135
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
QORAQALPOGʻISTONDA TARQALGAN MAYNANING
ACRIDOTHERES, TRISTIS, BIOEKOLOGIK
XUSUSIYATLARI VA AHAMIYATI
Tilepov Shadliq Uzaqbayevich
QMU Magistr
https://doi.org/10.5281/зенодо.15319612
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30-aprel 2025 yil
Mazkur
maqolada
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi hududida tarqalgan mayna qushi —
Acridotheres tristisning bioekologik xususiyatlari,
tarqalish areallari va inson omilining bu tarqalishga
ta’siri batafsil o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari asosida
ushbu qush turining antropogen landshaftlarga yuqori
darajada
moslashganligi,
ayniqsa
shaharlar,
qishloqlar, agrotsenozlar kabi madaniy landshaftlarda
zich yashashi qayd etilgan. Maqolada shuningdek,
maynaning tarixiy tarqalish bosqichlari, uning cho‘l
hududlariga
kirib
borishidagi
cheklovchi
va
rag‘batlantiruvchi omillar, mavsumiy harakatlari va
agroekologik tizimlarga ta’siri ham ilmiy asosda tahlil
etilgan.
KEY WORDS
Acridotheres tristis, mayna,
sinantrop
qush,
bioekologiya,
antropogen landshaft, tarqalish
areali, cho‘l ekotizimi, agrotsenoz,
ozuqa resurslari, urbanizatsiya
Mayna (Acridotheres tristis L., 1766) chumchuqsimonlar turkumi Passeriformes,
chumchuqlar oilasi Sturnidae, mayna Acridotheres avlodiga kiradi. Yer yuzida uning 12 ta
kichik turi tarqalgan. Maynaning Acridotheres tristis kichik turi Hindiston, Birma, Pokiston,
Afgʻoniston, Markaziy Osiyo Respublikalari, Qozogʻistonning janubi va sharqida tarqalgan.
(1.1-rasm).
1.1-rasm. Maynaning yer yuzida geografik tarqalish areallari
136
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Mayna Acridotheres tristis tristis Hindistonda keng tarqalganligi uchun "hind chumchugʻi,"
baʼzan "chigirtka chumchugʻi" deb ham ataladi, lotincha nomi esa "chigirtka ovchisi"
maʼnosiga ega.
Tanasining orqa va qorin tomoni jigarrang, tumshugʻi va koʻzlarining atrofi sariq.
Qanotlarining ostki qismi ola, dumi va qanoti kalta, boshi nisbatan katta boʻlib keladi.
Tanasining uzunligi 25-15 sm, ogʻirligi 40-50 gr.
Boshining ustida (tepasida) qisqa kokili, popugi boʻlib aspid-qora rangdagi patlardan iborat.
Orqasining usti qoʻngʻir shokolad rangda. Tomogʻining osti qora-kulrang, qornining oʻrtasi oq,
undan pastki tomoni qizgʻish-qoʻngʻir. Yoyilgan qanotida katta oq tamgʻa bor. Yosh
qushlarning popugi kokili boʻlmaydi, boshining usti qora, qoʻngʻir va yaltiramaydi.
Tomogʻining oʻrta qismi, orqasidagi patlar chetida oqish boʻladi (1.2 rasm).
1.2-rasm. Mayna
Acridotheres tristis
Bugungi kunda maynaning Rossiya Federatsiyasi hududida ham uchrashi haqida ayrim
maʼlumotlar bor. Xususan, maynaning 1930-yillarda Janubi-Gʻarbiy Sibirda uchramagan,
uning kutilmaganda uchib kelgan vakillari 1967-yilda Tomskda, 1989-yilda Orenburg
viloyatida, 2010-yilda Novosibirsk viloyatida tarqalishi aniqlangan. Maynaning baʼzan
guruhlar holida Rossiyadagi chorvachilik fermalarida, hatto Moskva atrofidagi posyolkalarda
uya qurib oʻtroq yashashi haqida maʼlumotlar bor (Jukov, 2010). Osiyoning janubidagi tropik
iqlimli hudud (Hindiston, Xitoy) maynaning tabiiy tarqalish areali hisoblanadi (1.1-rasm).
Maynaning Yer yuzida tarqalish xususiyati boshqa qush turlaridan tubdan farq qiladi. Tabiiy
tarqalish bilan bir qatorda, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Janubiy Afrika, Tinch va Hind
okeanining koʻplab orollari va Atlantika okeanining janubiy qismiga introduksiya qilingan
(Jizn jivotnıx, 1986).
