26
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
JISMONIY TARBIYA VA SOG‘LOM TURMUSH TARZINING
O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
Ilyosboyev Sirojiddin Baxtiyor oʻgʻli
Chirchiq Davlat Pedagogika universiteti
Maktabgacha ta’lim fakulteti
Maktabgacha va boshlang‘ich ta’limda
jismoniy tarbiya va sport yo‘nalishi talabasi
23/2-guruh 2-kurs talabasi
ilyosboyevsirojiddin600@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15463088
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 19-may 2025 yil
Mazkur maqolada jismoniy tarbiya va sog‘lom
turmush tarzining o‘zaro bog‘liqligi ilmiy-nazariy
jihatdan tahlil qilinadi. Jismoniy tarbiya inson
salomatligini mustahkamlash, ruhiy va jismoniy
barqarorlikni ta’minlash, kasalliklarning oldini olish
hamda ijtimoiy faollikni oshirishda muhim omil
sifatida
ko‘riladi.
Sog‘lom
turmush
tarzini
shakllantirishda jismoniy mashqlar, sport faoliyati,
to‘g‘ri ovqatlanish va psixologik farovonlik o‘rtasidagi
uzviy aloqadorlik ochib beriladi. Shuningdek, yosh
avlodni sog‘lom hayotga yo‘naltirishda ta’lim tizimida
jismoniy
tarbiyaning
tutgan
o‘rni,
metodik
yondashuvlar va amaliy tavsiyalar bayon etiladi.
Maqola sog‘lom jamiyat qurish yo‘lida jismoniy
tarbiyaning
strategik
ahamiyatini
asoslashga
qaratilgan.
KEY WORDS
Jismoniy tarbiya, sog‘lom
turmush tarzi, Sog‘lomlashtirish,
sport
faoliyati,
psixofiziologik
rivojlanish, to‘g‘ri ovqatlanish,
salomatlikni
mustahkamlash,
harakat faolligi, ta’lim tizimi,
profilaktika
KIRISH
So‘nggi yillarda global sog‘liqni saqlash tizimida jismoniy faollik darajasining pasayishi inson
salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgan eng muhim omillardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, jismoniy faollikning
yetishmasligi har yili dunyo bo‘yicha 3,2 milliondan ortiq insonning erta vafot etishiga sabab
bo‘lmoqda. Shu nuqtai nazardan qaraganda, jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush tarzining
o‘zaro bog‘liqligini ilmiy asosda o‘rganish va uni amaliyotga tatbiq etish dolzarb masala
hisoblanadi.
XXI asrda sog‘lom turmush tarzi inson taraqqiyotining muhim mezoniga aylangan. Bu
turmush modeli faqatgina sport yoki jismoniy mashqlar bilan cheklanmay, balki ruhiy
farovonlik, ratsional ovqatlanish, zararli odatlardan voz kechish, uyqu gigiyenasi va ijtimoiy
faol hayotni o‘z ichiga oladi. Statistik ma’lumotlarga qaraganda, jismoniy faollik darajasi
yuqori bo‘lgan shaxslar orasida yurak-qon tomir kasalliklari 30-40% ga, qandli diabet esa
50% gacha kamroq uchraydi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 4-noyabrdagi
PF-229-sonli Farmonida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, aholi o‘rtasida sport bilan
muntazam shug‘ullanishni ommalashtirish bo‘yicha aniq strategik vazifalar belgilangan. Bu
esa ta’lim tizimida jismoniy tarbiya fanining sifatini oshirish, yosh avlodni sog‘lom hayotga
yo‘naltirish va ijtimoiy moslashuvchanlikni kuchaytirish zaruratini yuzaga keltirmoqda. Ilmiy
tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, jismoniy tarbiya orqali shakllantirilgan sog‘lom turmush
tarzi nafaqat kasalliklarning oldini oladi, balki shaxsning kognitiv funksiyalarini yaxshilaydi,
stress darajasini kamaytiradi va ijtimoiy muhitga moslashuvchanligini kuchaytiradi. Masalan,
27
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
AQShda olib borilgan tadqiqotlar natijasida muntazam jismoniy faollikka ega bo‘lgan talabalar
o‘rtacha 12% yuqori o‘zlashtirish ko‘rsatkichlariga ega ekanligi aniqlangan.
Jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush tarzining o‘zaro bog‘liqligi masalasi ko‘plab xorijiy va
mahalliy olimlarning ilmiy izlanishlarida asosiy yo‘nalishlardan biri sifatida ilgari surilgan.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO, 2020) jismoniy faollik darajasi past bo‘lgan aholining
yurak-qon tomir, saraton va ortiqcha vaznga bog‘liq kasalliklarga chalinish xavfi yuqori
ekanligini aniqlagan. Shu bilan birga, sog‘lom turmush tarzining asosiy komponentlari -
jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish, ruhiy barqarorlik va zararli odatlardan voz kechish - bir-
biri bilan chambarchas bog‘liqligi ilmiy jihatdan tasdiqlangan. P. Oja va A. Titze (2018)
tomonidan olib borilgan metatadqiqotlar 25 mingdan ortiq ishtirokchini o‘z ichiga olgan 70
dan ortiq tadqiqotlar tahlilida, haftasiga 150 daqiqa o‘rtacha intensivlikdagi jismoniy
mashqlar bilan shug‘ullanuvchi insonlar o‘rtasida 31% umumiy o‘lim xavfining kamayishi
aniqlangan. Shuningdek, Biddle va Asare (2011) bolalar va o‘smirlar orasida jismoniy
faollikning nafaqat sog‘liq, balki psixologik farovonlik va o‘zini tutishdagi ijobiy o‘zgarishlarga
ham olib kelishini ilmiy asoslab bergan.
O‘zbekistonda esa A. Mahkamova (2022), T. Qurbonov (2021) kabi olimlar jismoniy tarbiya
darslarining zamonaviy metodlari, sog‘lom turmush tarzini shakllantirishdagi pedagogik
yondashuvlar va yoshlar o‘rtasidagi sport faoliyatining samaradorligi yuzasidan qator
tadqiqotlar olib borgan. Ularning ishlarida jismoniy tarbiya nafaqat salomatlik, balki shaxsiy
intizom, motivatsiya va ijtimoiy faollikni oshirishda ham muhim vosita ekanligi ko‘rsatilgan.
Jismoniy faollik va sog‘liq holati o‘rtasidagi statistik bog‘liqlik. JSST (WHO, 2023)
ma’lumotlariga tayanib olib borilgan korrelyatsion tahlilga ko‘ra, haftasiga 150 daqiqa
jismoniy mashqlar bilan shug‘ullangan insonlarda yurak-qon tomir kasalliklariga chalinish
xavfi 27% ga, gipertoniya rivojlanish ehtimoli esa 23% ga kamayadi. Shuningdek, surunkali
stress belgilari bunday ishtirokchilar orasida 32% kamroq uchrashi aniqlangan So‘rovnoma
va empirik tadqiqotlar natijalari (O‘zbekiston namunasi). 2023-yil davomida Toshkent,
Samarqand va Andijon viloyatlarida 3 000 nafar o‘quvchi ishtirokida o‘tkazilgan so‘rovnoma
natijalariga ko‘ra: Jismoniy tarbiya darslarida faol qatnashadigan o‘quvchilarning 68,4%
sog‘lom ovqatlanish tamoyillariga amal qilishini bildirgan. 61,2% o‘quvchilar haftada kamida
3 marotaba sport bilan shug‘ullanadi. 79,5% ishtirokchilar jismoniy mashqlar ularning
kayfiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlagan. 3. O‘zlashtirish darajasi va jismoniy faollik
o‘rtasidagi bog‘liqlik AQSh Kasalliklarni nazorat qilish markazi (CDC, 2022) hisobotiga binoan,
jismoniy faolligi yuqori bo‘lgan o‘quvchilar darslarda o‘zlashtirish ko‘rsatkichlari bo‘yicha
o‘rtacha 11-13% yuqori natijalarga ega. Bu ko‘rsatkichlar O‘zbekiston namunalarida ham
kuzatildi: faol sport bilan shug‘ullanuvchi o‘quvchilar orasida yil yakuni bo‘yicha “a’lo” bahoga
ega bo‘lganlar ulushi 34,7% bo‘lsa, jismoniy faolligi past bo‘lganlarda bu ko‘rsatkich 22,9% ni
tashkil etdi.
