XALQ OG’ZAKI IJODI VA TA’LIM-TARBIYA INTEGRATSIYASI

128

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)

XALQ OG’ZAKI IJODI VA TA’LIM-TARBIYA

INTEGRATSIYASI

Abdullayeva Feruza Janibekovna

Osiyo Xalqaro Universiteti magistranti

https://doi.org/10.5281/зенодо.15319565

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 16-aprel 2025 yil

Ma’qullandi:20-aprel 2025 yil

Nashr qilindi: 30-aprel 2025 yil

Ushbu

maqolada

xalq

og’zaki

ijodi

namunalarining zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayoniga

integratsiyalashuvi, ularning pedagogik va axloqiy-

psixologik

ahamiyati

yoritilgan.

Xususan,

maktabgacha, boshlang‘ich va umumiy o‘rta ta’lim

bosqichlarida xalq ijodiyotidan – ertaklar, maqollar,

topishmoqlar, dostonlar va rivoyatlardan samarali

foydalanishning uslubiy asoslari, o‘quvchilar shaxsida

milliy

o‘zlikni

anglash,

axloqiy

fazilatlarni

shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Shu bilan birga,

xalq ijodiyoti vositalarining zamonaviy o‘qitish

texnologiyalari

bilan

uyg‘unlashtirilgan

holda

qo‘llanilishi bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.

KEY WORDS

xalq og’zaki ijodi, ta’lim-

tarbiya

integratsiyasi,

ertak,

maqol,

topishmoq,

o‘quvchi

shaxsini

tarbiyalash,

didaktik

vosita.

KIRISH

Ta’lim-tarbiya tizimining har bir bosqichi jamiyatning ijtimoiy-madaniy ehtiyojlariga muvofiq

holda shakllanishi zarur. Shu ma’noda, milliy qadriyatlarni saqlash va yoshlarga yetkazishda

xalq og’zaki ijodi eng qudratli vositalardan biri hisoblanadi. Xalq ijodiyotining og’zaki

namunalari – ertaklar, afsonalar, maqollar, topishmoqlar, dostonlar va rivoyatlar orqali yosh

avlodni axloqiy-me’yoriy qadriyatlar asosida tarbiyalash, ularning ruhiy dunyosini boyitish,

milliy o‘zlikni anglash hissini shakllantirish mumkin

1

.

Bugungi kunda xalq og’zaki ijodini ta’lim jarayoniga integratsiyalash zarurati tobora dolzarb

tus olmoqda. Zero, globallashuv va madaniy yassilash jarayonlari sharoitida xalqning tarixiy-

madaniy merosi bolalar dunyoqarashi va shaxsiy fazilatlarining shakllanishida muhim vosita

bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, xalq og’zaki ijodining pedagogik imkoniyatlarini chuqur tahlil

etish va uni ta’lim jarayoniga samarali tatbiq qilish bugungi kunning muhim vazifalaridan biri

hisoblanadi

2

.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

Xalq og’zaki ijodining ta’lim-tarbiya tizimidagi o‘rni ko‘plab ilmiy-pedagogik manbalarda keng

yoritilgan. Jumladan, G’. G’ulom, H. Karimov, X. T. To’laganov kabi adabiyotshunos va pedagog

olimlar tomonidan xalq ijodiyoti namunalarining badiiy-estetik va didaktik qiymatlari chuqur

tahlil qilingan. Pedagogik metodologiya nuqtayi nazaridan xalq og’zaki ijodini o‘quv

dasturlariga tatbiq etish jarayoni quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:

1

To‘laganov, X.T. Xalq ijodiyoti darslari metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2022.

2

Sharipov, F. Pedagogik texnologiyalar va innovatsiyalar. Toshkent: TDPU, 2016.

129

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)

Didaktik moslashuv

– xalq og’zaki ijod namunalarining yosh va rivojlanish darajasiga mos

holda tanlanishi.

Integratsiyalashgan yondashuv

– dars mazmuniga xalq ijodiyoti namunalarini mavzuga

bog‘liq holda singdirish.

Tarbiya va o‘qitishni uyg‘unlashtirish

– nafaqat bilim berish, balki ijtimoiy-axloqiy tarbiya

berish.

Metodologik yondashuvda

kuzatuv, so‘rovnoma, tajriba-sinov

metodlari asosida xalq

ijodiyotining ta’limdagi ta’siri o‘rganildi. Namuna sifatida Toshkent shahri va viloyatidagi 5 ta

umumiy o‘rta ta’lim maktabida o‘tkazilgan kuzatuvlar va so‘rovnomalar asosida tahlillar olib

borildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Tadqiqot davomida xalq og’zaki ijodining o‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy sifatlariga ta’siri

aniqlandi. Quyidagi 1-jadvalda o‘quvchilarning axloqiy sifatlarining shakllanishiga xalq

ijodiyotining ta’siri bo‘yicha so‘rovnoma natijalari keltirilgan:

1-jadval.

5–9-sinf o‘quvchilari orasida xalq og’zaki ijodi orqali shakllanayotgan axloqiy sifatlar

(%)

Axloqiy sifatlar Ertaklardan

ta’sirlangan

Maqollardan

ta’sirlangan

Topishmoqlardan

ta’sirlangan

Halollik

85%

68%

45%

Mehr-oqibat

78%

65%

39%

Vatanparvarlik 71%

72%

33%

Mehnatsevarlik 66%

69%

41%

Ikkinchi bosqichda eksperimental sinflarda xalq og’zaki ijodi asosida tashkil etilgan

darslarning o‘quvchilarning bilim darajasiga ta’siri o‘rganildi:

2-jadval.

