21
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
ILK BOLALIK DAVR PSIXOLOGIYASI
Ergasheva Mazluma Xusan qizi
ChDPU Pedagogika fakulteti
Amaliy psixologiya 23/1guruh talabasi
ergashevamazluma@gmail.com
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15463058
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 19-may 2025 yil
Ushbu maqola orqali siz ilk bolalik davrida
kechadigan barcha jarayonlar haqida,jismoniy va
fizalogik rivojlanishi haqida,nutqning o‘sishi,aqliy
o‘sish haqida,ilk bolalik davrida o‘z-o‘zini anglash kabi
jarayonlar bilan tanishib chiqishingiz mumkin.
KEY WORDS
Ilk bolaik davri,o ‘z-o ‘zini
anglash,nutqning
o‘sishi,aqliy
o‘sish.
Inson ontogenezida uning I yoshdan 3 yoshgacha o‘sish davri alohida ahamiyat kasb etadi.
Chunki bu davrda inson zotiga xos eng muhim sifatlar, xarakter xislati, atrof-muhitga,
o'zgalarga munosabat, xulq-atvor, tafakkur va ong kabi psixik aks ettirishning turli
ko‘rinishlari shakllanadiga jarayon hisoblanadi. Bularning barchasi qarama-qarshiliklar
kurashi ostida tarkib topadi, ya’ni uning imkoniyati bilan intilishi o‘rtasidagi ziddiyat
rivojlanish negizi hisoblanadi. Bolaning yurishga urinishi, turli narsalar bilan ovunishi va
mashg‘ul bo‘lish imkoniyatlari kengayishi, uning kattalarga bevosita tobeligi, ularga bog‘liqligi
nisbatan kamayishiga olib keladi. Shuningdek, uning mustaqil harakat qilishi uchun zarur
shart-sharoitlar yaratiladi.
Ilk bolalik davri: go‘daklik davridan so‘ng rivojlanishning yangi bosqichi – ilk bolalik (1–3
yosh) davri boshlanadi. Ilk bolalik davri bola hayotidagi eng ahamiyatga molik, uning
kelajakdagi psixologik rivojlanishini belgilab beruvchi muhim davr hisoblanadi. Bu davrdagi
rivojlanishning asosini bolaning to‘g‘ri yurishi, muloqotga kirishishi va predmetli faoliyatni
egallash xususiyatlari tashkil etadi. Tikka va to‘g‘ri yura olish imkoni bolani doimiy ravishda
yangi ma’lumotlarni egallashga zamin bo‘ladi. Bu yoshdagi bolalar o‘z xatti-harakatlari bilan
juda faol va kattalar bilan muloqotga kirishishga intiluvchan bo‘ladilar.
Ilk bolalik davridagi bolalar so‘zlay boshlagan bo‘lishiga qaramay, ular hali vaqt va fazo kabi
murakkab tushunchalarni to‘g‘ri idrok qila olmaydilar, chunki ularda hali turmush tajribasi
yo‘q. Bunday murakkab tushunchalar kundalik hayot davomida asta-sekin hosil qilib boriladi.
Bir yoshgacha bo‘lgan bolalarning diqqati nihoyatda beqaror va ixtiyorsiz bo‘lsa, ikki yoshga
to‘lgan bolalarning diqqatida yangi sifatlar yuzaga kela boshlaydi. Bola o‘sib ulg‘aygan sari
uning diqqati barqarorroq bo‘la boshlaydi. Diqqatning ozmi-ko‘pmi barqaror bo‘la boshlagani
shunda ko‘rinadiki, bola o‘zini qiziqtirgan biron narsa bilan uzoq vaqt mobaynida shug‘ullana
oladilar. Ikki yoshga to‘lib, uch yoshga qadam qo‘ygach so‘zlarni tushunadi. So‘z boyligi orta
borgach, bolaning o‘ziga xos bo‘lgan situativ tili haqiqiy tilga aylanadi.