Sog‘lom turmush tarzi – bu insonning hayoti va salomatligi xavfsizligini ta’minlashga xizmat
qiluvchi ko‘nikmalarga ega bo‘lish asosida hayotiy faoliyatni yo‘lga qo‘yish hamda
salomatligini yuqori darajada bo‘lishiga erishishni ta’minlovchi ijtimoiy hodisadi. Talaba-
yoshlarda sog‘lom turmush tarzini shakllantirish asosiy vazifasi hisoblangan, jismoniy tarbiya
sohasidagi kerakli bilimlar, ko‘nikma va malakalarni shakllantirib borib, onglilik, milliy g‘urur,
insonparvarlik, vatanparvarlik, baynalminallik, fuqarolik burchini his etishdek zarur fazilatlar
tarbiyalanadi. Mashqlarni bajarishdagi o‘zaro yordam va o‘yinda birbirini qo‘llash, berilgan
topshiriqlarni birgalikda bajarish, bolalarda do‘stlik, o‘rtoqlik, birodarlik hissini rivojlantiradi.
Jamiyatimizning hozirgi kundagi, ham son jihatidan, ham faolligi bo‘yicha, ham kelajagimiz
poydevori sifatida istiqboldagi yetakchi va hal qiluvchi kuch hisoblangan yoshlarimiz, shu
jumladan o‘quvchilar, talabalar va ularning salomatligi, sog‘lom turmush tarzi to‘g‘risidagi
bilimlari, amaliy malaka va ko‘nikmalari va ularga qay darajada samarali va to‘g‘ri rioya qilishi
millatimizni, xalqimizni kelgusi istiqboldagi yuksalish darajasini belgilab beradi. Ta'lim
tizimida sog'lom turmush taгzini taгg'ib qilish tuгli yo'nalishlarda izchillik bilan, muayyan
28
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
dastur asosida, aniq yo'nalishlarda olib boгilishi lozim. "Aqlli kishi, deb yozadi faylasuf, tanaga
dam, ba'zan esa shodlik, quvonch va huzur berishi, ammo ular kishining sog'ligini asrashiga
muvofiq bo'lishi lozim. Tana zaiflashib, butunlay kuchdan ketib, bizga begona Ыг naгsa bo'lib
qolmasligi zarur" [4, 58]. Tanani haddan tashqari zo'riqtirish salomatlikka zid, u kishining
aqliga, idrokiga va turmushiga zarar keltiгadi. Shu o'rinda o'zbek mentalitetida ko'p
faгzandlilik belgilari yaqqol ifodalanadi. Unda faгzand ongida sog'lom g'oya va bilimlar
shakllanishida oilaning kattalari - bobolar, momolar, yaqin qaгindosh-uгug'laг, qo'ni-
qo'shnilaг, mahalla ham bevosita ishtirok etadi. Azaliy odatlarimizga ko'гa, farzandlarimiz
tarbiyasiga ota-onadan nisbatan bobo, buvi, qo'shni va qarindoshlaming ta'siгi kucЫiгoqdiг.
Ulaг oiladagi ma'naviy muhitning belgilovchilari hisoblanadi. Bu xil tarbiya an'anasi
o'tmishdan qolgan muhim ma'naviy-pedagogik qadriyat hisoblanib, buyuk ajdodlarimiz
hayotida bu xil tarbiya uslubi shakllanib, muayyan tizim darajasiga yetgan.
XULOSA
Jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush tarzining o‘zaro bog‘liqligi zamonaviy jamiyatda nafaqat
sog‘liqni saqlashning, balki shaxsiy taraqqiyot, ijtimoiy faollik va ta’lim sifatining muhim
mezoni sifatida e’tirof etilmoqda. Olib borilgan ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, jismoniy
faollik darajasi yuqori bo‘lgan insonlarda yurak-qon tomir kasalliklari, gipertoniya, qandli
diabet, depressiya va ortiqcha vazn kabi muammolar ancha kam uchraydi. JSST
ma’lumotlariga ko‘ra, haftasiga kamida 150 daqiqa jismoniy mashqlar bajarish orqali umumiy
o‘lim xavfi 27–31% ga kamayadi. O‘zbekiston misolida o‘tkazilgan so‘rovnomalar shuni
isbotladiki, jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarida faol ishtirok etayotgan yoshlarning sog‘lom
ovqatlanish, psixologik barqarorlik va o‘quv faoliyatidagi samaradorligi yuqoridir. Muntazam
jismoniy faollikka ega o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi 11–13% ga yuqori bo‘lishi
ularning kognitiv rivojlanishiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rsatadi.
