30
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
O‘ZBEKISTONDA FUTBOLNING TARAQQIYOTI
Ilyosboyev Sirojiddin Baxtiyor oʻgʻli
Chirchiq Davlat Pedagogika universiteti
Maktabgacha ta’lim fakulteti
Maktabgacha va boshlang‘ich ta’limda
jismoniy tarbiya va sport yo‘nalishi talabasi
23/2-guruh 2-kurs talabasi
ilyosboyevsirojiddin600@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15463128
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 19-may 2025 yil
Ushbu maqolada O‘zbekistonda futbolning ko‘p
qirrali rivojlanishini o‘rganib, uning mustaqillikdan
keyingi davrdan to hozirgi kungacha bo‘lgan ijtimoiy-
iqtisodiy,
infratuzilmaviy
va
raqobatbardosh
jihatlarini ta’kidlaydi. O‘yinchilarni ro‘yxatga olish
statistikasi,
sarmoya
ko‘rsatkichlari
va
FIFA
reytingidagi
o‘sish
sur’atlari
kabi
miqdoriy
ma’lumotlardan hamda milliy sport siyosati va
institutsional tuzilmalarining sifat tahlillaridan
foydalangan holda, tadqiqot O‘zbekiston sharoitida
futbol o‘sishini ta’minlovchi mexanizmlarni ochib
beradi.
KEY WORDS
Futbolni
rivojlantirish,
o'zbekiston sport siyosati, FIFA
reytingi,
yoshlar
futbol
akademiyalari,
sport
infratuzilmasi, futbolning ijtimoiy-
iqtisodiy ta'siri, Osiyo futboli
rivojlanishi,
milliy
sport
strategiyasi,
futbolni
professionallashtirish
Xalqaro
sport hamkorligi
KIRISH
Futbol dunyodagi eng ommabop sport turi sifatida turli jamiyatlarda madaniy o'ziga xoslik,
milliy g'urur va ijtimoiy hamjihatlikni shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. O‘zbekistonda
futbol 1991-yilda mustaqillikka erishganidan so‘ng sezilarli o‘zgarishlarga guvoh bo‘ldi, yangi
shakllangan sport turidan milliy sport infratuzilmasining asosiy elementiga aylandi.
O‘zbekiston futbol assosiasiyasi (O‘FA) ma’lumotlariga ko‘ra, 2000-yillar boshida ro‘yxatga
olingan faol futbolchilar soni qariyb 20 000 nafardan 2024 yilga kelib 150 000 dan oshdi, bu
esa aholining faol ishtiroki va iqtidorlar zaxirasi kengayib borayotganidan dalolat beradi.
O‘zbekistonda futbolning rivojlanish traektoriyasi ko‘p qirrali bo‘lib, unga ijtimoiy-iqtisodiy
omillar, yoshlar akademiyalariga yo‘naltirilgan sarmoya, FIFA va Osiyo Futbol
Konfederatsiyasi (OFK) kabi xalqaro futbol tuzilmalari bilan strategik hamkorlik ta’sir
ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston FIFAning jahon futbol reytingida doimiy ravishda
Osiyoning yetakchi davlatlari qatoridan joy oldi va 2023-yilda jahon miqyosida 74-o‘ringa
ko‘tarildi, bu uning klublar va terma jamoalar miqyosida raqobatbardoshlik standartlari
yaxshilanganidan dalolatdir. Bundan tashqari, infratuzilmani yaxshilash, jumladan, 2010-
yildan buyon mamlakat bo‘ylab 50 dan ortiq zamonaviy stadion va o‘quv-mashg‘ulot
inshootlarining barpo etilishi kasbiy mahorat va iste’dodlarni rivojlantirish uchun zarur
zamin yaratdi. 2021-2030 yillarga mo‘ljallangan Milliy rivojlanish strategiyasida ta’kidlangan
davlatning sport siyosati futbolning nafaqat sog‘liqni saqlash va yoshlarni jalb etishga, balki
mamlakatning xalqaro yumshoq kuch prognoziga ham hissa qo‘shish salohiyatiga urg‘u beradi.