Ilk bolalik davridagi bolalarda tafakkurning fikriy operasiyalarini ya’ni analiz, umumlashtirish
kabilarni ko‘ramiz. Ular qo‘llaridagi o‘yinchoqlarini yoki qo‘llariga tushgan narsalarni amaliy
aylantirib, paypaslab, buzib analiz qiladilar. Lekin sintez qilishga hali qurbi yetmaydi. Bu
yoshning oxiriga kelib tafakkurning o‘sishida nutqning roli juda oshadi. Bola yangi so‘zlarni
mumkin qadar ko‘proq bilib olib, ulardan o‘z tafakkurida keng foydalana oladilar. Bu esa
22
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
fiklash operatsiyalarining o‘sishiga yordam beradi. Bolada so‘zlar vositasi bilan analiz va
sintez qilish, abstraksiyalash hamda umumlashtirishning dastlabki alomatlari ko‘rina
boshlaydi.
Xorij psixologi G.Craig bu yoshdagi bolalar tafakkur jarayonlarining 5 ta xususiyatini ta’kidlab
ko‘rsatgan;
Birinchidan, bu yoshdagi bolalarning tafakkuri konkret. Operatsiyalargacha intellektda
bolalar mavhum fikrlay olmaydilar. Ularning aqli «shu yerda va hozir» ro‘y berayotgan
jismoniy obyektlar bilan band bo‘lib, ularni oson tasavvur qilishi mumkin.
Ikkinchidan, kichkina bolalarning tafakkuri bir yoqlama, ya’ni hodisalarning rivojlanishi va
bog‘lanishlarning hosil bo‘lishi bir yoqlama ro‘y beradi. Bolalar qandaydir obyektning
dastlabki holiga qaytishi mumkinligi yoki obyektlar orasidagi bog‘lanishlar ikki tomonlama
bo‘lishi mumkinligini tasavvur qila olmaydilar.
Uchinchidan, bolalarning operatsiyalargacha bo‘lgan tafakkuri egotsentrik, bolaning istiqbol
ramkalari bilan chegaralangan, shuning uchun ham boshqa insonning fikrini qabul qila
olmaydi. Bolalar o‘zlari idrok qilayotgan obrazlariga diqqatini qaratganlari uchun, hamma
odamlar dunyoni uningdek ko‘radi, deb o‘ylaydilar.
To‘rtinchidan, bu davrda bola tafakkuri obyekt yoki vaziyatni o‘lchash yoki qandaydir
jismoniy xususiyatida markazlashish tendensiyasiga ega. Markazlashish bu obyekt yoki
vaziyatning qandaydir xarakteristikasida diqqatning to‘planishi bo‘lib, operatsiyalargacha
bo‘lgan tafakkurning asosiy belgisidir. Beshinchidan, operatsiyalargacha bo‘lgan davrda
bolalar o‘zgarish jarayonlariga emas, balki obyektlarning hozirgi holatiga diqqatlarini
qaratadi.
Bola ikki yoshga to‘lgach, uning o‘yinlarida jiddiy o‘zgarish ro‘y beradi. Bolaning o‘yiniga endi
taqlidiy harakatlar qo‘shiladi. Bola kattalardan ko‘rgan-bilganlarini o‘yinda taqlidan takrorlay
boshlaydilar. Bu davrda bola mashinasini y yoqdan bu yoqqa siljitish yoki tepalikdan
sirg‘antirib tushirish bilan cheklanmay, haydovchilarning harakatlarini bajaradilar.
Mashinaning motori ovoziga taqlid qilib ovoz chiqaradi, mashinada yuk tashiydi va hokazo.
Go‘daklik davridagi bolalarga nisbatan, ilk bolalik davridagi bolalar atrof-muhitdagi narsa va
hodisalarga nisbatan ko‘proq qiziqish bilan qaraydilar. Agar, go‘dak bola qo‘liga ushlagan
narsani oddiy harakatlar bilan kuzatsa, 2–3 yoshdagi bola shu predmet qismlarini diqqat bilan
o‘rganganidan so‘nggina, o‘z amaliy faoliyatida ishlata boshlaydi. Bolani dastlab, ayni shu
predmetlarning qo‘llanish vazifasi, mohiyati qiziqtirib, u o‘z savoliga javob olish maqsadida
ko‘pincha kattalarga «Bu nima?» degan savol bilan murojaat qiladi. 1–3 yoshdagi bola
shakllanishda psixik rivojlanishning o‘ta ahamiyatliligini inobatga olgan holda, ayrim
psixologlar (R.Zazzo) inson tug‘ilganidan to yetuklik davrigacha bo‘lgan psixik rivojlanish
asosining taxminan o‘rtalari, 3 yoshga to‘g‘ri keladi, degan mulohazani bildiradilar. Bu
yoshdan boshlab, bolalar predmetlarni o‘rganish olamiga qadam qo‘yadilar. U endi kattalar
bilan nutq orqali muomala-munosabatda bo‘la oladi va sodda axloq qoidalariga amal qila
boshlaydilar.
