19
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
BAXSHILAR VA QO‘SHIQCHILARNING IJODI: O‘ZBEK
XALQ QO‘SHIQLARI VA TERMALARINING TA’LIMDA
QO‘LLANILISHI
Niyatqulova Nozima Gʻayratovna
niyatqulovanozima@gmail.com
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
Filologiya fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15286952
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 26-aprel 2025 yil
Maqolada O‘zbek xalqining og‘zaki ijodi, ayniqsa, xalq
qo‘shiqlari va termalari, ularning xalqning ruhiy
dunyosini, tarixiy xotirasini va turmush tarzini
ifodalashdagi ahamiyati ta'kidlanadi. Baxshilar
tomonidan kuylanadigan termalar ma'naviy va
axloqiy mazmunlarga ega bo‘lib, adabiyot va musiqa
san'ati o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Maqola,
shuningdek,
xalq
qo‘shiqlari
va
termalarni
o‘quvchilarga o‘rgatishdagi samarali metodlar va
interaktiv yondashuvlarni ham ko‘rib chiqadi.
KEY WORDS
O‘zbek xalq og‘zaki ijodi, xalq
qo‘shiqlari, termalar, baxshilar,
folklor, ma'naviy meros, ijtimoiy
hayot, didaktik mazmun, xalq
musiqasi, adabiyot, musiqa san'ati,
ijodiy
metodlar,
o‘quvchilarni
o‘qitish, interaktiv yondashuvlar.
O‘zbek xalqining asrlar davomida shakllangan boy madaniy merosi orasida og‘zaki ijod
namunalari muhim o‘rin egallaydi. Ana shu og‘zaki ijodning ajralmas bo‘lagi bo‘lgan xalq
qo‘shiqlari va termalar xalqning ruhiy dunyosini, tarixiy xotirasini, orzu-umidlarini va
turmush tarzini ifodalaydi. Bu asarlar xalq orasida og‘zaki ravishda tarqalgan, avloddan-
avlodga o‘tgan va bugungi kungacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Har bir qo‘shiq yoki terma
ortida bir xalqning hayoti, dardi, quvonchi, muhabbati yoki nasihati yashiringan bo‘ladi.
Xalq qo‘shiqlari odatda hayotiy voqealarga asoslangan bo‘lib, insonlarning shaxsiy his-
tuyg‘ulari, ijtimoiy munosabatlari, sevgisi, sog‘inchi, mehnati yoki quvonchi aks etadi. Ular
o‘zining sodda tili, samimiy ohangi va yurakka yaqin mazmuni bilan xalq orasida juda
mashhur. Termalar esa ko‘proq falsafiy va didaktik mazmunga ega bo‘lib, ularda
insonparvarlik, halollik, sabr-toqat, ezgulik kabi tushunchalar madh etiladi. Ayniqsa, baxshilar
va hofizlar ijrosida kuylanadigan termalar xalq orasida katta hurmatga sazovor bo‘lgan.
Qo‘shiq – qadimdan shakllanib kelgan lirik janrlardan biri bo‘lib, uni kuyga solib aytish uchun
yaratiladi. Qo‘shiqlar ikki asosiy turga bo‘linadi: xalq og‘zaki ijod mahsuli bo‘lgan qo‘shiqlar va
yozma adabiyot asosida yaratilgan qo‘shiqlar [4, 107].
Xalq qo‘shiqlari o‘z ildizlarini qadim zamonlardan olgan. Dastlabki qo‘shiqlar odamlarning
mehnat faoliyati jarayonida vujudga kelgan. Ular orqali xalq o‘zining umidlari, quvonch va
dardlarini, ruhiy kechinmalarini ifoda etgan.
Yozma adabiyot doirasida yaratilgan qo‘shiqlar ham keng tarqalgan. Alisher Navoiy,
Zahiriddin Muhammad Bobur, Mashrab, Feruz, Ogahiy, Muqimiy, Furqat kabi buyuk
shoirlarning she’rlari xalq orasida qo‘shiq sifatida mashhur bo‘lib ketgan [3, 126]. XX asr va
undan keyingi davr adiblaridan Hamza, Hamid Olimjon, Turob To‘la, Po‘lat Mo‘min, Erkin
Vohidov, Abdulla Oripov, Omon Matchon, Usmon Azim va Muhammad Yusuf kabi
20
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
ijodkorlarning asarlari musiqaga moslab kuylanib, qo‘shiq janri bilan yozma adabiyot
o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Xalq qo‘shiqlarida ko‘pincha ko‘pchilikning umumiy tuyg‘ulari, hayotiy kechinmalari bir inson
obrazida mujassam holda aks ettiriladi. Bu qo‘shiqlar har bir hududning iqlimi, geografik
xususiyatlari, urf-odatlari va marosimlariga mos ravishda, o‘sha joyda yashovchi har xil
yoshdagi odamlar tomonidan yaratiladi va ijro etiladi.
