YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
160
BANK XIZMATLARI BOZORINI RIVOJLANTIRISHDA XORIJIY TAJRIBA VA
UNI O‘ZBEKISTONGA QO‘LLASH IMKONIYATLARI
Umarov Abdulquddus Abdilxatovich
Andijon davlat texnika instituti
Buxgalteriya hisobi va menejment kafedrasi o`qituvchisi, i.f.f.d. (PhD)
Akramov Xurshidbek Bahrom o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti
Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti
4-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15590024
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bank xizmatlari bozorini rivojlantirishda xorijiy davlatlar
tajribasi va uning O‘zbekistonga tatbiq etish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Zamonaviy davrda
raqamli texnologiyalar, moliyaviy inklyuziya va mijozlarga yo‘naltirilgan xizmatlar bank
sektorining samaradorligini oshirishda muhim omil sifatida ko‘rilmoqda. AQSH, Buyuk
Britaniya, Germaniya, Janubiy Koreya va Singapur kabi rivojlangan mamlakatlarning ilg‘or bank
amaliyotlari, shu jumladan “fintech”, “open banking”, “green banking” va raqamli banklash
tizimlari misollarida ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Fintech, Open banking, Green banking Raqamli banklar.
Zamonaviy davrda bank xizmatlari bozori har bir mamlakat iqtisodiy barqarorligi va
moliyaviy tizimining tayanch ustunlaridan biri sifatida qaralmoqda. Xususan, raqamli
texnologiyalarning tezkor rivojlanishi, moliyaviy inklyuziya darajasining oshishi va
mijozlarning sifatli xizmatlarga bo‘lgan talabining ortib borishi ushbu sohani tubdan yangilash
va takomillashtirishni talab qilmoqda. Jahon miqyosida rivojlangan davlatlar tomonidan
qo‘llanilayotgan ilg‘or bank amaliyotlari bank xizmatlari bozori samaradorligini oshirishda
muhim tajriba maktabi vazifasini o‘tamoqda. Xorijiy tajribani o‘rganish va uni milliy sharoitga
moslashtirish orqali bank xizmatlari sifati va qulayligini oshirish, aholining bank tizimiga
bo‘lgan ishonchini kuchaytirish mumkin. Bugungi kunda O‘zbekistonda bank sektorini
erkinlashtirish, raqobat muhitini kuchaytirish va xalqaro standartlarga mos xizmatlar joriy
etish borasida izchil islohotlar amalga oshirilmoqda.
Bunday islohotlar jarayonida rivojlangan davlatlar, xususan AQSH, Buyuk Britaniya,
Germaniya, Janubiy Koreya va Singapur kabi mamlakatlarning tajribasi alohida e’tiborga
loyiqdir.
O‘zbekiston uchun esa xorijiy tajribani o‘rganish va uni bosqichma-bosqich milliy
sharoitlarga moslashtirish zarurati tobora ortib bormoqda. Prezidentimiz tomonidan
tasdiqlangan “2030-yilgacha mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasi”da ham aynan bank tizimini
modernizatsiya qilish, xizmatlar sifatini oshirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish
asosiy vazifalardan biri sifatida belgilangan. Banklar faoliyatini modernizatsiyalashda xalqaro
tajriba asosida yangi modelni shakllantirish, innovatsion yondashuvlar asosida xizmat
ko‘rsatish tizimini qayta qurish, moliyaviy xizmatlarning ochiqligini ta’minlash va mijozlar
ehtiyojiga yo‘naltirilgan xizmatlar taklif qilish zarur.
Ayniqsa, xalqaro bank tizimlarining rivojlanish trayektoriyasiga tayanilgan holda
O‘zbekistonda raqamli moliya xizmatlarining imkoniyatlarini kengaytirish, chakana va ulgurji
bank xizmatlarini optimallashtirish, islomiy moliyalashtirish mexanizmlarini yo‘lga qo‘yish,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
161
hamda innovatsion mahsulotlarni tatbiq etish orqali bank xizmatlari bozorini rivojlantirishda
yangi bosqichga chiqish mumkin
1
. Ushbu jarayonlarda xalqaro tajribaning chuqur tahliliga
tayangan holda bosqichma-bosqich amaliy mexanizmlar ishlab chiqilishi bugungi kunning eng
dolzarb masalalaridandir.
