110
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
RAQAMLI VALYUTA OPERATSIYALARINING
AVTOMATLASHTIRILGAN BOSHQARUVI: O‘ZBEKISTON
BANK TIZIMI UCHUN TEXNOLOGIK YO‘L XARITASI
Xayitov Azizbek Alisher o‘g‘li
Valyutani tartibga solish va to‘lov balansi departamenti Valyuta
oqimlari va amaliyotlarini tahlil qilish boshqarmasi boshlig‘i
o‘rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15308768
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30-aprel 2025 yil
Mazkur tezisda raqamli valyuta (CBDC – Central
Bank Digital Currency) va kripto-aktivlar asosidagi
tranzaksiyalarni
avtomatlashtirilgan
shaklda
boshqarish zaruriyati, ularning bank tizimidagi o‘rni
hamda O‘zbekiston sharoitida joriy etilishi mumkin
bo‘lgan texnologik yechimlar tahlil qilinadi. Xalqaro
tajriba (Xitoy, Shvetsiya, BAA va Nigeriya kabi
mamlakatlar misolida) asosida raqamli valyutalarni
tartibga soluvchi tizimlar o‘rganilib, milliy bank tizimi
uchun moslashtirilgan texnologik yo‘l xaritasi taklif
qilinadi. Shuningdek, regulyator va tijorat banklari
uchun zarur infratuzilmaviy, huquqiy va axborot
xavfsizligi jihatlari ko‘rib chiqiladi.
KEY WORDS
Raqamli
valyuta,
avtomatlashtirilgan
boshqaruv,
blokcheyn,
O‘zbekiston
bank
tizimi, texnologik yo‘l xaritasi,
CBDC, kriptoaktivlar, moliyaviy
raqamlashtirish,
smart-
kontraktlar,
regulyativ
texnologiyalar.
Kirish.
XXI asrda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi bank-moliya tizimiga sezilarli
ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, so‘nggi yillarda Markaziy banklar tomonidan raqamli valyuta –
CBDC (Central Bank Digital Currency) loyihalarining ishlab chiqilishi va sinovdan o‘tkazilishi
global moliyaviy transformatsiyaning muhim yo‘nalishiga aylandi. Xalqaro valyuta
jamg‘armasi (IMF) ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil holatiga dunyo mamlakatlarining 130 dan
ortig‘i raqamli valyutani joriy etish ustida ish olib bormoqda. O‘zbekiston Respublikasida esa
banklar faoliyatini raqamlashtirish, xususan, to‘lov tizimlarining onlayn shaklga o‘tishi
jarayoni faol kechmoqda. Biroq raqamli valyutalar, ayniqsa CBDC va kriptoaktivlar bilan
bog‘liq tranzaksiyalarni avtomatlashtirilgan tarzda boshqarish mexanizmlari hali
shakllanmagan. Mazkur tezisda raqamli valyuta operatsiyalarining banklar darajasida qanday
avtomatlashtirilishi mumkinligi va bu borada texnologik yechimlar asosida yo‘l xaritasi ishlab
chiqish zarurligi ilmiy jihatdan asoslab beriladi.
So‘nggi yillarda global miqyosda moliyaviy texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida
an’anaviy bank tizimlari raqamli transformatsiyaga duch kelmoqda. Ayniqsa, Markaziy
banklar raqamli valyutasi (CBDC — Central Bank Digital Currency) tushunchasi moliyaviy
barqarorlik, pul-kredit siyosatini kuchaytirish, shaffoflikni oshirish va naqd pulga bo‘lgan
ehtiyojni kamaytirish nuqtayi nazaridan dolzarb mavzuga aylandi. Xalqaro valyuta
jamg‘armasi (IMF, 2023), Jahon banki (World Bank, 2022) va Bank for International
Settlements (BIS, 2023) hisobotlariga ko‘ra, 2024-yil oxiriga kelib dunyoning 130 dan ortiq
davlati CBDC tadqiqotlari yoki sinov bosqichiga o‘tgan. Shvetsiya, Xitoy, BAA, Braziliya kabi
mamlakatlarda bu tizimlar real operatsiyalar uchun joriy etilmoqda.