137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Mayna dastlab zararkunanda hasharotlarni qirishda juda faolligi bilan odamlarni qiziqtirgan
va bu faolligi tufayli odamlarga tanish tur hisoblangan. 1772-yilda dastlab zararkunandalarga
qarshi kurash maqsadida turlarni introduksiya qilish tajribasi aynan mayna ustida amalga
oshirilgan. Shu maqsadda, qand lavlagini uning xavfli zararkunandasi hisoblangan qizil
chechakdan himoya qilish uchun mayna Hindistondan Hind okeanidagi Mavrikiy orollariga
introduksiya qilingan. Ushbu tajriba muvaffaqiyatli boʻlgan va shu asosda mayna Shimoliy
Amerika, Afrika, Avstraliya, Isroil, Yangi Zelandiya, Markaziy Osiyo va Tailandga tarqalgan.
Maynani Markaziy Osiyo uchun invaziv tur sifatida tavsiflashga bir qator asoslar mavjud.
Xususan, uning Oʻzbekiston va Qozogʻistonda tarqalishida antropoxoriya hodisasi alohida
ahamiyatga ega.
Mayna XX asrda ekzotik tur sifatida hayvonot bogʻlari uchun eksponat sifatida, uyda saqlash
va boshqa maqsadlar uchun oʻzining tabiiy tarqalish arealidan shimolda joylashgan
hududlarga keltirilgan hamda tutqunlikda koʻpaytirilgan (Satayeva, Gnedovskaya, 2010).
Bugungi kunda esa Janubi-Gʻarbiy Qizilqumning barcha antropogen landshaftlarida tarqalgan.
Yuqoridagilarga tayangan holda aytishimiz mumkinki, uning Oʻzbekiston, Qozogʻiston,
Rossiyaning ayrim antropogen landshaftlarida tarqalishida inson omili asosiy rol oʻynagan va
bu tarzda tarqalish maynaning tabiiy tarqalishiga nisbatan yuqori turadi. Mayna oʻtgan asrda
oʻzining tarqalish arealini kengaytirishi natijasida Markaziy Osiyo respublikalarida keng
tarqaldi va bu jarayon hozirgi kunda ham davom etmoqda. Ammo faqat arealining kengligi,
balki sonining koʻpligi, ayni vaqtda mintaqa boʻylab shimoli-sharqiy yoʻnalishda yangi
hududlarga kirib borayotganligi bilan va yana boshqa turlardan ajralib turadi.
Mayna Oʻzbekistonda oʻtroq holda yashovchi, madaniy landshaftlar (shaharlar, qishloqlar,
agrotsenozlar va h.k.) boʻylab arealini tez surʼatlar bilan kengaytirayotgan tur hisoblanadi.
Adabiyotlarda maynaning tarqalishiga oid materiallar juda koʻp uchraydi. Ularda uning
tarqalish yoʻnalishlari, u yoki bu mintaqaga kirib kelish muddatlari, tarqalishning yillik
oʻrtacha oraligʻi va tezligi haqida maʼlumotlar keltirilgan. Ushbu materiallarning tahlili shuni
koʻrsatadiki, maynaning tarqalish tezligi va arealini kengaytirish hisobiga yangi joylarni
egallash muddatlariga oid maʼlumotlar oʻzaro mos kelmasligi sababli maynaning ahamiyati va
ekologiyasi bilan bogʻliq mavjud holatni baholash uchun yetarli emas. Maynaning Yer yuzida
tarqalishini, arealini u yoki bu yoʻnalishda kengaytirishini tabiiy tarqalish deb atashga toʻliq
asoslar yoʻq. Bunday tarqalishda sunʼiy omillar, xususan, introduksiya hodisasi va madaniy
landshaftlarning kengayishi bilan bogʻliq xususiyatlar yetakchi oʻrin egallaydi. Shu nuqtayi
nazardan qaraganda, maynaning tarqalishi va uning yashash muhitlaridagi son koʻrsatkichlari
madaniy landshaftlarning shakllanganlik darajasiga, joylashuviga, landshaftlar tarkibi (aholi
zichligi, faolligi, agrotsenozlar turi va boshq.) maynaning ekologik va etologik xususiyatlariga
mos kelishiga chambarchas bogʻliq.