Dunyoning yetakchi davlatlari bank xizmatlari bozorini rivojlantirishda texnologik
yangiliklar, mijozga yo‘naltirilgan yondashuv va davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan
strategiyalar asosida barqaror moliyaviy ekotizimni yaratishga muvaffaq bo‘lishgan. Quyida
ayrim rivojlangan mamlakatlarning ilg‘or bank amaliyotlari tahlil qilinadi.
AQSh tajribasi: texnologik integratsiya:
AQSh bank tizimi – dunyodagi eng katta va
diversifikatsiyalashgan moliyaviy sektor hisoblanadi. “JPMorgan Chase”, “Bank of America”,
“Wells Fargo” kabi yirik banklar tomonidan yaratilgan raqamli platformalar, sun’iy intellektga
asoslangan xizmatlar, chatbotlar, shaxsiylashtirilgan maslahatlar hamda real vaqt rejimidagi
to‘lov tizimlari mijozlar uchun maksimal qulaylik yaratmoqda.
AQShda “fintech” sohasining o‘sishi banklar faoliyatini tubdan o‘zgartirib yubordi.
Masalan, “Chime” va “SoFi” kabi raqamli banklar bank xizmatlarini 100% onlayn rejimda
taqdim etmoqda. Mijozlar mobil ilova orqali hisob ochish, kredit olish, investitsiya kiritish,
hamda chet elga pul o‘tkazish imkoniyatiga ega. AQSh hukumati esa moliyaviy savodxonlikni
oshirish va bank xizmatlarining barcha qatlamlarga yetib borishini ta’minlash maqsadida
maxsus grant dasturlarini amalga oshirib kelmoqda.
Buyuk Britaniya tajribasi: “open banking” tizimi: Buyuk Britaniyada 2018-yildan boshlab
joriy etilgan “Open Banking” tashabbusi bank xizmatlarini tubdan modernizatsiya qildi. Ushbu
tizim asosida banklar o‘z mijozlari to‘g‘risidagi moliyaviy ma’lumotlarni xavfsiz tarzda fintech
kompaniyalarga API (Application Programming Interface) orqali ulashadi. Bu esa, mijozlar
uchun bir nechta bank xizmatlarini bir ilova ichida boshqarish, xarajatlar monitoringini
yuritish, avtomatik jamg‘arma tizimlarini sozlash va investitsiya strategiyalarini ishlab chiqish
imkonini bermoqda.
“Monzo”, “Revolut”, “Starling Bank” kabi raqamli banklar Buyuk Britaniya moliya
bozorida keng o‘rin egallagan bo‘lib, ular minimal xarajatlar, yuqori tezlik va maksimal
qulaylikka asoslangan xizmatlar taklif qilmoqda. Xususan, “Revolut” mijozlariga real vaqt
rejimida 30 dan ortiq valyutada operatsiyalar amalga oshirish imkonini beradi.
Germaniya tajribasi: barqarorlik, avtomatlashtirish va “green banking”: Germaniyada
bank tizimi an’anaviy mustahkamlik bilan raqamli transformatsiyani uyg‘unlashtirgan.
“Deutsche Bank”, “Commerzbank” kabi yirik moliya institutlari orqali onlayn bank xizmatlari,
elektron identifikatsiya, mobil to‘lovlar va mijozga moslashtirilgan raqamli ilovalar ishlab
chiqilgan. Shu bilan birga, “green banking” – ya’ni ekologik jihatdan barqaror loyihalarni
moliyalashtirish Germaniyada bank strategiyalarining ajralmas qismiga aylangan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, rivojlangan mamlakatlar tajribasidan olingan quyidagi
omillar bank xizmatlari bozorining rivojlanishida muhim rol o‘ynashi aniqlangan:
1.
Raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar
– Xorijiy bank tizimlarida raqamli xizmatlar,
ayniqsa mobil banklar va internet-banking xizmatlari orqali mijozlar bazasi
kengaytirilgan. Masalan, Janubiy Koreyada bank operatsiyalarining 90 foizdan ortig‘i
1
Rahimovna T. N. et al. BANK SOHASIDA LOYIHA BOSHQARUVINI TAKOMILLASHTIRISHDA MIJOZLAR BILAN ALOQALARNI
BOSHQARISH TIZIMLARI (CRM TIZIMLARI) //YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №.
1. – С. 235-243.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
162
onlayn shaklda amalga oshiriladi. Bu tajriba O‘zbekistonda ham xizmatlar tezligi va
qulayligini oshirish orqali mijozlar ishonchini kuchaytirishi mumkin.
2.
Moliyaviy inklyuziya siyosati
– Hindiston, Indoneziya va Braziliya tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, aholining keng qatlamlarini moliyaviy xizmatlarga jalb qilish orqali bank
xizmatlari bozori kengaytirilib, iqtisodiy faollik oshirilgan. O‘zbekistonda ayniqsa
chekka hududlardagi aholiga xizmat ko‘rsatishni raqamli vositalar orqali yaxshilash
imkoniyati mavjud.
3.
Regulyator siyosatning moslashuvchanligi
– Buyuk Britaniya va Singapurda bank
faoliyatini tartibga soluvchi organlar texnologik innovatsiyalarni rag‘batlantiradi va
yangi xizmatlarni sinovdan o‘tkazish uchun maxsus "regulatory sandbox" tizimini
yaratgan. Bu tajriba O‘zbekistonda ham innovatsion mahsulotlar joriy etilishiga zamin
yaratadi.
4.
Mijozga yo‘naltirilgan xizmat konsepsiyasi
– Germaniya va AQSH banklarida mijoz
ehtiyojlarini
aniqlash
va
shaxsiylashtirilgan
xizmatlar
ko‘rsatish
orqali
raqobatbardoshlik oshirilgan. O‘zbekistonda banklar hali-hanuz an’anaviy yondashuvda
qolayotgan bo‘lib, bu xorijiy amaliyotni qo‘llash katta natijalar berishi mumkin.
5.
Kadrlar tayyorlash va qayta o‘qitish tizimi
– Xorijda bank xodimlarining malakasini
muntazam oshirish amaliyoti mavjud. O‘zbekiston bank sektorida bu tizimni
takomillashtirish orqali xizmat sifati va samaradorligi oshiriladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, xorijiy mamlakatlar tajribasini O‘zbekistonga to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ko‘chirish emas, balki ularni mahalliy sharoitga moslashtirib joriy etish samarali bo‘ladi.
Bank xizmatlari bozorining o‘sish sur’atlarini oshirish uchun texnologik infratuzilmani
rivojlantirish, raqamli transformatsiyani jadallashtirish va moliyaviy savodxonlikni
kengaytirish zarur.
Ushbu islohotlar doirasida ayrim tijorat banklari, xususan “O‘zsanoatqurilishbank” ATB
xorijiy tajribani faol o‘rganib, uni amaliyotga tatbiq etish orqali bozorning yetakchi
ishtirokchilaridan biriga aylandi.
JOYDA ilovasi – raqamli xizmatlar integratsiyasi: “O‘zsanoatqurilishbank” tomonidan
yaratilgan JOYDA mobil ilovasi Janubiy Koreya va Singapurdagi to‘liq raqamli banklar (Kakao
Bank, GrabBank) tajribasiga asoslanib ishlab chiqilgan.
Ilova orqali mijozlar quyidagi xizmatlardan foydalanishi mumkin:
Hisob ochish va yuritish,
Kredit arizasini onlayn topshirish va natijasini kuzatish,
Omonat ochish va boshqarish,
Kommunal to‘lovlar, internet, soliq va boshqa xizmatlar uchun to‘lovlar amalga oshirish,
To‘lov kartalari bilan integratsiyalashgan operatsiyalar.
Bundan tashqari, ilovada “MarketPlace” funksiyasi orqali moliyaviy xizmatlardan
tashqari real sektor xizmatlari (masalan, turar joy, texnika, transport xizmatlari)ni ham taklif
etish imkoniyati mavjud. Bu esa, Buyuk Britaniyadagi “Revolut” ilovasining moliyaviy
ekotizimga moslashgan variantini eslatadi.