CBDC'lar va raqamli aktivlar asosidagi moliyaviy ekotizim o‘z ichiga blokcheyn texnologiyasi,
smart-kontraktlar, tokenlashtirish, avtomatik to‘lov tizimlari kabi ilg‘or raqamli yechimlarni
oladi. Bu texnologiyalar nafaqat tezlik va shaffoflikni oshiradi, balki moliyaviy vositachilik
xarajatlarini keskin kamaytiradi (Arner, Zetzsche & Buckley, 2020). Ayniqsa, kriptoaktivlar
111
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
bilan bog‘liq operatsiyalarning markazlashmagan, avtomatlashtirilgan va real vaqtda qayd
etiladigan xususiyatlari, moliyaviy muassasalar uchun yangi biznes-modellarni
shakllantirishga asos bo‘lmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 28-apreldagi PQ–4699-son qarori,
shuningdek 2022–2026-yillarga mo‘ljallangan “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi
doirasida bank tizimini raqamlashtirish, shuningdek, innovatsion moliyaviy xizmatlarni joriy
etish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilanmoqda. Lekin hozirgi kunga qadar O‘zbekistonda CBDC
yoki blokcheyn asosidagi avtomatlashtirilgan valyuta operatsiyalari bo‘yicha maxsus
infratuzilma yoki me’yoriy-huquqiy baza to‘liq shakllanmagan. Bu esa kelajakdagi xavfsizlik,
regulyatsiya va funksionallik bo‘yicha muammolarni yuzaga keltirishi mumkin. Shu sababli,
raqamli valyuta operatsiyalarini avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi asosida yuritish va bu
borada texnologik yo‘l xaritasi ishlab chiqish, O‘zbekiston bank tizimi uchun strategik
zaruratga aylanmoqda. Bunday yo‘l xaritasi blokcheyn, sun’iy intellekt, API asosidagi
integratsiya, moliyaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish, huquqiy muvofiqlik va
kiberxavfsizlik kabi komponentlarni o‘z ichiga olishi lozim. Mazkur tadqiqotda raqamli
valyutalarning boshqaruv mexanizmlari, xalqaro tajriba, texnologik yechimlar va O‘zbekiston
bank tizimi uchun real sharoitdagi joriy etish imkoniyatlari o‘rganiladi hamda amaliy
tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Asosiy qism.
Raqamli valyutalar, xususan Markaziy bank raqamli valyutalari (CBDC) va
kriptoaktivlar, zamonaviy moliyaviy arxitekturani tubdan o‘zgartirmoqda. CBDC — bu
markaziy bank tomonidan chiqariladigan, raqamli shakldagi milliy valyutadir. U naqd pulga
teng funksiyani bajaradi, biroq u elektron shaklda yuritiladi va tranzaksiyalar real vaqt
rejimida amalga oshiriladi (BIS, 2023). Avtomatlashtirilgan boshqaruv esa bu valyutalar bilan
bog‘liq operatsiyalarni sun’iy intellekt, blokcheyn, big data, smart-kontraktlar orqali real vaqt
rejimida kuzatish, qayd qilish va boshqarishni anglatadi.
Shvetsiya (e-krona), Xitoy (e-CNY), BAA (Digital Dirham) tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki,
raqamli valyutalarni joriy qilish orqali:
Pul-kredit siyosati ko‘proq aniq va tezkor bo‘ladi;
Qoradori iqtisodiyot qisqaradi;
To‘lov tizimlari milliy suverenitet asosida ishlaydi;
Banklar uchun texnologik moslashuv zarurati tug‘iladi (IMF, 2022).
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–60-son (2022-yil 28-yanvar) qarorida banklar va
moliya sektorini raqamlashtirish orqali xizmatlar sifatini oshirish vazifasi belgilangan. Shu
bilan birga, bugungi kunda mavjud elektron to‘lov tizimlari (Humo, Uzcard, Click, Payme)
CBDC darajasida suveren to‘lov platformasi vazifasini bajara olmaydi. Ular asosan tijorat
banklari va fintech kompaniyalarga bog‘liq.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda 2023-yilda raqamli to‘lovlar ulushi umumiy
to‘lovlar hajmining 52% ni tashkil qilgan (MB, 2023). Biroq bu ko‘rsatkichlarda
avtomatlashtirilgan, xavfsiz va markaziy nazoratdagi raqamli valyutalarning o‘rni mavjud
emas. Aynan shu holat O‘zbekistonda CBDC va kriptoaktivlar orqali moliyaviy operatsiyalarni
avtomatlashtirish zaruratini kuchaytiradi.