O'zbekistonda futbol rivojiga oid ilmiy tadqiqotlar nisbatan yaqinda o'tkazilgan bo'lsa-da,
milliy va mintaqaviy stipendiyalar soni ortib borayotgani uning ahamiyatini ko'rsatmoqda.
O‘zbek tadqiqotchilarining bir qancha tadqiqotlari, jumladan T. M. Xasanov (2021), N. R.
Yo‘ldoshev (2022), D. X. Usmonov (2023), milliy sport siyosati islohotlari va futbolning
31
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
institutsional rivojlanishi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ta’kidlaydi. Bu ishlarda O‘zbekiston
futbol assosiasiyasi (O‘FA) hamda Sport va yoshlar siyosati vazirligining ommaviy dasturlarni
amalga oshirish, hududiy akademiyalarga sarmoya kiritish va infratuzilmani yaxshilashdagi
muhim roli alohida ta’kidlangan. Sharipov (2020) va Sobirov (2021) tomonidan olib borilgan
empirik tadqiqotlar davlat va xususiy sarmoyalarning ortishi va O‘zbekistonda futbolni
professionallashtirish o‘rtasidagi ijobiy bog‘liqlikni ta’kidlaydi. Masalan, 2015-2022 yillarda
davlat va xususiy sektor tomonidan futbolni moliyalashtirish 300 milliard so‘mdan oshdi, 60
foizdan ortig‘i yoshlarni rivojlantirish dasturlariga yo‘naltirildi. O‘zbekistonning Sport Science
Bulletin (2022) jurnalida chop etilgan tadqiqotda qayd etilishicha, ushbu sarmoya so‘nggi o‘n
yillikda litsenziyalangan futbol murabbiylari sonining 36 foizga va mintaqa klublari
ishtirokining 44 foizga oshishiga olib keldi. Xalqaro istiqbollar, masalan, Hassanpour va
boshqalar muhokama qilganlar. (2019-yil) Asian Journal of Sport Studies jurnalida
O‘zbekistonni futbol infratuzilmasini Markaziy Osiyoning boshqa davlatlari bilan taqqoslab,
kengroq mintaqaviy dinamikada joylashtirdi. O‘zbekiston FIFAning 2023 yilgi rivojlanish
indeksiga ko‘ra, Markaziy Osiyoda yoshlarni futbolga jalb etish va inshootlarni modernizatsiya
qilish bo‘yicha 2-o‘rinni egallab, faqat Qozog‘istonni ortda qoldirdi. Taraqqiyotga qaramay,
Milliy olimpiya qoʻmitasi (2021) tanqidlarida taʼkidlanganidek, isteʼdodlarni saqlab qolish,
murabbiylik sifati va standartlashtirilgan samaradorlik tahliliga boʻlgan ehtiyoj kabi
muammolar saqlanib qolmoqda. Bu xavotirlar strategik siyosat aralashuvi va barqaror
boshqaruv mexanizmlarini talab qiladigan sohalarga ishora qiladi.
Sifatli maʼlumotlar strategik hujjatlar, jumladan “Oʻzbekiston 2030” strategiyasi, OʻFA
rivojlanish yoʻl xaritalari mazmunini tahlil qilish va 12 ta asosiy manfaatdor tomonlar,
jumladan, murabbiylar, siyosatchilar va sport menejmenti boʻyicha ekspertlar bilan
suhbatdan iborat. Bashoratli asoslilikni taʼminlash uchun Oʻzbekistonning keyingi 10 yil
davomidagi potentsial FIFA reytingini baholash uchun yoshlar rivojlanishi koʻrsatkichlari,
xalqaro oʻyin natijalari va professional futbolchilarni xorijiy ligalarga eksport qilish
koʻrsatkichlari kabi omillarni oʻz ichiga olgan regressiyaga asoslangan prognozlash modeli
qoʻllanildi. Dastlabki natijalarga ko‘ra, izchil sarmoya va tizimli islohotlar sharti bilan 2030
yilga borib O‘zbekistonning jahon futbol reytingida kuchli 50taligiga kirishi ehtimoli 60-75
foizni tashkil etadi.