Baxshilarning ijrosida tez-tez uchraydigan qiziqarli termalarni ko‘p eshitganmiz. Biroq
“terma” so‘zining o‘zi, uning mazmuni va vazifasi haqida ko‘pchilik chuqur o‘ylab ko‘rmagan
bo‘lishi mumkin. Aslida, terma baxshilar ijodining muhim bir shaklidir [1, 89]. Baxshi katta
hajmdagi dostonlarni aytishga kirishishdan avval, o‘z ovozini sozlash, tinglovchilar bilan
bog‘lanish maqsadida she’riy parchalar asosida aytiladigan qo‘shiqni kuylaydi. Bu
qo‘shiqlarda ko‘pincha baxshining shaxsiy hayoti, ijtimoiy hayotda sodir bo‘layotgan voqealar,
kulgili lavhalar yoki aytmoqchi bo‘lgan dostonining bir parchasidan lavhalar ham o‘z ifodasini
topadi. Bu turdagi chiqishlar aniq vaqt bilan cheklanmaydi – ba’zida juda qisqa, ba’zida esa
ancha uzoq davom etishi mumkin. Baxshi ko‘pincha “Nima aytay?” degan savol bilan
boshlaydi va shu orqali tinglovchilarning e’tiborini o‘ziga jalb qiladi. Mashhur folklorshunos,
filologiya fanlari doktori, professor To‘ra Mirzayev termani quyidagicha ta’riflaydi: “Pand-
nasihat, odob-axloq, soz va so‘z haqida yaratilgan, ijtimoiy hayotdagi turli hodisalar, shaxs va
jonivorlarning tavsifi hamda tanqidiga bag‘ishlangan, baxshilar tomonidan kuylanadigan, 10-
12 misradan 150-200, ba’zida undan ham ortiq bo‘lgan lirik yoki liro-epik she’rlar terma deb
ataladi" [2, 276]. Aynan shunday she’riy ifodalar “terma” deb ataladi.
Termaning hajmi ham turlicha bo‘lishi mumkin – 10–12 misradan tortib, 150–200, ba’zan esa
undan ham ortiq satrlardan iborat bo‘ladi. Ko‘pincha baxshi termani to‘liq tayyorlab kelmaydi,
balki tinglovchilarning kayfiyati, joyning muhitidan kelib chiqib, ilhom bilan yo‘l-yo‘lakay
termani to‘qib aytadi. Shu bilan birga, u shu jarayonda navbatdagi dostonining mazmuni va
tuzilishini ichida shakllantirib boradi, biroq tinglovchilar bunga uncha ahamiyat bermaydi.
Termalarning eng mashhur turi “Nima aytay?” bo‘lib, bu turdagi termalarda baxshi so‘z orqali
izlanadi, aytmoqchi bo‘lganini topishga harakat qiladi. Ba’zi termalarda esa baxshining
shaxsiy hayotidan nozik lavhalar, chuqur kechinmalar ham ifodalanadi. Professor Hodi
Zarifning qayd etishicha, taniqli baxshi Ergash Jumanbulbul o‘g‘li sevgan qizi Ziynatoy bilan
nikohlanadi, ammo an’analar tufayli kelin to‘y marosimining ikkinchi bosqichidan keyin
kuyov uyiga kelishi kerak bo‘ladi [5, 63]. Afsuski, birinchi to‘ydan so‘ng Ergashning otasi vafot
etadi, qolgan bor-yo‘g‘i esa qarz evaziga olib ketiladi. Ergash ikkinchi to‘yga mablag‘ topolmay,
uylanish jarayoni to‘xtab qoladi. Shundan so‘ng u yuragidagi dardni quyidagi terma misralari
orqali ifoda etadi:
Bo‘lib-bo‘lib olib ketdi haqini,
Biz bilmaymiz haqi bor yo yo‘g‘ini,
Zoti yo olismi, bizga yaqini,
Bariga haq berib turgan kunlarim.
Xotin qoldi otasining uyida,
Men bilmayman ne gaplar bor o‘yida,
Ko‘p va’dalar bo‘lgan edi to‘yida,
21
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Uyalib, borolmay yurgan kunlarim.
Maktabda o‘quvchilarga xalq og‘zaki ijodi, jumladan, qo‘shiq va termalarni o‘rgatishda quyidagi
samarali metodlardan foydalanish mumkin:
1. Tinglab tahlil qilish metodi:
Baxshilar ijrosidagi termalarni yoki xalq qo‘shiqlarini audio/video shaklida eshittirib,
ularning mazmuni, tuzilishi va badiiy ifoda vositalarini muhokama qilish.