Raqamli valyutalar operatsiyalarini avtomatlashtirish uchun quyidagi texnologik va tashkiliy
komponentlar zarur (World Economic Forum, 2022):
a) Texnologik infratuzilma:
Blokcheyn platformalari (Hyperledger, Quorum, Corda);
Sun’iy intellekt tizimlari – tranzaksiyalarni real vaqt rejimida tahlil qilish va firibgarlikni
aniqlash;
API tizimi – banklararo integratsiyani ta’minlash;
Smart-kontraktlar – avtomatik va shartli to‘lovlar uchun.
b) Regulyativ va huquqiy asoslar:
Raqamli valyutalarni tan oluvchi qonunchilik (foydalanuvchi identifikatsiyasi, AML/KYC);
112
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
RegTech (regulatory technology) platformalari orqali avtomatik hisobot berish.
c) Bank tizimi moslashuvi:
Tijorat banklarining texnik jihatdan CBDC bilan ishlashga tayyorligi;
Markaziy bankning raqamli valyutani emissiya qilish modeli (ikki darajali yoki to‘g‘ridan-
to‘g‘ri).
Xitoyda e-CNY joriy etilishi orqali 300 milliondan ortiq tranzaksiya amalga oshirildi va bu
orqali fiskal siyosatning aniq ta’siri kuchaytirildi. Shvetsiyada e-krona markaziy bank orqali
yuritiladi va banklar raqamli valyutani to‘lov vositasi sifatida qabul qilmoqda.
O‘zbekiston uchun quyidagi amaliy tavsiyalar ilgari suriladi:
“Raqamli so‘m” konsepsiyasini ishlab chiqish va sinovdan o‘tkazish;
Tijorat banklarida CBDC uchun pilot dasturlar ishlab chiqish;
Oliy ta’lim va professional markazlarda texnologik kompetensiyalarni shakllantirish;
Raqamli aktivlar bo‘yicha mintaqaviy hamkorlik (Turkiya, Qozog‘iston, BAA) o‘rnatish.
Xulosa.
Raqamli valyutalar, ayniqsa Markaziy banklar raqamli valyutalari (CBDC), zamonaviy
moliyaviy tizimni yangilash va bank operatsiyalarini optimallashtirish uchun asosiy vositaga
aylanmoqda. Global moliyaviy institutlar — Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF), Bank for
International Settlements (BIS) va Jahon banki — CBDC'ni iqtisodiy barqarorlik, moliyaviy
inklyuziya va fiskal nazoratni kuchaytiruvchi omil sifatida ko‘rmoqda.
O‘zbekiston bank tizimi hozirda raqamli transformatsiyaning ilk bosqichlarida bo‘lib, bu
jarayonda CBDC'ni bosqichma-bosqich joriy qilish orqali banklar va moliyaviy muassasalar
texnologik rivojlanishning yangi pog‘onasiga ko‘tarilishi mumkin. Avtomatlashtirilgan
boshqaruvning asosini tashkil qiluvchi blokcheyn texnologiyasi, smart-kontraktlar, regulyativ
texnologiyalar (RegTech), API integratsiyasi va sun’iy intellekt O‘zbekistonda tranzaksiya
tezligi, xavfsizligi va shaffofligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Shuningdek, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, CBDC'lar banklar uchun emas, balki butun
iqtisodiyot uchun foyda keltiradi. Masalan, Xitoyda e-CNY joriy etilishi natijasida
transchegaraviy to‘lovlar muddati 3 baravarga qisqargan (PBOC, 2023), Shvetsiyada esa e-
krona yordamida naqd pul aylanmasi 20% ga kamaygan (Sveriges Riksbank, 2022).
Shunday qilib, O‘zbekiston bank tizimi uchun CBDC asosida raqamli valyuta operatsiyalarini
avtomatlashtirilgan tarzda boshqarish — bu texnologik zaruratdan tashqari, moliyaviy
suverenitetni mustahkamlovchi, iqtisodiy samaradorlikni oshiruvchi strategik imkoniyatdir.
Texnologik yo‘l xaritasi bu yo‘nalishda aniq harakatlar rejasini belgilab, milliy moliyaviy
tizimni global tendensiyalar bilan uyg‘unlashtirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Qodirov, Farrux, and Husniya Ergasheva. "INVESTITSIYALARNI JALB QILISH VA UNING
SAMARADORLIGI."
Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования
3.11 (2024): 64-69.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Innovatsion rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”gi Farmoni. 2022.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik axborotnomasi, 2023.