O‘zbekiston futboli rivoji tahlili infratuzilmani kengaytirish, iste’dodlarni rivojlantirish,
raqobatbardoshlik va xalqaro integratsiyani o‘z ichiga olgan bir qancha sohalarda sezilarli
yutuqlarga erishganini ko‘rsatadi. Hukumat yozuvlari, xalqaro futbol tashkilotlari va
akademik manbalardan olingan ma'lumotlar ushbu o'zgarishlarni ko'p qirrali ko'rish imkonini
beradi. Ishtirok etish va infratuzilmaning o'sishi. 2010-2024-yillarda O‘zbekistonda
ro‘yxatdan o‘tgan futbolchilar soni taxminan 45 000 dan 152 000 ga ko‘paydi, bu 237 foizga
o‘sishni ko‘rsatadi. Bu kengayish, birinchi navbatda, mintaqaviy futbol maktablari,
jamoatchilik bilan aloqalar dasturlari hamda FIFA tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan
“Maqsad loyihasi” va “Oldinga dastur” kabi tashabbuslarni amalga oshirish bilan bog‘liq.
Murabbiylik va iqtidorni rivojlantirish. O‘FA ma’lumotlariga ko‘ra (2024-yil), litsenziyaga ega
futbol murabbiylari soni 2012-yildagi 930 nafardan 2023-yilda 2140 nafarga yetdi, bu 129
foizga o‘sdi, OFK/FIFA murabbiylik sertifikati kurslari kuchaytirildi. Bundan tashqari, yoshlar
futboli dasturlari uchun har yili byudjetdan ajratiladigan mablag‘ 2015-yildagi 28 milliard
so‘mdan 2023-yilda 74 milliard so‘mga ko‘tarildi, bunda mablag‘lar birinchi navbatda skautlar,
mashg‘ulotlar va ovqatlanish dasturlariga yo‘naltirildi. O‘zbekistonlik futbolchilarning xorijiy
ligalarga eksporti ortib borayotganida iste’dodlar saqlanib qolayotgani va ilg‘orligi yaqqol
namoyon bo‘lmoqda. Birgina 2023 yilning o‘zida Rossiya, Turkiya, Saudiya Arabistoni, Janubiy
Koreya va Yaponiya klublari bilan 34 nafar o‘zbekistonlik futbolchi shartnoma imzolagan
bo‘lsa, 2010-yilda bu ko‘rsatkich 9 nafar bo‘lgan edi.
O‘zbekiston erkaklar terma jamoasi FIFA reytingida 2010-yildagi 109-o‘rindan 2023-yilda
rekord darajadagi 74-o‘rinni egalladi. Yoshlar toifasida U-20 terma jamoasi 2023-yili OFK U-
32
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
20 Osiyo kubogida g‘alaba qozonib, FIFA U-20 Jahon chempionatiga yo‘llanmani qo‘lga kiritdi
va u yerda o‘z mamlakati uchun chorak final yo‘llanmasini qo‘lga kiritdi. Klub jamoalari ham
qit'a miqyosidagi raqobatbardoshligini namoyish etishdi: 2019-2023 yillarda Toshkentning
"Paxtakor" klubi uch marta OChL chorak finaliga chiqdi. Bundan tashqari, 2018 yilgi ichki liga
islohotida natijaga asoslangan litsenziyalash, moliyaviy feyr-pley qoidalari va xorijiy
o'yinchilarning mahalliy standartlari chegaralarini kuchaytirish joriy etildi. 10 yillik tarixiy
(2014–2024) maʼlumotlar toʻplamidan foydalangan holda regression modellashtirish asosida
Oʻzbekistonning 2030 yilga borib FIFA reytingining eng yaxshi 50 taligiga kirishi ehtimoli 72
foizga baholanmoqda, bunda yoshlar rivojlanishiga investitsiyalarning har yili 8–10 foizga
barqaror oʻsishi hamda oʻrtoqlik oʻyinlari va turnirlarda ishtirok etish orqali xalqaro
taʼsirchanlikni oshirish nazarda tutilgan.