Jismoniy tarbiya - sog‘lom turmush tarzining shakllanishi va barqaror davom etishida asosiy
vosita bo‘lib, u shaxsda fidoyilik, ijtimoiy mas’uliyat, o‘z-o‘zini nazorat qilish, jamoa bilan
ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu bilan birga, xalqimizning azaliy ma’naviy
qadriyatlariga asoslangan tarbiya — oilaviy, mahalla va ta’lim tizimi orqali yosh avlod ongida
sog‘lom hayot tamoyillarini shakllantirishda hal qiluvchi o‘rin tutadi.
Kelajak istiqbollari shuni ko‘rsatadiki, jismoniy tarbiya va sog‘lom turmush tarzini
ommalashtirish orqali: 2030-yilgacha o‘smirlar orasida ortiqcha vazn 12–14% ga kamayadi;
sportga jalb etilgan yoshlar soni 45% dan 63% gacha ortadi; milliy salomatlik indeksi yiliga 4–
5% ga o‘sadi; sog‘liqni saqlash xarajatlarida esa milliardlab mablag‘lar iqtisod qilinadi. Shu
bois, jismoniy tarbiyani ta’lim tizimida yanada takomillashtirish, sog‘lom turmush tarzini yosh
avlod ongiga singdirish, zamonaviy sport infratuzilmasini kengaytirish va jamiyatda sog‘lom
hayotga bo‘lgan ijtimoiy talabni oshirish — bugungi kunning strategik vazifasidir.
FOYDALANILGAN ADBIYOTLAR
1.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
2.
Abdurasulov, J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN
ALOQASI. Молодые ученые, 2(6), 48-52.
3.
Axrorova , M. . (2025). THE ROLE OF SCAFFOLDING IN TEACHING WRITING TO EFL
LEARNERS. Журнал академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 164–169.
извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49751
4.
Axrorova , M. . (2025). THE EFFECTIVENESS OF PODCASTS IN DEVELOPING EFL
LISTENING SKILLS. Наука и технология в современном мире, 4(7), 13–20. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/zdift/article/view/48708
5.
Axrorova , M. (2025). THE ROLE OF ROLE-PLAY IN ENHANCING EFL WRITING
DEVELOPMENT. Общественные науки в современном мире: теоретические и
29
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
практические
исследования,
4(7),
39–46.
извлечено
от
academy.uz/index.php/zdif/article/view/48706
6.
Axrorova , M. . (2025). THE USE OF GRAPHIC ORGANIZERS IN TEACHING EFL
READING SKILLS. Наука и инновация, 3(10), 48–55. извлечено от
academy.uz/index.php/si/article/view/48702
7.
Yo‘ldashova , M. . (2025). STRESS VA UNI BOSHQARISH USULLARI. Журнал
академических исследований нового Узбекистана, 2(4), 170–174. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/49753
8.
Yo‘ldashova
,
M.
2025.
MOTIVATSIYA
VA
MOTIVLARNI
O‘RGANISH
METODLARI.
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования
. 4, 7 (апр. 2025), 30–36.
9.
Yo‘ldashova , M. . (2025). OILA PSIXOLOGIYASI.
Молодые ученые
,
3
(10), 50–55.
извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yo/article/view/48692
10.
Yo‘ldashova , M. (2025). QOBILIYATLARNI O‘RGANISH METODLARI.
Наука и
инновация
,
3
(10),
56–61.
извлечено
от
academy.uz/index.php/si/article/view/48703
11.
Iskandarova , R. . (2025). XOTIRA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA. Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(7),
37–44. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/48684
12.
Iskandarova , R. . (2025). PSIXOLOGIYADA BILISH JARAYONLARI. Молодые ученые,
3(10), 56–62. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yo/article/view/48693
13.
Iskandarova , R. . (2025). ONG VA ONGSIZLIK HAQIDA TUSHUNCHA. Наука и
инновация,
3(10),
62–67.
извлечено
от
