45
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
INTERFAOL METODLAR ASOSIDA MATEMATIKA
DARSLARINI TASHKIL ETISHNING SAMARADORLIGI
Xidoyatova Malika Ibrohimovna
23-maktab matematika fan o‘qituvchisi
Mardiyeva Dildora G‘aniyeva
23-maktab matematika fan o‘qituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15629831
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01-iyun 2025 yil
Ma’qullandi: 03-iyun 2025 yil
Nashr qilindi: 10-iyun 2025 yil
Ushbu maqolada 5–7-sinflarda matematika fanini
o‘qitishda interfaol metodlardan samarali foydalanish
masalasi yoritilgan. Interfaol metodlarning turlari,
ularning dars jarayoniga ta’siri, o‘quvchilarning bilim
olish darajasini oshirishdagi o‘rni tahlil etilgan.
Shuningdek, amaliy misollar, kuzatuvlar asosida olib
borilgan tajriba natijalari keltirilib, interfaol metodlar
yordamida dars sifatini oshirish yo‘llari ochib berilgan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, interfaol metodlardan
oqilona foydalanish o‘quvchilarning fan bo‘yicha bilim
darajasini oshiradi, mantiqiy fikrlash, ijodiy yondashuv
va guruhda ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
KEY WORDS
Interfaol metod, matematika
darsi, samaradorlik, 5–7-sinflar,
o‘quvchi
faolligi,
innovatsion
yondashuv, guruhli ish, dars sifatini
oshirish.
Kirish
Bugungi ta’lim tizimi oldida turgan muhim vazifalardan biri o‘quvchilarda mustaqil fikrlash,
ijodkorlik, amaliy ko‘nikma va zamonaviy bilimlarni shakllantirishdir. Bu vazifalarni
bajarishda an’anaviy dars usullarining imkoniyatlari cheklanganligi sababli, yangi innovatsion
va interfaol metodlarga ehtiyoj ortib bormoqda. Ayniqsa, o‘rta maktab bosqichida, ya’ni 5–7-
sinflarda matematika fanini o‘qitishda interfaol metodlarning ahamiyati katta. Chunki ayni
davr o‘quvchilarning mantiqiy tafakkuri, muammoli vaziyatlarga munosabati va matematik
fikrlash salohiyatining shakllanish bosqichidir.
Texnologiya tufayli ta'lim har qachongidan ham jozibador bo'ldi deb bahslashishga hech
shubha yo'q. Sinf xonalari yangi hayotga kirdi. Inerfaol metodlar asosida tashkil etilayotgan
interaktiv ta'lim kelajak avlodlariga ta'lim berishning yangi standartiga aylandi, ammo
interaktiv ta'lim nima? Qanday qilib bolalar uchun yaxshiroq? Interfaol metodlar ahamiyati
nimadan iborat? "Interfaol ta'lim" atamasi zamonaviy ta'lim sharoitida tobora keng tarqalib
bormoqda, ammo bu aniq nimani anglatadi? Interfaol ta'lim bu o'quvchilarga har tomonlama
bilim berishdan iborat bo'lib, ular nafaqat nazariy darajada yo'l-yo'riq berish, balki ular
o'zlashtirgan bilimlarini qo'llab-quvvatlash uchun ularga real misollar va tajribalar berishdir.
O'qitishga bunday yondashuvning asosiy g'oyasi o'quvchilar ma'lumotni shunchaki yodlab
olish va qayta tiklash o'rniga, uni to'liq tushunishlariga ishonch hosil qilishdir.
Interfaol metodlar
– bu o‘quvchilarni dars jarayonida faollashtirishga, bilimni o‘zlashtirishda
faol ishtirok etishga undovchi, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida ikki tomonlama muloqotni
ta’minlaydigan pedagogik yondashuvlardir. Bunday metodlar darslarni jonlantiradi,
o‘quvchilarning fikrlashini faollashtiradi, ularni masalaga ijodiy yondashishga o‘rgatadi.[1]
Asosiy qism
46
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
Interfaol metodlar ta’lim jarayonida o‘quvchilarning shaxsiy faoliyatini kuchaytiruvchi, ularni
mustaqil fikrlashga undovchi usullar to‘plamidir. Bunday metodlar o‘qituvchidan ko‘proq
tashkilotchilik, o‘quvchidan esa faollikni talab qiladi. Matematika darslarida eng ko‘p
qo‘llaniladigan interfaol metodlarga quyidagilar kiradi:
“Aqliy hujum” (brainstorming)
– masalani erkin fikrlar asosida tahlil qilish, yechim
variantlarini tezda taklif etish;
“Insert” texnologiyasi
– matn, ma’lumot yoki grafik bilan ishlashda belgilar qo‘yish orqali
tahlil qilish;
“Blits-so‘rov”
– o‘quvchilarning tezkor fikrlashini rivojlantirish uchun tez-tez savol-javoblar;
“Fikrlar jadvali”
– o‘quvchilarning oldingi bilimlarini aniqlash va yangi bilimlar bilan
solishtirish;
“Akvarium” metodi
– muammoli vaziyatni o‘quvchilar o‘zaro muhokama qilish orqali tahlil
etish;
Juftlikda va guruhlarda ishlash
– o‘zaro fikr almashish, hamkorlikda yechim topish.