Nutq – bu yoshlarda nafaqat muloqot, balki bola tafakkurining rivojlanishi va o‘zini-o‘zi,
shuningdek, bilish jarayonlarini boshqarish vositasi bo‘lib ham xizmat qiladi
Uch yoshli bolalarda hukmning oddiy turlarini ko‘rish mumkin. Bu hukm turlari doimo faqat
o‘zi bevosita idrok qilayotgan va yakka predmetlarga taalluqli bo‘ladi. Bola 2,5 yoshga
yetganda savollar bera boshlaydi. Avval savollar ko‘proq predmetlarning nomi to‘g‘risida
bo‘lsa, keyinchalik savollar asosan predmetlarning qanday maqsadlarda qo‘llanilishi va
nimalarga ishlatilishi to‘g‘risida (masalan, bu nima?, bu bilan nima qilinadi?, bu nimalarga
ishlatiladi? kabi) bo‘ladi.
2–3 yoshli bola ko‘p narsani ko‘rishni, ko‘p narsani bilishni va tushunishni istaydi, bu uning
qiziquvchanlik va sinchkovlik xususiyatidan kelib chiqadi. U hamma joyga «tiqiladi»,
kattalarga halaqit berib, ularning tinkasini quritib juda ko‘plab savollar beradi.
23
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
3 yoshlar arafasida predmetlarning vazifalarini to‘la o‘zlashtirgan bolalar, o‘z o‘yinlarida, shu
predmetlardan maqsadsiz foydalanib qolmay, balki ularni o‘z vazifalariga ko‘ra ishlatadilar.
Bolaning nutqi u 1,5 yoshga yetgungacha birmuncha sekinlik bilan rivojlanadi. Bu davr ichida
u 30–40 ta so‘zdan, to 100 tagacha so‘zni o‘zlashtiradi, lekin ularni amaliyotda juda kam
qo‘llaydi. 1,5 yoshdan boshlab esa, uning nutqi jadal rivojlana boshlaydi. Endi bola
predmetlarning nomlarini aytishlarini so‘rabgina qolmay, balki bu so‘zlarni o‘zi talaffuz
etishga ham harakat qiladi. Nutqining rivojlanish darajasi jadallashadi
Ilk bolalik davridan boshlab bola uni o‘rab turgan predmetlarning xususiyatlarini va ular
orasidagi oddiy bog‘liqliklarni anglashga harakat qiladi. Bu davr aqliy rivojlanishning asosini,
idrok va tafakkur harakatlarining yangi ko‘rinishlarini tashkil etadi. 1 yoshli bola
predmetlarni izchil, tizimli ravishda ko‘rib chiqa olmaydi. U asosan predmetning qandaydir
bir ko‘zga tashlanib turadigan belgisiga o‘z e’tiborini qaratadi va predmetlarni shu belgilariga
ko‘ra taniydi.