Qizilqum choʻlida shakllangan aholi turar joylari, antropogen taʼsirlarning irrigatsiya
markazlari boʻlib xizmat qiladi. Bunday markazlarning taʼsir kuchi va koʻlami aholi turar
joylari, agrotsenozlarning choʻl bilan chegaradosh qismlarida yaqqol namoyon boʻladi. Bunday
chegara zonalarda (kanallar, kollektor-zovurlarga tegishli gidrotexnik inshootlar, koʻpriklar,
chorvachilik komplekslariga tegishli turli inshootlar) maynalarning duch kelishi belgilanadi.
Bu kabi irrigatsiya markazlari aholi turar joylari, atrofida joylashgan tabiiy zonalar
ekologiyasida ham alohida oʻrin tutadi. Qizilqum mintaqasida maynaning tarqalishi, soni va
dinamikasi juda koʻp omillarga, xususan, topik, trofik, antropik sharoitlarga, madaniy
landshaftlarning rivojlanish darajasi, koʻlami va xususiyatlariga, aholi zichligi, uning faoliyat
yoʻnalishlariga va boshqalarga bogʻliq boʻladi (Rayimov, 2018, 2019).
1990-yillardan boshlab bugungi kungacha, Janubi-Gʻarbiy Qizilqumda chorvachilik xoʻjaliklari
va ushbu majmuaga tegishli tizim tubdan qisqardi. Choʻl ekotizimiga chuqur kirib borgan bu
138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
sohaga tegishli maydonlar, qishloqlar hamda bu joylardagi aholi sonining (Tomdi, Konimex,
Qorakoʻl, Xoʻjam-Sayod, Jangeldi va b.) qisqarishi bu joylarda maynalar sonining ham maʼlum
darajada kamayishiga sabab boʻldi. Ushbu oʻzgarishlar maynalarning choʻl ekotizimiga yanada
chuqur kirib borishini cheklovchi omilga aylandi. Aholining yashash uchun qulay boʻlgan aholi
turar joylariga (tuman markazlari, shaharlar, qishloqlar) toʻplanishi maynalarning ham choʻl
zonasidan aholi zich boʻlgan, urbanizatsiya darajasi yuqori boʻlgan joylarga qayta
"koʻchishi"ga sabab boʻlmoqda. Adabiyotlarda maynaning koʻpayish biologiyasi bilan bir
qatorda, uning tarqalishi va arealini kengaytirishga oid juda koʻp maʼlumotlar uchraydi
(Shernazarov, 1995; Ishunin, 2016; Baqoyev, 1994; Laxanov, 1967).
Belgilangan jarayonlar maynaning choʻl zonasiga chuqur kirib borishini taʼminlaydigan
omillarning minimallashtirilishiga va aksincha, uning tarqalishini sekinlashtiruvchi va baʼzan
cheklovchi omillarning shakllanishiga olib kelmoqda. Ushbu holat oʻz navbatida maynaning
aholi turar joylarida yanada koʻproq toʻplanishiga hamda uning ahamiyati bilan bogʻliq
masalalar dolzarbligining yanada oshishiga sabab boʻlishi mumkin. Tadqiqotlar natijasida
maynaning Janubi-Gʻarbiy Qizilqumda sporadik tarqalishi, yaʼni inson tomonidan
oʻzlashtirilgan, yashash uchun qulay boʻlgan joylarni tanlashi aniqlandi. Ularning notekis
tarqalishi va oʻzlashtirilayotgan maydonlarni toʻliq egallamasligi maynaning hayot sikllarini,
eng avvalo, koʻpayishini taʼminlaydigan omillarning miqdori va sifati bilan bogʻliq. Ushbu
omillar nisbatan optimal boʻlgan toʻliq oʻzlashtirilgan madaniy landshaftlarda maynaning
zichligi yuqori boʻlishi yozib qoʻyildi.
Sinantrop qushlar ichida oddiy mayna ekologik jihatdan moslashgan qushlar sirasiga kiradi.
Qoraqalpogʻiston hududiga mayna birinchi marta 1958-yilning fevralida Sarimoy oʻrmoniga,
sentyabr va oktyabrda Qulatov va Matniyoz iliq oʻrmonlariga kirib kelgan boʻlsa 1961-yili
mayna Toʻrtkoʻlda oʻtroq qushga aylangan, 1962-yili esa Baday oʻrmonida uyalay boshlagan.
