravshan fikrni mujassamlashtiradi, har bir maqolning
mazmuni qisqa va tushunarli bo‘ladi.
2. Xulosa tugallangan: Maqol, odatda, biror voqeani yoki holatni umumlashtirgan holda,
yakuniy xulosa chiqaradi. Fikrni tugatish, o‘rganish uchun oson bo‘ladigan tarzda taqdim
etiladi.
3. Ifoda lo‘nda: Maqollar qisqa va lo‘nda bo‘lib, murakkab fikrlarni oddiy va oson tushunarli
tarzda ifodalaydi. Bu ularning samarali va ta’sirchan bo‘lishini ta’minlaydi.
Maqollarda xalqning tarixi, urf-odati, turmush tarzi, fe’l-atvori, ruhiyati va umuman, uning
butun borligi aks etadi. Shu sababli, maqollar turli xil mavzularda bo‘lishi mumkin. Masalan,
do‘stlik, vatan, mehnat, ilm-hunar egallash, botirlik, saxovat, adolat va boshqa ko‘plab muhim
hayotiy qadriyatlar maqollarda o‘z ifodasini topadi. Maqollar, shuningdek, xalqning
dunyoqarashi, axloqiy me’yorlari va turmushdagi tajribalarini yoritadi.
Tarbiya, asosan, ta’lim jarayonida amalga oshiriladi. Bolalar maktabga kelgan kunidan
boshlab, ularning bilim olishga bo‘lgan qiziqish va havas tuyg‘usi shakllantiriladi. Dastlabki
bosqichlarda, bilim olishga ehtiyoj paydo bo‘lib, o‘quvchilar ma’naviy ozuqa olishni
boshlaydilar. Bu jarayon orqali bolalarda kelajakka intilish, orzu-havas, mehnatga chanqoqlik,
xayr-u ehsonda sofdillik, ona-Vatanga muhabbat, fidoyilik, milliy g‘urur, matonat, mehr-oqibat,
do‘stlik, ezgulik kabi yuksak hislar rivojlanadi. Albatta, bu jarayonda xalq maqollarining o‘rni
nihoyatda katta. Maqollar bolalarda qо‘pollik, qо‘rslik, yolg‘onchilik, yalqovlik, beparvolik kabi
salbiy odatlarni bartaraf etishda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Maqollarni maktabda bolalarga o‘rgatishning ahamiyati katta, chunki ular nafaqat tilni, balki
axloqiy va ma’naviy qadriyatlarni ham shakllantiradi. Maqollar o‘zining qisqa, aniq va lo‘nda
ifodalanishi orqali o‘quvchilarga hayotiy tajribalarni o‘rganish, to‘g‘ri qarorlar qabul qilishda
yordam beradi. Ular o‘quvchilarga milliy madaniyatni, urf-odatlarni va tarixni o‘rgatishda,
shuningdek, o‘quvchilarning dunyoqarashini kengaytirishda katta rol o‘ynaydi.
Maqollarni o‘rgatishda ularning mazmuni va ma’nosini tushuntirish juda muhim. Har bir
maqolning asosiy fikrini bolalar uchun oddiy va tushunarli tarzda izohlash, ularga turli
25
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
vaziyatlarda qanday ishlatilishini ko‘rsatish kerak. Maqollarni o‘rgatish orqali bolalar ijtimoiy
munosabatlarni tushunishga, o‘zaro hurmat va do‘stlikni qadrlashga, shuningdek, salbiy xulq-
atvorlardan saqlanishga o‘rganadilar.
Shuningdek, maqollar o‘quvchilarda she’riy fikrlashni, qiziqish va ijodiy yondashuvni
rivojlantiradi. Ular o‘rganilayotgan mavzularni o‘z hayotlarida qanday qo‘llash mumkinligini
anglab, o‘zlarining shaxsiy rivojlanishida maqollardan foydalana olishadi. Maktabda
maqollarni o‘rganish bolalar uchun nafaqat ta’limiy, balki tarbiyaviy jihatdan ham foydalidir.
Bundan tashqari, maqollarni muntazam ravishda o‘rgatish, ularga bog‘liq faoliyatlarni tashkil
etish (masalan, ma’nosini topish yoki yangi maqollar o‘ylab topish) bolalarning nutqiy
madaniyatini oshiradi va ular orasida yaxshi muloqot o‘rnatishga yordam beradi.
Maqollarni bolalarga o‘rgatishda bir nechta samarali metodlardan foydalanish mumkin.