2,5–3 yoshli bola kattalarning ko‘rsatgan namunasi, rangi, shakli va kattaligiga ko‘ra, aynan
shunday predmetlarni chamalab, idrok etgan holda to‘g‘ri topa oladi. Bolalar avval shakliga,
so‘ngra kattaligiga va undan keyingina rangiga qarab ajrata oladilar. Bu jarayonda bola bir xil
xususiyatga ega bo‘lgan juda ko‘p predmetlar mavjudligini tushuna boshlaydi. Lekin, bola
rasm chizishni boshlash davrida predmetlarning rangini e’tiborga olmaydi va o‘ziga
yoqadigan ranglardan foydalanadi. Tadqiqotlarning ko‘rsatishicha 2,5–3 yoshli bola 5–6 ta
shaklni (doira, kvadrat, uchburchak, to‘g‘riburchak, ko‘pburchak) va 8 xil rangni (qizil, olov
rang, sariq, yashil, ko‘k, siyohrang, oq, qora) idrok etishi mumkin. Rang va shakllarning
maqsadga muvofiq ishlatilishi jihatidan har xil narsalarda turlicha namoyon bo‘lishi sababli,
bu yoshdagi bolalar ularni idrok etganlari bilan nomlarini aniq bilishlari va o‘z nutqlarida
ishlata olishlari birmuncha qiyinroq. Kattalarning bu yoshdagi bolalardan rang va shakllarni
eslab qolishlarini talab etishlari noto‘g‘ridir, buning uchun mos davr 4–5 yoshlar hisoblanadi.
Bola 3 yoshigacha o‘zlashtirgan so‘zlar asosan predmet va harakatlarning nomlarini bildiradi.
Nomlar asosan uning vazifasini anglatadi, bunda predmet yoki harakatning tashqi ko‘rinishi
o‘zgarsa ham uning nomi o‘zgarmaydi. Shuning uchun ham bola predmetlarning nomlarini
ishlatilishini vazifalariga bog‘lagan holda tez o‘zlashtiradi. Idrok o‘ssa, xotira takomillashadi.
Xotira bolaning taraqqiyoti uchun katta ahamiyatga egadir
Ilk yoshdagi bolalarda ixtiyorsiz diqqat ustunligicha qolaveradi. Masalan, bola juda berilib
ertak eshitayotgan bo‘lsa ham, xonaga birov kirib qolsa, uning diqqati ixtiyorsiz shu ertakdan
chalg‘iydi. Ilk bolalik yoshidagi bolaning xayoli predmetlar bilan qilinadigan harakatlarga
bog‘liqligi bilan farqlanadi. Bu yoshdagi bolalarda nutq va tafakkur xususiyatlari o‘z
hayotining birinchi yilida sodda assotsiatsiya, ya’ni har xil tasavvurlarni bir-biri bilan bog‘lash
qobiliyatiga ega bo‘ladi. Masalan, u sutli shishani ko‘rishi bilan xursand bo‘ladi. Vaqt o‘tishi
bilan bolaning assotsiatsiyasi murakkablashib boraveradi. Bola bir yoshga to‘lay deganda,
onasining ko‘chaga kiyadigan kiyimini olib kelayotganini ko‘rib, xursand bo‘ladi. Vrachning
tekshirishidan yomon ta’sirlangan bolalar xalatli odamlardan qo‘rqa boshlaydilar. Bola o‘z
hayotining ikkinchi yilida fazo munosabatlarini aniqlay boshlaydi, xonaning ichidagi
predmetlar orasida o‘zini to‘g‘ri tutish malakasini egallab boradi.
Ilk bolalik davrining boshlariga kelib, bolada birinchi tafakkur operatsiyalari yuzaga keladi.
Buni bola biror predmetni olishga harakat qila olganidan so‘ng, uni sinchiklab o‘rganishida
ko‘rishimiz mumkin. Ularning tafakkurlari, asosan, ko‘rgazmali-harakatli bo‘lib, u atrof
olamdagi turli bog‘liqliklarni o‘rganishga xizmat qiladi.
Ilk davrda bolada 243 o‘z yaqinlariga: onasi, otasi, buvi-buvalari, tarbiyachisiga nisbatan
muhabbat shakllanadi. Bola o‘z yaqinlaridan maqtov olishga harakat qiladi. Ota-onalar
tomonidan bolaning xatti-harakatlari va shaxsiy xususiyatlariga beradigan ijobiy emotsional
baholari ularda o‘zlarining layoqat va imkoniyatlariga nisbatan ishonchini shakllantiradi. U o‘z
ota-onasiga nihoyatda qattiq bog‘langan bo‘lib, intizomli va itoatkor bo‘ladi. Ana shu bog‘liqlik
sababli bolaning asosiy ehtiyojlari qondiriladi, xavotirligi kamayadi. Onasi yonida bo‘lgan
24
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
bolalar ko‘proq harakat qiladilar va atrof-muhitni o‘rganishga intiladilar. Bu davrda bola o‘z
ismini juda yaxshi o‘zlashtiradi. Bola doimo o‘z ismini himoya qiladi, uni boshqa ism bilan
chaqirishlariga norozilik bildiradi. Kattalarning bola bilan qiladigan muomala-munosabati
uning o‘zini alohida shaxs sifatida anglashini boshlanishiga imkoniyat beradi. Bu jarayon asta-
sekinlik bilan amalga oshadi.