1963-yili mayna Nazarxon aholi punktlarida uchragan. 1964-yildan boshlab mayna Nukus
shahrining oʻtroq qushiga aylangan. 1970-yilning mart oylarida 2 bosh mayna Xoʻjayli
shahrida uchraydi (Ametov, 1981). 1971-yilning oktyabr oyidan boshlab mayna Qoʻngʻirot
tumanining atrofidagi mol fermasida uchragan degan maʼlumotlar bor. 1975-yili iyulda
maynaning 7 zotining Qoraoʻzak markazidan janubga qarab uchib oʻtganligi kuzatilgan
(Ametov, 1981). 1976-yili 5-avgustda Chimboy shahri Gʻisht zavodida 5 bosh maynaning
borligi hisobga olingan va ularning ikkinchi yili shu yerda doimiy yashab turganligi maʼlum
boʻlgan. 1975-yildan boshlab mayna Moʻynoq tumanining Qarajar va Qiziljar aholi punktlarida
uchrashi haqida maʼlumotlar bor.
Mayna hozirgi vaqtda Qoraqalpogʻiston hududida keng tarqalgan sinantrop qushga aylangan
tur hisoblanadi. Bu qush turi Qizilqum choʻli va Ustyurt tekisligida temir yoʻl boʻylab va
artezian quduq suvlari taʼsirida paydo boʻlgan Mikrooazis uchastkalari boʻylab Qizilqumga
chuqur kirib aholi punktlarida doimiy yashaydigan qush turi boʻlib turibdi.
Masalan: Noʻkisdan 300 km Taxtakoʻpirdan 200 km dan ortiq Sharqiy shimoldan eski
Yangidaryo boʻyida joylashgan Choʻponqazgʻan (qudugʻi) posyolkasidagi vaboga qarshi
stansiyasining laboratoriyasidagi shifer ostidagi tepasidagi kabutarlar bilan birga uya qurib
tuxum qoʻyib doimiy yashaydi. Uni ushbu muassasa biologlari bir necha bor kuzda va bahorda
uchratgan. 2000-2004 yillar davomida ular tunda kaptar ovlaganda Mayna qushida qoʻshib
ushlagan (G.Asenov kundaligidan). Kunduzi qaraganda kaptar uyalaridagi oq rangdagi
tuxumlardan tashqari, osmon rangidagi tuxumi bor uyalarni ham koʻrib, uni kimniki
ekanligini aniqlash uchun prof. Asenovga koʻrsatib soʻrab aniqlagan zoolog-Babanazarov va
Shaniyazovlar.
2002-yil may oyida, 2003-yil iyul va sentyabr, noyabr.
139
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
oylarida Ustyurtning Yoshlik posyolkasida vaboga qarshi laboratoriyasi atrofida va undagi
bozorjoy atrofida, isitish qozonxonasi yogʻochlarida qoʻnib va yerda yoyilib yurgan bir necha
juft maynalarni koʻrganligi haqida maʼlumot beradi.
Mayna Oʻzbekistonning qushlar turkumida soni juda koʻp boʻlgan turlar qatoriga kiradi. Lekin
uning soni respublikamizdagi turli ekosistemalarda, biotoplarda turlicha koʻrsatkichlarga ega.
Mahalliy sharoitda maynaning ahamiyatini baholash, uning sonini boshqarish borasidagi
chora-tadbirlarni amalga oshirish, turli landshaftlar misolida oʻrganish muhim ahamiyatga
ega.