Quyidagi metodlar yordamida o‘quvchilarni maqollar bilan tanishtirish va ularning
mazmunini chuqurroq tushunishlariga yordam berish mumkin:
Tushuntirish va izohlash metodi: Maqolning ma’nosini bolalar uchun aniq va sodda
tarzda tushuntirish muhimdir. Har bir maqolning ma’nosi, uning maqsadi va qanday
holatlarda qo‘llanilishi haqida izoh berish kerak. Maqolning tarixiy yoki madaniy
konteksti ham tushuntirilsa, bu bolalar uchun yanada qiziqarli bo‘ladi.
Misollar keltirish metodi: O‘quvchilarga maqollarni kundalik hayotda qanday
ishlatilishini ko‘rsatish uchun misollar keltirish muhim. O‘quvchilar maqollarni
amaliyotda qo‘llashni o‘rganishadi. Misollar orqali bolalar maqollarning turli
vaziyatlardagi ahamiyatini yaxshiroq tushunadilar.
Tartiblangan o‘yinlar va faoliyatlar: Maqollarni o‘rgatishda turli xil o‘yinlar va
faoliyatlar tashkil etish foydalidir. Masalan, maqollarni to‘g‘ri ishlatish uchun kichik
guruhlarda rolli o‘yinlar o‘ynash, maqollarni to‘g‘ri kontekstda joylashtirish va natijada
ulardan amaliyotda foydalanish mumkin. Bu metod bolalarning ijodiy fikrlashini
rivojlantiradi.
Testlar va viktorinalar: O‘quvchilarga maqollarni o‘rgatishning bir qismi sifatida kichik
testlar yoki viktorinalar tashkil qilish mumkin. Masalan, maqolning ma’nosini tanlash
yoki maqolni to‘g‘ri vaziyatga joylashtirishga oid savollar. Bu metod bolalarning
maqollarni eslab qolishlariga yordam beradi.
Grammatika va sintaksisni o‘rgatish: Maqollarni o‘rganish bilan birga, ularning
sintaksis tuzilishini o‘rganish ham foydalidir. O‘quvchilarga maqollarning grammatik
tuzilishini va so‘zlashuvda qanday ishlatilishini tushuntirish orqali ularning til
madaniyatini oshirish mumkin.
1. Eslatma va repetitsiya metodi: Maqollarni yodlash va doimiy ravishda qayta ishlatish
orqali o‘quvchilarda ularni o‘zlashtirish va nutqida ishlatish odatini rivojlantirish
mumkin. Har kuni yangi maqollarni o‘rganish va ilgari o‘rganilganlarini qaytarish
bolalar uchun foydalidir.
2. Yaratuvchanlik va maqollar bilan hikoya tuzish: O‘quvchilarga maqollarni hikoya
tuzish uchun qo‘llashni taklif etish. Masalan, bolalarga biror mavzu asosida hikoya yoki
qisqa asar yozish vazifasini berish va maqollarni ularda ishlatish. Bu metod bolalarning
fikrlashini kengaytiradi va ularni maqollarni amaliyotda qo‘llashga o‘rgatadi.
3. Vizual yordamlar: Maqollarni o‘rgatishda plakatlar, rasmli kartochkalar yoki
infografikalar yordamida vizual tarzda taqdimot qilish bolalar uchun yanada samarali
bo‘ladi. Masalan, maqolning ma’nosini ifodalovchi rasm yoki video materiallar
ko‘rsatish orqali bolalar maqolning mohiyatini osonroq anglashlari mumkin.
Maqolada O‘zbek xalq maqollarining ta’lim va tarbiya jarayonidagi ahamiyati ko‘rib chiqildi.
Maqollar xalqning axloqiy va ma’naviy qadriyatlarini ifodalab, bolalarga yuksak insoniy
26
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
fazilatlarni o‘rgatishda muhim vosita hisoblanadi. Ularning qisqacha va aniq shakli, ijtimoiy
vaziyatlarni tahlil qilish va to‘g‘ri qarorlar qabul qilishda yordam beradi. Maqollarni
o‘rgatishda tushuntirish, misollar keltirish, o‘yinlar va faoliyatlar kabi samarali metodlar
qo‘llanilishi lozim. Shuningdek, maqollar nafaqat tilni rivojlantirish, balki axloqiy me’yorlarni
shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Maqollarni o‘rgatish orqali bolalar milliy
madaniyatni o‘rganadi va o‘zaro hurmatni qadrlashga o‘rganadilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Bobur, Z. M. (2003). Boburnoma. Toshkent: Sharq.
2. Jo‘rayeva, B. M. (2004). O‘zbek xalq maqollari va ularning tahlili. Toshkent: Fan.
3. Koshg‘ariy, M. (1983). Devonu lug‘ati turk. Toshkent: O‘zbekiston.
4. Navoiy, A. (2006). Nasihatnoma. Toshkent: Ma’naviyat.
5. Xolmirzaev, A. (1999). O‘zbek tilining frazeologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston.