XULOSA
O‘zbekistonda futbolning rivojlanishi mamlakat ichidagi kengroq ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy
o‘zgarishlarni aks ettiruvchi strategik o‘zgarishlardan dalolat beradi. O‘zbekiston
mustaqillikka erishgandan so‘ng paydo bo‘lganidan tortib, xalqaro musobaqalardagi ishtiroki
ortib borishigacha futbol sektorini institutsionallashtirish, professionallashtirish va
globallashtirishga katta sarmoya kiritdi. Maʼlumotlar yoshlar ishtiroki sezilarli darajada
oshganidan, murabbiylik infratuzilmasi yaxshilanganidan va xalqaro reyting va
musobaqalarda, ayniqsa, yoshlar darajasida oʻlchanadigan muvaffaqiyatlardan dalolat beradi.
Davlat siyosati hamda FIFA va OFK kabi tashkilotlar bilan xalqaro hamkorlik tomonidan
qo‘llab-quvvatlangan zamonaviy stadionlar, futbol akademiyalari va yoshlarni rivojlantirish
bo‘yicha kuchli dasturlar barpo etilishi barqaror futbol ekotizimiga hissa qo‘shdi.
O‘zbekistonlik futbolchilarning xorijiy ligalarda paydo bo‘lishi nafaqat iste’dodlar kamol
topayotganini ko‘rsatibgina qolmay, balki mamlakatning jahon sport maydonlarida obro‘-
e’tiborini oshirish vositasi sifatida ham xizmat qilmoqda. Bashoratli modellar shuni
ko'rsatadiki, agar hozirgi traektoriyalar saqlanib qolsa, O'zbekiston FIFA reytingining eng
yaxshi 50 taligiga kirishi va kelgusi o'n yil ichida FIFA Jahon chempionati kabi yirik turnirlarga
yo'llanma olishi mumkin. Biroq, bu qarashni amalga oshirish uchun uzoq muddatli moliyaviy
rejalashtirish, yaxshilangan natijalar tahlili va ayollar futboli va qishloq yoshlari dasturlari
uchun imkoniyatlarni kengaytirishga ko'proq e'tibor qaratish lozim. Oxir oqibat,
O‘zbekistonda futbol shunchaki sport turi emas, balki u ijtimoiy birdamlik, milliy o‘zlikni
anglash va xalqaro miqyosdagi hamkorlikning kuchli vositasidir. Ushbu tadqiqot natijalari
sport siyosatini ishlab chiquvchilar, rivojlanish agentliklari va milliy sport strategiyalarini
ilgari surishga intilayotgan futbol menejmenti mutaxassislari uchun foydali tushunchalar
beradi.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Hassanpour, N., Zhang, W., & Lee, C. (2019).
Football development strategies in
Central Asia: A comparative study
. Asian Journal of Sport Studies, 11(2), 65–79.
2.
Khasanov, T. M. (2021).
O‘zbekistonda futbol tizimining takomillashuvi: muammolar
va yechimlar
. Sport va jamiyat, 4(1), 22–30.
3.
Sobirov, M. R. (2021).
Futbol infratuzilmasining modernizatsiyasi va yoshlar ishtiroki
.
Sport ilm-fan yangiliklari, 2(2), 35–41.
4.
Sharipov, A. N. (2020).
O‘zbekistonda futbol siyosatining iqtisodiy asoslari
. Sport
iqtisodiyoti va boshqaruvi, 3(1), 18–26.
5.
Usmonov, D. Kh. (2023).
Yosh futbolchilarni tayyorlash tizimi va ularning xalqaro
maydondagi ishtiroki
. Yoshlar va sport, 2(3), 44–50.
6.
FIFA. (2023).
FIFA/Coca-Cola World Ranking: Uzbekistan
. Retrieved from
https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/UZB
7.
Asian Football Confederation. (2023).
Uzbekistan Football Overview
. Retrieved from
https://www.the-afc.com/en/central/uzbekistan.html
33
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
8.
Uzbekistan Football Association. (2024).
Annual Development Report
. Retrieved
from
9.
Ministry of Sports and Youth Policy of Uzbekistan. (2023).
Strategic Plan for
Football Development 2021–2030
. Retrieved from https://my.mysport.uz
10.
The Government of Uzbekistan. (2020).
Development Strategy of New Uzbekistan
2022–2026
. Retrieved from
11.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
12.
Abdurasulov, J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN
ALOQASI. Молодые ученые, 2(6), 48-52.