Janubi-Gʻarbiy Qizilqumning tabiiy landshaftlaridagi antropogen elementlar bu mintaqani
oʻzlashtirishning dastlabki bosqichlarida paydo boʻlgan. Bunday elementlarga chorvachilik,
oʻrmonchilik, ovchilik va suv xoʻjaliklariga tegishli turli inshootlar (binolar, molxonalar,
quduqlar, daraxtzorlar va boshqalar), kommunikatsiya infratuzilmalari (yoʻllar, koʻpriklar,
quvurlar, elektr uzatkichlar) va boshqalar misol boʻladi. Tadqiqot oʻtkazilgan joylarda
maynaning tabiiy landshaftlarga chuqur kirib borganligi va baʼzan aholi turar joylaridan
ancha uzoqda uchrashi aniqlandi. Maynaning bunday joylarda uchrashini taʼminlaydigan
asosiy omillarga uya qurish joylari, suv va ozuqa manbalarining mavjudligi hisoblanadi
(Rayimov, 2019; Ryabov, 1949). Maynaning Janubi-Gʻarbiy Qizilqumning oʻzlashtirilmagan
qismida tarqalishi yuqorida belgilangan antropogen elementlar bilan chegaralanadi. Tabiiy
landshaftdagi antropogen elementlarda maynaning oʻrtacha yillik soni 10 ga da 5,2 (3-9) ni
tashkil etgan. Eng yuqori koʻrsatkich mart-may oylariga (7-9), eng past koʻrsatkich iyul-
oktyabr (3-4) oylariga toʻgʻri keladi (Rayimov, 2019). Bahorda va yoz mavsumining boshida
ularning soni va uchrash chastotasining yuqori boʻlishi kam sonli uya qurish binolarini
egallashga boʻlgan raqobatning kuchayishi va yetarli ozuqa resurslarining mavjudligi bilan,
boshqa mavsumlarda uning soni kamayishi esa agrotsenozlar va aholi turar joylarida
maynalarning oziqlanishi uchun qulay boʻlgan mevalarning pishishi, turar joylarning
mavjudligi bilan tushuntiriladi. Asosan iqlim bilan bogʻliq bu kabi mavsumiy oʻzgarishlar
mayna populyatsiyalarining qisqa kunlik va mavsumiy koʻchib yurishiga sabab boʻladi.
Mintaqaning oʻziga xosligidan kelib chiqqan holda chorvachilik yuritishda koʻpincha suv
havzalari atrofidan foydalaniladi. Oʻrganishlar natijasida Toʻdakoʻl, Quyimozor, Shoʻrkoʻl suv
bazalari, Qoraqir, Tuzkon, Zikri va Xadicha koʻli atrofidagi gidroinshootlar, choʻponlar va
chorva mollari uchun moʻljallangan turli jihozlar maynalarning oziqlanishi, koʻpayishi va
tunashi uchun qulaylik yaratishi aniqlangan. Xulosa oʻrnida aytish mumkinki, tabiiy
landshaftdagi antropogen elementlar hayvonot dunyosining, xususan, maynaning choʻl
zonasiga chuqur kirib borish orqali keng tarqalishini taʼminlaydigan alohida yashash muhiti,
tarqalish yoʻli boʻlib xizmat qiladi.
Mayna oʻzining tarqalish areali ichida aholi punktlarida juda koʻp sonli qush. E.Ch.Annаеva
(1966) maʼlumotlariga koʻra Sharmangʻidan Dargʻon-otagacha boʻlgan aholi punktlarida u
juda koʻp sonda uchraydi. Ammo uning arealining shimoliy chegarasidan boshqa joylarda
yaʼni yaqin vaqtlar ichida tarqalgan joylarda oʻrtacha sonda, ayrim joylarda siyrak uchraydi,
hali juda oz misol. Tuyamoʻyin atrofi aholi punktlarida. Palvarta maktab bogʻida oʻtkazilgan
hisob boʻyicha 1963-yili mart oyida ertalabki vaqtda 45 minut ichida oʻsha yerda oʻtirgan 10
bosh, 176 bosh uchib qoʻnib yurgan, hisobga olingan. 24-fevralda ertalabki soat 700-900
oraligʻida, yaʼni 2 soat ichida shu qishloqning mol qoʻrasining ovqat berish joyiga turli
tomondan 693 bosh maynalar juft-juft, toʻp-toʻp boʻlib (10-20 boshdan) yigʻilib mol oziqlar
agʻdarib, makkajoʻxori, silos qoldiqlarining, mollarning ustida minib oʻtiradi. Kerki tumani
hududida 1,5 soat ichida 42 bosh mayna hisobga olingan. Charshinga posyolkasidagi
oʻtkazilgan marshrut hisobiga bir soat ichida 26 bosh mayna uchragan. Karlyuk posyolkasida
soat 12 dan 2000 gacha 12 bosh mayna, Gaurdak posyolkasida bir soat ichida 2 mayna,
Svincovıy rudnik posyolkasida ertalab 1,5 soat ichida 28 bosh hisobga olingan.
140
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
Shunday qilib Turkmanistonda mayna Amudaryo qirgʻogʻidagi aholi punktlarida oddiy va koʻp
sonli sinatrop qush hisoblanadi. Arealaning kengayib borayotgan joylarida ular hali oz
miqdorda uchraydi.