O‘rta sinflarda o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishi hali yuqori darajada bo‘lib, ularda
raqamlar, shakllar, tenglamalar bilan ishlashga nisbatan hissiy munosabat kuchli bo‘ladi. Shu
bois, darslarda interfaol metodlarni qo‘llash orqali:
-o‘quvchilarda matematik faoliyatga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi;
-abstrakt tushunchalarni tushunish osonlashadi;
-mantiqiy fikrlash, mustaqil fikr bildirish ko‘nikmalari rivojlanadi;
-dars jarayoni jonli, qiziqarli va samarali kechadi.
Misol uchun,
“Aqliy hujum”
metodidan foydalangan holda, “O‘rta arifmetikani topish”
mavzusida o‘quvchilardan har xil turdagi masalalarni o‘zlari ishlab chiqish, fikr bildirish
so‘raladi. Bu ularni o‘rganilgan mavzuni amalda qo‘llashga, mustaqil fikrlashga o‘rgatadi.[2]
2024–2025 o‘quv yilida Toshkent viloyatidagi umumta’lim maktablaridan birida olib borilgan
kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, interfaol metodlar asosida dars o‘tilgan sinflarda matematika
faniga qiziqish darajasi 25% ga, o‘zlashtirish darajasi esa 18% ga oshgan. Sinfda 10 daqiqalik
guruhli muhokama va 5 daqiqalik yakuniy refleksiya orqali o‘quvchilar o‘z bilimlarini
mustahkamlab borishgan.[3] Shuningdek, ayrim pedagoglar interfaol metodlarni darsning
faqat kirish qismida emas, balki asosiy qismida ham qo‘llash orqali o‘quvchilarning doimiy
faolligini ta’minlash mumkinligini qayd etishgan. 5-sinfda
“Kasrlar ustida amallar”
mavzusi
bo‘yicha darsda quyidagicha yondashuvdan foydalanish mumkin:
Guruhli ish:
Har bir guruhga turli masalalar beriladi va ularning yechimlari qog‘ozga chiziladi.
Prezentatsiya:
Har bir guruh natijasini doskada himoya qiladi.
“Insert” texnologiyasi:
Har bir o‘quvchi o‘z bilimini + (bilganim), - (yangi), ? (tushunmagan), !
(qiziqarli) belgilar bilan tahlil qiladi.[4]
Bu usul nafaqat darsni jonlantiradi, balki o‘quvchilar orasida muloqot, fikr almashinuvi va
tanqidiy fikrlashni kuchaytiradi. Bugungi kunda N.M. Skatkin, T.I. Shamova, L.Sh.Levenberg
kabilar interfaol usullar bilan o'qitish yagona ta'lim tizimining muhim tarkibiy va muammoli
vaziyatlar yaratish va ularni hal qilish usullarini keng qo'llanish asosida o'quvchilarning
47
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 6-SON (YOʻITJ)
reproduktiv va ijodiy faoliyatlarining tarkibiy birlashtirilishini ko'zlaydi degan yagona nuqtai
nazarni bildirishmoqdalar.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, matematika fanini o‘rta sinflarda o‘qitishda interfaol metodlar
qo‘llanilishi o‘quvchilarning darsga bo‘lgan munosabatini o‘zgartiradi, ularni fikrlashga,
izlanishga, hamkorlikda ishlashga undaydi. O‘qituvchidan esa doimiy izlanish, darsni puxta
rejalashtirish, mos metodlarni tanlash va ularni sinf xususiyatiga qarab to‘g‘ri qo‘llash talab
etiladi. Shu bois, interfaol metodlarni nafaqat texnika sifatida, balki zamonaviy pedagogik
yondashuv sifatida o‘zlashtirish va amaliyotga joriy etish muhimdir. Natijada o‘quvchilarda
matematika fani bo‘yicha chuqur va mustahkam bilimlar shakllanadi, bu esa ularning
kelgusidagi o‘quv faoliyati va hayotiy kompetensiyalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedova, Z. (2021).
Pedagogik texnologiyalar va interfaol metodlar
. Toshkent: TDPU
nashriyoti.
2.
Safarova, N. (2020). “Matematika darslarida zamonaviy pedagogik yondashuvlar”.
Ilm
va Taraqqiyot
, №2, 45–50-betlar.
3.
Xolmatova, D. (2023).
O‘rta maktabda matematika o‘qitish metodikasi
. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
4.
Saidova, G. (2022). “Matematika darslarida interfaol metodlardan foydalanishning
samarasi”.
Ta’lim Innovatsiyalari
, №4, 32–37-betlar.
5.
Mavlonova, R. (2019).
Pedagogika nazariyasi va amaliyoti
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi.
6.
Azizova, M. (2021). “Matematika fanini o‘qitishda raqamli texnologiyalar va interfaol
yondashuvlar”.
O‘zbekistonda innovatsion ta’lim
, №1, 28–33-betlar.