2023-yilda “O‘zsanoatqurilishbank” ATB Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot Banki (YETTB)
bilan hamkorlikda energiya tejamkor va ekologik barqaror loyihalarni moliyalashtirish
dasturini ishga tushirdi. Dastur doirasida quyosh panellari, energiya tejamkor isitish tizimlari,
izolyatsiya materiallari uchun kredit liniyalari tashkil etildi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
163
Bu yondashuv Yevropadagi “green banking” modelining O‘zbekiston sharoitida
muvaffaqiyatli joriy etilgan ilk namunasi bo‘lib, bank xizmatlarining ijtimoiy mas’uliyatli va
ekologik barqaror formatda rivojlanayotganini ko‘rsatadi.
Xulosa qilganda, xorijiy mamlakatlar tajribasi bank xizmatlari bozorini rivojlantirishda
muhim yo‘nalishlarni belgilashga xizmat qiladi. Xususan, raqamli texnologiyalarning keng joriy
etilishi, moliyaviy inklyuziya strategiyasining faol qo‘llanilishi, mijozga yo‘naltirilgan xizmatlar,
regulyator siyosatning moslashuvchanligi va professional kadrlar tayyorlash tizimining
takomillashganligi xorijiy tajribaning asosiy ustun jihatlaridandir. Ushbu yondashuvlar
O‘zbekiston bank tizimida ham xizmatlar ko‘lamini kengaytirish, ularning sifatini oshirish va
mijozlar ehtiyojiga moslashuvchan tarzda javob berish imkonini yaratadi.
O‘zbekiston sharoitida ushbu xorijiy yutuqlarni bevosita ko‘chirish emas, balki ularni
milliy iqtisodiy, ijtimoiy va texnologik imkoniyatlarga moslashtirish eng maqsadga muvofiq yo‘l
sanaladi. Shu asosda quyidagi xulosalarga kelindi:
Bank xizmatlarini raqamlashtirishni jadallashtirish, ayniqsa mobil ilovalar va internet-
banking orqali xizmat ko‘rsatish samaradorligini oshirish lozim;
Moliyaviy xizmatlar qamrovini kengaytirish, xususan chekka hududlardagi aholiga xizmat
ko‘rsatish imkoniyatlarini kuchaytirish muhim;
Banklar faoliyatida innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash uchun tartibga soluvchi organlar
moslashuvchan yondashuvlarga o‘tishi zarur;
Mijozga yo‘naltirilgan yondashuv va xizmat sifati banklar uchun asosiy raqobat omiliga
aylanishi kerak;
Bank xodimlarining doimiy o‘qitilishi va malakasini oshirish tizimi takomillashtirilishi
zarur.
Shunday qilib, xorijiy tajribani chuqur o‘rganish va uni O‘zbekiston sharoitlariga
moslashtirib qo‘llash orqali milliy bank xizmatlari bozorini yanada takomillashtirish, iqtisodiy
o‘sishga xizmat qiladigan barqaror va samarali bank tizimini shakllantirish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.09.2023 yildagi PF-158-sonli “O‘zbekiston —
2030” strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni
2.
Maksudbekovich D. M. BANK XIZMATLARI SAMARADORLIGINI OSHIRISHNING NAZARIY
VA USLUBIY ASOSLARI //Scientific Journal of Actuarial Finance and Accounting. – 2024. – Т. 4.
– №. 03. – С. 366-372.
3.
Rahimovna
T.
N.
et
al.
BANK
SOHASIDA
LOYIHA
BOSHQARUVINI
TAKOMILLASHTIRISHDA MIJOZLAR BILAN ALOQALARNI BOSHQARISH TIZIMLARI (CRM
TIZIMLARI) //YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI. – 2024. – Т. 1. – №. 1. –
С. 235-243.
4.
Akramov Xurshidbek Bahrom o’g’li. (2024). Iqtisodiy o’sishni ta’minlashda bank
kreditlarining ahamiyati. Journal of New Century Innovations, 52(1), 73–76.
5.
www.cbu.uz. Markaziy bank.