O‘quvchilardan tinglagan asar asosida savollarga javob berish yoki matn tahlili qilishni
so‘rash.
2. Rolga kirish (dramatizatsiya) metodi
1. O‘quvchilarni baxshi yoki qo‘shiqchi rolida chiqish qilishga undash.
2. Termani sahnalashtirib ijro etish orqali ularning mazmunini chuqurroq anglashga
yordam berish.
3. Ijodiy yondashuv metodi
1. O‘quvchilarga o‘zlarining termasi yoki xalqona qo‘shig‘ini yozishni taklif qilish.
2. Mavzuga mos yangi misralar to‘qish, ya’ni xalq ijodiga o‘xshatib she’riy shakl yaratish.
4. Guruhli ish usuli
O‘quvchilarni kichik guruhlarga ajratib, har bir guruhga ma’lum bir qo‘shiq yoki terma
ustida ishlash vazifasini berish.
Har bir guruh o‘z natijasini sinf oldida taqdim etadi (prezentatsiya qiladi).
5. Interfaol metodlar
“Aqliy hujum”, “Klaster”, “Fikrlar charxi”, “Insert” kabi metodlar orqali o‘quvchilarning
fikrlash faoliyatini faollashtirish.
Mavzuni mustahkamlash uchun krossvord, viktorina, test yoki “Top-termani” o‘yini
tashkil qilish.
6. Multimedia vositalaridan foydalanish
Slayd, video, audio, animatsiyalar orqali ko‘rgazmali ta’lim berish.
QR-kodli materiallar orqali mobil qurilmalar yordamida qo‘shimcha bilim olish.
7. Interdisiplinar yondashuv
Adabiyot, musiqa, tarix, geografiya fanlari bilan bog‘lab o‘qitish (masalan, dostonlar
geografik joylar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin).
Xalq qo‘shiqlari va termalar xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va boy janrlaridan
hisoblanadi. Ular nafaqat xalqning turmush tarzini, urf-odatlarini aks ettiradi, balki
uning orzu-umidlarini, quvonch va g‘amlarini ham ifodalaydi. Qo‘shiq va termalar
mehnat jarayonida yoki o‘zaro muloqotda yaratilgan va asrlar davomida avloddan-
avlodga o‘tgan asarlar sifatida xalqning ma’naviy merosining ajralmas qismi bo‘lib
qolgan. Baxshilar va qo‘shiqchilar tomonidan kuylanadigan bu asarlar odamning ichki
kechinmalari va hayotiy voqealarini eng zamonaviy uslubda ifodalaydi.
Xalq qo‘shiqlari va termalar xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va boy janrlaridan hisoblanadi.
Ular nafaqat xalqning turmush tarzini, urf-odatlarini aks ettiradi, balki uning orzu-umidlarini,
quvonch va g‘amlarini ham ifodalaydi. Qo‘shiq va termalar mehnat jarayonida yoki o‘zaro
muloqotda yaratilgan va asrlar davomida avloddan-avlodga o‘tgan asarlar sifatida xalqning
22
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
ma’naviy merosining ajralmas qismi bo‘lib qolgan. Baxshilar va qo‘shiqchilar tomonidan
kuylanadigan bu asarlar odamning ichki kechinmalari va hayotiy voqealarini eng zamonaviy
uslubda ifodalaydi.
Xalq termalarining shakli va mazmuni turli zamon va sharoitlarda o‘zgarib boradi, biroq
ularning asosiy maqsadi bir xil: odamlarni ma’naviy va axloqiy jihatdan tarbiyalash, hayotiy
tajriba va hikmatlarni yangi avlodga yetkazishdir. Shu bilan birga, xalq qo‘shiqlari va termalari
adabiyot va musiqa san’ati o‘rtasidagi nozik chegarani belgilab, ikkala janrni birlashtirishda
muhim rol o‘ynaydi. Bu ijodiy yondashuv esa xalq ijodining yosh avlod uchun qimmatli meros
sifatida saqlanishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Po‘latov, M. (2005). Baxshilar ijodi va xalq qo‘shiqlari. Tashkent: O‘zbekiston.
2. Mirzayev, T. (2002). O‘zbek xalqining og‘zaki ijodi. Tashkent: Fan.
3. Turobov, T. (2010). Xalq musiqasi va adabiyoti. Tashkent: Shark.
4. Vohidov, E. (2001). Xalq musiqa merosi. Tashkent: Yangi nashr.
5. Zarif, H. (1998). Xalq termalari va ularning ijtimoiy ahamiyati. Tashkent: O‘qituvchi.