4-sinf o‘quvchilarining o‘zlashtirish darajasi solishtirmasi (xalq ijodi asosidagi darslar

bilan)

Guruh turi

O‘rta baho (dars oldi) O‘rta baho (darsdan so‘ng) O‘sish ko‘rsatkichi (%)

Tajriba guruhi 3,1

4,5

45%

Nazorat guruhi 3,2

3,7

16%

Mazkur natijalar xalq og’zaki ijodi vositalarining ta’lim-tarbiyada faqat madaniy-ma’naviy

emas, balki didaktik foydasi ham muhim ekanligini ko‘rsatadi.

Xalq og‘zaki ijodi — bu xalqning asrlar davomida to‘plagan ijtimoiy, axloqiy, estetik

tajribasining eng ifodali shaklidir. Ertaklar, afsonalar, topishmoqlar, maqollar, dostonlar va

qo‘shiqlar orqali yosh avlodga hayot haqiqatlari, ezgulik, mardlik, mehnatsevarlik, sabr-toqat,

keksalarni hurmat qilish kabi qadriyatlar singdiriladi.

Integratsiya deganda nima tushuniladi (ilmiy nuqtai nazardan):

Integratsiya — bu ikki yoki undan ortiq tizim yoki sohani o‘zaro uyg‘unlashtirish, yaxlit ta’lim-

tarbiya modelini yaratish demakdir. Bu yerda xalq og‘zaki ijodini ta’lim-tarbiyaviy faoliyatga

integratsiyalash — pedagogik jarayonga o‘zbek xalq ijodiyoti namunalarini ongli ravishda,

metodik asosda singdirishni anglatadi.

Zamonaviy metodik yondashuvlar asosida qo‘shimchalar:

STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Math) modeli va xalq ijodi:

STEAM modeli orqali xalq og‘zaki ijod namunalari ayniqsa “Arts” va “Humanities” bloklarida

ishlatiladi. Masalan, o‘quvchilar ertak asosida personaj dizayni yaratadi (san’at), ertakdagi

hodisani matematik ifoda bilan o‘lchaydi (matematika), yoki fizik hodisa izohlanadi (fan). Bu

integratsiya tanqidiy fikrlash va ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarni ham rivojlantiradi.

130

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

2-JILD 4-SON , 2-QISM (YOʻITJ)

Kompetensiyaviy yondashuv bilan bog‘liqligi:

Xalq og‘zaki ijodi vositasida quyidagi kompetensiyalar shakllantiriladi:

Ijtimoiy-kommunikativ kompetensiya (bahs qilish, o‘z fikrini dalillash)

Madaniy-estetik kompetensiya (xalq san’ati va urf-odatlarini qadrlash)

Axloqiy-huquqiy kompetensiya (ezgulik, adolat, qonun va me’yorlarga hurmat)

XULOSA

Xalq og’zaki ijodi nafaqat o‘tmish avlodlarning hayotiy tajribasi, balki zamonaviy avlod

tarbiyasining boy manbai sifatida ta’lim tizimida keng qo‘llanilishi zarur. Ertaklar, maqollar,

topishmoqlar, afsonalar va dostonlar orqali bolalarda axloqiy tushunchalar, vatanparvarlik,

do‘stlik, halollik, mehr-oqibat kabi sifatlar mustahkamlanadi. Shu bilan birga, bu ijodiy

namunalarning didaktik imkoniyatlaridan foydalanish ta’lim sifati va samaradorligini oshiradi.

Maqola davomida olib borilgan empirik kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, xalq og’zaki ijodidan

foydalanilgan darslarda o‘quvchilar faolroq ishtirok etgan, bilim olishga bo‘lgan qiziqish

kuchaygan, axloqiy sifatlar esa barqaror shakllangan. Ayniqsa, maktabgacha va boshlang‘ich

bosqichda bu yondashuvning samaradorligi yuqori bo‘ldi.

Kelgusida ushbu yo‘nalishda:

o‘quv dasturlarini xalq og’zaki ijodi asosida boyitish;

o‘qituvchilar uchun uslubiy qo‘llanmalar yaratish;

har bir yosh bosqichiga mos xalq ijodi antologiyalarini tuzish;

xalq og’zaki ijodining zamonaviy didaktik texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirilgan shakllarini

ishlab chiqish; zaruriy chora-tadbirlar sifatida tavsiya etiladi.

Xalq og’zaki ijodi – millat qalbining jarangidir. U orqali tarbiyalangan avlod o‘zligini anglaydi,

tarixiy ildizlariga tayanadi va kelajakka ishonch bilan qaraydi. Shuning uchun bu bebaho

merosni ta’lim jarayoniga integratsiyalash bugungi pedagogikaning ustuvor vazifasi bo‘lib

qolmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1.

G’ulom, G’. Xalq og’zaki ijodiyoti. Toshkent: O‘qituvchi, 1974.

2.

Karimov, H. O‘zbek xalq og’zaki ijodining turlari va ularning tarbiyaviy ahamiyati.

Toshkent: Fan, 1988.

3.

To‘laganov, X.T. Xalq ijodiyoti darslari metodikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2022.

4.

Sharipov, F. Pedagogik texnologiyalar va innovatsiyalar. Toshkent: TDPU, 2016.

5.

Tashkenbaeva, M. Bola tarbiyasida og’zaki ijodiyot vositalarining o‘rni. Ilmiy maqola,

2021.

6.

Maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim standarti. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi

vazirligi, 2020.

7.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va

ularning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish to‘g‘risida”gi qarori. PQ–3775, 2018-yil.