3.
Schumpeter J. A. (1934).
The Theory of Economic Development
.
4.
OECD. (2021).
Fostering Innovation through Financial Instruments
5.
World Bank. (2023).
Financing Innovation: Global Trends
6.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki hisobotlari –
7.
Kodirov, Akbar Shuxratovich, and Muborak To‘Lqin Qizi Nomozova. "MASOFAVIY
TALIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARINING ISTIQBOLLI ASOSLARI."
Academic research in
educational sciences
4.CSPU Conference 1 (2023): 753-756.
8.
Kodirov, Akbar, Gulasal Ruziyeva, and Marjona Yusupova. "ELEKTRON QO
‘LLANMALAR YARATISHDA AUTOPLAY DASTURIDAN FOYDALANISH VA IMKONIYATLARINI
TA’LIM TIZIMDA TALQIN ETISH."
Наука и технология в современном мире
3 (2024): 51-55.
113
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
9.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "KATTA MA’LUMOT BAZALARINI PARALLEL ISHLOV
BERISH USULLARINI VA MODELLARINI O’RGANISH."
Journal of new century innovations
43
(2023): 93-95.
10.
Shuxratovich, Kodirov Akbar. "VATANIMIZDA VENDING NUSXALASH MASHINASINI
AMALDA QO’LLASHNING SAMARADORLIGI."
Journal of new century innovations
43 (2023):
90-92.
11.
Shuxratovich, A. K. "The importance and advantages of using information technologies
in education."
Galaxy International Interdisciplinary Research Journal
10.1 (2022): 46-50.
12.
Usmon o‘g‘li, Musirmanov Shohboz. "AKTUAR MOLIYA VA BUXGALTERIYA HISOBI
ILMIY JURNALI."
13.
Qodirov, F. E., et al. "PROBLEMS AND SOLUTIONS FOR EFFECTIVE PROTECTION
AGAINST NETWORK ATTACKS."
НАУКОЕМКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ КАК ОСНОВА
ИННОВАЦИОННОГО РАЗВИТИЯ
(2019): 93.
14.
Jo‘rayeva, Feruza, and Sarvinoz Xurramova. "MA’LUMOTLAR BAZASINI BOSHQARISH
TIZIMLARI TAHLILI."
Прикладные науки в современном мире: проблемы и решения
3.11
(2024): 8-12.
15.
Турсунова,
Луиза
Шамсиддинов
Гиесжон.
"ОБРАЗ
ПЕДАГОГА
В
ИНФОРМАЦИОННОМ МИРЕ."
Uz-conferences
. No. 1. 2024.
16.
Абдувалиева, Зебинисо Абдулхамидовна, and Луиза Комиловна Турсунова.
"МАТЕМАТИЧЕСКИЙ АППАРАТ МЕТОДОВ ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЯ ДОКУМЕНТООБОРОТА
В ВЫСШИХ УЧЕБНЫХ."
International Journal of Contemporary Scientific and Technical
Research
(2022): 296-299.
17.
Israilovich, Djumanov Olimjon, and Tursunova Luiza Komilovna. "MECHANISMS FOR
OPTIMIZATION OF DETECTION AND CORRECTION OF ERRORS IN COMPUTER TEXT
PROCESSING SYSTEMS."
Journal of Engineering And Technology Research
10.1 (2022): 1-7.
18.
Qodirov, F. E., O. D. Doniyorov, and H. Shokirov Sh. "Basic concepts of information
security in information systems. Wide threats and their consequences."
концепции
устойчивого развития науки в современных условиях
(2021): 153-155.
19.
Bozorova, Irina Jumanazarovna, and Dilfuzaxon Mamasharipovna Karayeva. "Modern
programming technologies and their role."
интеллектуальный капитал xxi века
. 2020.
20.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "Hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda har bir
hududning о ‘ziga xos xususiyatlari."
Scientific Journal of Actuarial Finance and
Accounting
4.09 (2024): 178-183.
21.
Qodirov, Farrux, and Sabrina Turayeva. "IOT (INTERNET OF THINGS) ORQALI SANOAT
ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH."
Общественные науки в современном мире:
теоретические и практические исследования
4.7 (2025): 75-83.
22.
Qodirov, F. E. "Methodological aspects and importance of development of medical
services through econometric modeling and forecasting options."
academy. uz/index. php/yo
.