3 yoshli bola o‘zini, o‘z xohish va ehtiyojlarini qondirishi mumkin bo‘lgan manba deb biladi va
bu uning «Menga bering», «Ko‘taring», «Men ham boraman» kabi talablarida ko‘rinadi. Uch
yoshli bolalar o‘zlarini o‘zgalar bilan taqqoslay boshlaydilar, buning natijasida bolalarda o‘z-
o‘zini baholash vujudga keladi. Shu davrdan boshlab bolalarda mustaqil bo‘lish ehtiyoji
yuzaga keladi va bu ularning «o‘zim qilaman» qabilidagi so‘zlarida namoyon bo‘ladi.
Tadqiqotchi Ye.K.Kaverinaning tajribasida tasdiqlaganidek, bolaning predmet nomini
tushunishi quyidagi tartibda aks etishi mumkin: a) bola eng aw al atrofidagi predmetlaming
nomlarini; b) katta yoshli odamlar va o'yinchoqlam ing nomlari va rasmlarini; v)
odamlaminggavdasining tuzilishini, uning boiaklari va hokazolami tushunadi. Tushunishning
eng qulay (senzitiv) davri bir yoshdan bir yarim yoshgachadir. Bu davrda bola predmet va
jism lam ing nomlarini yengil o'zlashtirib oladi. Ikki yoshgacha davrida kattalar bilan
muloqotga kirishishda uy jihozlari va boshqalami o‘rganadi.
Ilk bolalik davridagi bolalarning analizatorlari yahshi takomillashgani va ular erkin harakat
qila olish imkoniyatiga ega bo‘lganliklari tufayli bu davrda psixik jihatdan tez rivojlanadUar.
Maiumki, ilk bolalik davridagi bolalar faqat yurib va emaklabgina qolmay, yugurish, sakrash
hamda baland va past to‘siqlardan oshib o‘tish imkoniyatiga ham ega boiadilar. Bog‘chagacha
taibiya yoshidagi bolalaming ertadan kechgacha turli harakatlar qila olish imkoniyatlari
tevarak-atrofdagi muhitni bilish ehtiyojini qondirishda juda katta sharoit yaratib beradi. Jlk
bolalik davridagi bolaning turmush tajribasi deyarli yo‘q boigani uchun uni hamma narsa
qiziqtiradi. Bog‘chagacha taibiya yoshidagi bola o‘zining kundalik harakatlari davomida hech
bir erinmay, ko‘z o‘ngidagi hamma narsalami tekshirib ko‘radi. Natijada juda ko‘p
yangiUklami biUb oladi, o‘zining sezgi va idrokini, tasawur va xotirasini, tafakkur va nutqini,
hissiyot va xayolini — umuman hamma psixik jarayonlarini rivojlantiradi. Bu yoshdagi davrda
sezgilaming rivojlanishi analizatorlaming tobora takomiUashuvi bUan bogiiqdir. Ikki yoshdan
oshgan bolaning sezgilari (ko‘rish, eshitish, hid va ta’m bilish, teri va harakat kabi) uning har
kungi xilma-hil harakatlari davomida turi narsalarga bevosita to‘qnash kelishi natijasida
rivojlanadi. Sezgilarning normal rivojlanishi bola idroki o‘sishi uchun zamin yaratadi.