Agrar sohaga ilgari juda kam maydonga ekilgan yoki deyarli ekilmagan oʻsimliklarning (soya,
mosh, qalampir, mevali daraxtlarning pakana navlari) kirib kelishi, bogʻdorchilikka intensiv
usullarning keng joriy etilishi va uzumzorlar maydonining kengayishi bu yerdagi
zootsenozlarning tarqalishi, tarkibi va ekologik xususiyatlarining oʻzgarishida namoyon
boʻlmoqda. Agrotsenozlarni qushning yashash muhiti sifatida oʻrganish amaliy
ornitologiyaning muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblangan "Parrandachilik va qishloq xoʻjaligi"
masalalarida ijobiy ahamiyatga ega. Paxta agrotsenozlarida bajariladigan agrotexnik tadbirlar
maynaning uchrashini maʼlum darajada cheklovchi omillardan biri boʻlishiga qaramasdan, bu
yerda murakkab trofik munosabatlar shakllangan. Tadqiqotlar davomida paxta va gʻallani
qayta ishlash jarayonida hasharotlarning dashtni kesib oʻtgan yoʻllar atrofiga toʻplanishi,
transport vositalarining harakatlanishi oqibatida ularning shoshilib uchishi, bu yerga
maynalarning koʻplab kelishi aniqlandi. Maynalarning katta-kichik guruhlar holatida
agrotsenozlar va yaylovlarni kesib oʻtgan avtotransport va temir yoʻllar atroflarida
hasharotlar bilan oziqlanishi respublikamizning barcha viloyatlarida aniqlanadi. Xususan,
2012-yilning 10-mayida Toshkent-Samarqand yoʻnalishidagi temir yoʻlning oʻng tomonida 6
guruh maynalar duch keldi va ularning har birida 60-200 tadan qush borligi kuzatildi
(Rayimov, 2019).
Oʻzbekistonda soʻnggi yillarda baland boʻlib oʻsayotgan mahalliy bogʻlar oʻrnini intensiv
bogʻlar egallashi va maydonining kengayishi bu kabi bogʻlarning maynalar hayotidagi
ahamiyatining biroz pasayishiga, yaʼni bu joylarda maynalar sonining kamayishiga olib
kelmoqda. Ushbu holatni intensiv bogʻlardagi mevali daraxtlar boʻyining pastligi sababli
maynalarning tunashi uchun noqulayligi, qator oralariga ishlov berish, kimyoviy preparatlar
qoʻllash va boshqa agrotexnik tadbirlarning intensivligi bilan asoslash mumkin. Xususan,
2000-2010 yillarda Buxoro viloyatidagi mahalliy mevali bogʻlarda maynalarning 4 kecha
tunash uchun toʻplanadigan joylari belgilangan boʻlsa, ularning oʻrnida qayta qurilgan intensiv
bogʻlarda bunday joylar tilga olinmagan. Maynalar soni intensiv bogʻlarda mahalliy bogʻlarga
qaraganda kamroq boʻlishi aniqlangan.
A.Mambetjumaev (1960) maʼlumotlari boʻyicha mayna Qoraqalpogʻistonning janubiy uchatkalarida,
Amudaryo boʻyidagi aholipunktlariga, toʻqaylargayangitarqalibkiribkelayotgan qush turi hisoblanadi
va bosh soni hali oz, faqat 1-2 juft boʻlib yuradi. M.B.Ametov (1981) mayna arealining 20 yil ichida
Toʻrtkoʻldan Moʻynoq rayonigacha yaʼni 350-400 km gacha shimolga tarqalib arealini kengaytirganligi,
ayrim shaharlarda (Nukus, Chimboy va h.k) oʻtroq sinantrop qushga aylanganligini koʻrsatib son
miqdorining joylardaoʻzlashtirish vaqtigabogʻliqhar xilekanligihaqidamaʼlumotberadi.
Mayna qushi Nukus shahrining barcha joylarida uchraydigan keng tarqalgan koʻp sonli qush
hisoblanadi. Bizlarning oʻtkazgan hisob-kitobimiz boʻyicha shaharning barcha joylarida ularning soni
bir emas, uchrashishi ham shunday. 2022-2023 yillarda oʻtkazilgan kuzatuv-hisob-kitob ishlarimiz
boʻyichaquyidagilarniaytishimiz mumkin.
A.Dosnazarov koʻchasi janubda Temir yoʻl vokzalidan boshlab shimolda Avtovokzalgacha choʻzilib
uzunligi 12 km. Shu oraliqda turli mavsumda va turli vaqtlarda oʻtkazilgan hisob-kitob ishlarimizda
ularning soni turli koʻrsatkichlarga ega boʻladi. Masalan, 2022 yil yanvarda soat 1000 dan 1200 gacha
vaqt oraligʻida 14 mayna, soat 1600 dan 1700 gacha 11 mayna hisobgaolinsa, may oyida shu vaqtlarda
uchraganmaynasoni23tadan37 tagayetdi.