Ilk bolalik davridagi bolaning idroki ancha rivojlangan boisa ham haU katta odamlar
idrokidan keskin farq qiladi. Birinchidan, bolalarda turmush tajribasi yo‘qligi tufayli ularning
idroklari ham anglashilmagan xarakterga ega boiadi. Ular ko‘p narsalaiga birinchi marta duch
keladilar. Shuning uchun bolalar idrok qiladigan ko‘p narsalar ularga yangiiik, ya’ni dastlabki
taasurot kuchiga ega bo‘ladi. Ikkinchidan esa, bolalaming idroki ko‘pincha ixtiyorsiz
xarakterga ega bo‘ladi, ya’ni ulaming idrokida muayyan bir maqsadni ko‘zlash hali sezilmaydi.
Shuning uchun ulaming idroki bir narsadan boshqa bir narsaga beixtiyor ko‘chib keta beradi.
Lekin bu yoshdagi bolalarda hissiyot kuchli bo‘lgani uchun ular o‘zlarini qiziqtiradigan,
hayron qoldiradigan, hissiy kechinmalar uyg‘otadigan narsalami idrok qiladilar. Bu yoshdagi
bolalar idrokining yana farqlanadigan tomoni shundaki, ular idrok qilayotgan narsalami
umumlashtira olmaydilar. Atrof-muhitdagi narsalami qanday bo‘lsa shundayligicha idrok
qiladilar. Bu xususiyat ulaming rasmlami idrok qilishlarida yaqqol ko‘rinadi. Masalan, ikki
yarim yashar bolaga otning kallasi solingan surat ko‘rsatilsa, hayron bo‘lib, otning o‘zi qani,
deb so‘raydi. Bolalar idrokining takomillashuvida so‘z katta ahamiyatga ega. So‘z mohiyat
jihatidan umumlashgan xarakterga ega bo‘lib, u narsalami umumlashtirish imkonini beradi.
Bola so‘z yordamida o‘xshash narsalami oddiygina guruhlaiga ajrata boshlaydi.
Xulosa:
Ilk bolalik davri — inson hayotidagi eng muhim taraqqiyot bosqichlaridan biri bo‘lib,
bu davrda shaxsiyatning asosi, emotsional barqarorlik, ijtimoiy munosabatlarga kirishish
qobiliyati va kognitiv funksiyalar shakllanadi. Bolalikdagi tajribalar, ayniqsa mehr, e’tibor,
25
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
xavfsizlik hissi kabi psixologik ehtiyojlarning qondirilishi yoki qondirilmasligi, bolaning
keyingi hayotiga, o‘z-o‘ziga munosabati va atrof-muhit bilan aloqalariga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi.
Zamonaviy psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, bola psixikasiga ehtiyotkorlik bilan
yondashish, uning individual rivojlanish sur’atlarini inobatga olish va salbiy ruhiy holatlardan
himoya qilish, salomat shaxsni voyaga yetkazishdagi eng muhim vositalardan biridir. Ilk
bolalikda shakllanadigan hissiy barqarorlik, o‘zini anglash va ijtimoiy ko‘nikmalar insonning
ruhiy salomatligi uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Bu borada ota-onalar, tarbiyachilar, psixologlar va pedagoglarning hamkorligi, ilmiy
asoslangan yondashuvlarga tayangan holda bola bilan ishlashi zarur. Bola shaxsiyatini
shakllantirishdagi har bir kichik detal – uning hayotga munosabati, o‘ziga bo‘lgan ishonchi va
kelajakdagi jamiyatdagi roli uchun katta ahamiyatga ega.
Shunday ekan, ilk bolalik psixologiyasiga e’tibor qaratish — bu nafaqat individual farzand
tarbiyasi, balki sog‘lom jamiyat qurish yo‘lida qo‘yiladigan eng muhim qadamdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1)Z.Nishonova, G.Alimova. “Bolalar psixologiyasi va uni o ‘qitish metodikasi”.Toshkent-
2006yil.
2)E.G‘.G‘oziyev. “Ontogenez Psixologiyasi”.Toshkent-2020yil.
3)Z.Nishonova,N.Komilova,D.Abdullayeva,M.Xolnazarova.“Rivojlanish psixologiyasi.Pedagogik
Psixologiya”.Toshkent-2018yil.
4)M.Ergasheva.”Muloqot va shaxslararo psixologiyasi”.