2022 yil avgust-sentyabr oylarida oʻtkazilgan hisob-kitobda Nukus shahrining Islom Karimov
koʻchasida 5 km masofada 19 va 28 mayna hisobga olindi. Eski shaharda Sadriddin Ayniy koʻchasi
141
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
boʻylab ertalabsoat08.00-09.00oraligʻida12 tamaynauchradi. MatekeJumanazarov koʻchasida1500-
1600 soat orasida 3 km masofada 42 mayna hisobga olindi. Oʻroq-bolgʻa qishlogʻida 3 km masofada
1300-1400 soatlarda18tamaynauchradi.
Maynaning turli yashash muhitlaridagi son koʻrsatkichlarini taqqoslash va tahlil qilish orqali uning
yashashi uchun zarur ahamiyatga ega boʻlgan omillarni hamda bu omillarning optimal darajalarini
aniqlash mumkin. Tadqiqotlar olib borilgan aholi turar joylarida, qishloqlar va bevosita ular joylashgan
joydagi sanoat ishlab chiqarish obyektlari, maishiy chiqindixonalar, istirohat bogʻlari va xiyobonlarni
oʻz ichiga oladi. Oʻrganishlar natijasida aholi turar joylarida maynalar soni ular yashaydigan boshqa
muhitlarga qaraganda juda koʻp boʻlishi aniqlandi. Bu holat aholi turar joylari maynalar hayot siklining
barcha bosqichlariga nisbatan qulayligi bilan asoslanadi. Maynaning kuchli sinantropizatsiyalanish va
moslashuvchanlik qobiliyati hamda ekologik valentligining yuqoriligi uning aholi turar joylaridagi turli
statsiyalarni egallashida ham yaqqol namoyon boʻladi. Soʻnggi yillarda aholi turar joylarida amalga
oshirilayotgan obodonlashtirish ishlari, oziq-ovqat va boshqa sanoat obyektlarining sifat va miqdor
jihatdan ortishi hamda turar joy va boshqa binolar qurilishiga nisbatan turlicha meʼmoriy
yondashuvlar, shu bilan birga, aholi zichligining ortishi maynalar uchun yangi ekologik nishalarning
paydo boʻlishiga olib kelmoqda. Aholi turar joylarida maynalarning tarqalishi va soni oʻzgaruvchan
xususiyatgaega. Bunday oʻzgarishlar yil fasllarining almashinuvi, ayniqsa,shaharlarda qish mavsumida
kuzatiladigankunlik koʻchib yurishlardanamoyonboʻladi. Ushbu koʻrsatkichlarning bu kabi muntazam
takrorlanuvchi tebranishlari muhit omillari, ozuqa resurslarining sifati, miqdori, joylashuvi va
maynaning hayot sikllariga bogʻliq holda kechadi. Qish mavsumida va erta bahorda agrotsenozlarda
mayna uchun ozuqa boʻladigan resurslarning kamayishi ularning aholi turar joylarida, xususan, sanoat
ishlab chiqarish obyektlari va maishiy chiqindixonalarda toʻplanishiga va shuning hisobiga sonining
ortishiga olib keladi. Bu davrlarda ularning nisbatan qulay yashash muhitlariga "mahalliy koʻchishi"
kuzatiladi. Bunday "mahalliy koʻchishlar"ni maxsus bir qonuniyat asosida bajariladigan jarayon va
maynalar hayotidagi yillik sikllarning zaruriy bir bosqichi sifatida baholash mumkin. Ushbu
migratsiyalar maynalarning yashash muhitlari boʻyicha qayta taqsimlanishida va areallarining
pulsatsiyasida ham muhim oʻrin tutadi. Aholi turar joylarida joylashgan sanoat ishlab chiqarish
obyektlari va maishiy chiqindilar toʻplanadigan joylarda maynalar, ayniqsa, yilning sovuq davrida
oziqlanish vatunash uchunjudakoʻp sondatoʻplanadi.
Biz 2022-yili maynaning mavsumlar boʻyicha Qoraqalpogʻistonning har xil landshaftlaridagi oʻrtacha
soninioʻrgandik(1.1-jadval).
1.1-jadval
Maynaning fasllar boʻyicha Qoraqalpogʻistonning har xil landshaftlaridagi soni
Maynaning 10 ga maydondagi oʻrtacha soni
qısh
bahor
yoz
kuz
Oʻrtacha
yillik
Agrolandshaft
8
11
13
16
12
Qishloqlar
29
28
35
48
35
Shaharlar
48
45
58
76
57
Maynaning aholi turar joylarida boshqa madaniy landshaftlarga nisbatan juda koʻp sonda
boʻlishi, aholi turar joylaridan uzoqlashgan sari sonining kamayib borishi hamda trofik
142
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)
aloqalarining inson xoʻjaligi bilan chambarchas bogʻliqligi uning tipik sinantrop xilma-xilligini
tasdiqlaydi.
Yuqoridagi maʼlumotlarga tayangan holda aytishimiz mumkinki, turli yashash muhitlarida
maynaning tarqalishi va sonini ozuqa resurslarining sifati va miqdori, reproduktiv siklining
kechishini taʼminlaydigan qulayliklar, turar joy, insonning xoʻjalik yuritish faoliyatining xilma-
xilligi, mavsumiyligi kabi omillar belgilaydi. Ular orasida ozuqa resurslari maynaning sonini
boshqaruvchi asosiy omil hisoblanadi. Tadqiqotlar olib borilgan turli yashash muhitlarida
maynaning soniga oid hisob-kitoblar natijasini hamda mavsumiy sodir boʻladigan mahalliy
oʻziga xos koʻchishlarni umumlashtirgan va tahlil qilgan holda aytishimiz mumkinki,
muhitning urbanizatsiya darajasining oshishi mayna sonining koʻpayishiga olib keladi,
aksincha, aholi siyrak va faolligi past boʻlgan muhitlarda maynalar soni ham kam boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Аметов М. Птицы Каракалпакии и их охрана. – Нукус: Каракалпакстан, 1981. –
138 с.
2.
Аннаева Э.Ч. О распространении и экологии майны в районе среднего течения
р. Амударьи. Ученые записки Турк. ГосПИ им.Ленина. Серия.биол.наук.вып.1. Чарджау,
1966.
3.
Бакаев С.Б., Холбоев Ф.Р. Некоторые особенности экологии майны в
антропогенных ландшафтах аридной зоны Узбекистана // Современные проблемы
орнитологии Сибири и Центральной Азии. – Улан-Удэ, 2006. – С.130-134.
4.
Жизнь животных. Т.IV. Птицы. – М.: Просвещение, 1986. – С. 473-474.
5.
Жуков В.С. Залёт майны Аcridоthеrеs tristis в окрестности Новосибирска //
Русский орнитологический журнал. – Том 19. – Экспрессвыпуск. – № 597. – Москва, 2010.
– С. 1655-1656.
6.
Ишунин Г.И. Майна Acridotheres tristis в Кызылкумах // Русский
орнитологический журнал. –Том 25. – Экспресс-выпуск. – № 1328. – Москва, 2016. – С.
3144-3145.
7.
Райимов А.Р. Майнанинг жануби-ғарбий Қизилқумда тарқалиши, экологияси
ва аҳамияти. Автореф. дисс. ...канд. биол.наук. – Ташкент, 2019. – 44 с.
8.
Райимов А.Р. Майна (Acridotheres tristis) нинг чорва моллари билан биотик
алоқалардаги иштироки // Ўзбекистонда чорва озуқаси экинлари ҳосилдорлиги ва
озуқа етиштиришнинг самарадорлигини ошириш. – Бухоро, 2019. – Б. 192-194.
9.
Райимов А.Р. Майна (Acridotheres tristis) нинг Қизилқум чўли ҳудудига кириб
келишида чорвачилик хўжаликларнинг тутган ўрни // Ўзбекистонда чорва озуқаси
экинлари ҳосилдорлиги ва озуқа етиштиришнинг самарадорлигини ошириш. – Бухоро,
2019. – Б. 123-125.
10.
Сатаева З., Гнедовская Л. К биологии индийской майны Acridotheres tristis (по
наблюдением в неволе) // Русский орнитологический журнал. – Том 19. – Экспресс-
выпуск. – №547. – Москва, 2010. – С. 163-170.
11.
Шерназаров Э.Ш. Питание птенцов майны в предгорных районах Ташкентской
области // Экология беспозвоночных и позвоночных животных Узбекистана. –
Ташкент, 1978. – С. 176-179.
