YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
116
ZAMONAVIY AVTOMOBIL SHASSISI: GENTRA MISOLIDA TEXNIK
TALABLAR VA EKOLOGIK MATERIALLAR QO‘LLANILISHI
Andijon Davlat Texnika institut
Talaba: 4-kurs
Qurbonaliyev Elyorbek
Tel nomer; +998916923156
Ilmiy rahbar: Dot.
M.Botirov
https://doi.org/10.5281/zenodo.15583703
Annotatsiya:
Mazkur bitiruv malakaviy ishda zamonaviy avtomobillarning shassi
tizimiga qo‘yiladigan texnik talablar, konstruktiv yechimlar va ekologik talablar chuqur
o‘rganilgan. Asosiy e’tibor Chevrolet Gentra avtomobili misolida shassi tizimining
konstruksiyasi, materiallar tanlovi, ekspluatatsion ishonchliligi, xavfsizlik darajasi va ekologik
jihatlari tahliliga qaratilgan.
Tadqiqotda avtomobil shassisini loyihalashda qo‘llanilayotgan ilg‘or texnologiyalar,
yengil va ekologik toza materiallar (masalan, alyuminiy qotishmalari, kompozitlar, qayta
ishlangan plastmassalar)ning afzalliklari ko‘rib chiqilgan. Bu materiallar avtomobil massasini
kamaytirish, yoqilg‘i sarfini optimallashtirish va zararli chiqindilarni qisqartirish imkonini
berishi aniqlangan.
Kalit so‘zlar:
zamonaviy avtomobil shassisi, Chevrolet Gentra, texnik talablar, ekologik materiallar,
avtomobil konstruktsiyasi, yengil materiallar, qayta ishlanadigan materiallar, ekologik
xavfsizlik, avtomobilsozlik, shassi tizimi, ekspluatatsion ishonchlilik, avtomobil ekologiyasi,
innovatsion texnologiyalar, avtomobilning og‘irligini kamaytirish.
Kirish
Avtomobilsozlik sanoatida texnologik taraqqiyot bilan birga ekologik muammolarga
bo‘lgan e’tibor ortib bormoqda. Ayniqsa, avtomobillar shassiy qismlarida qo‘llaniladigan
materiallarning mustahkamligi, ishonchliligi va atrof-muhitga ta’siri muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Ushbu maqolada Gentra avtomobilining shassiy qismiga qo‘yiladigan texnik talablar
va ekologik xavfsiz materiallardan foydalanish istiqbollari tahlil qilinadi.
1. Gentra avtomobilining shassiy qismiga qo‘yiladigan texnik talablar
Avtomobilning shassisi – bu uning asosiy konstruktiv qismi bo‘lib, avtomobilning
barqarorligi, boshqaruvchanligi va xavfsizligini ta’minlaydi. Gentra avtomobili o‘rta toifali
yengil avtomobil bo‘lib, uning shassiy qismiga quyidagi texnik talablar qo‘yiladi:
1.1 Asosiy talablar
№
Talab nomi
Tavsif
1
Mustahkamlik
Yuklamalarga bardosh berish, deformatsiyaga
qarshi chidamli bo‘lishi
2
Korroziyaga
bardoshlilik
Namlik va tuzli muhitlarga chidamli qoplama
3
Yengil vazn
Yonilg‘i sarfini kamaytirish uchun optimal
yengillik
4
Moslashuvchanlik
Turli yo‘l sharoitlariga moslashish
5
Ta’mirlash qulayligi
Tez va oson ta’mirlash imkoniyati
1.2 Shassiy tizim elementlari
Tizim
Tarkibiy qismlar
Talablar
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
117
Osma tizimi
Amortizatorlar, prujinalar
Zarbani yutuvchi,
bardoshli va elastik
Rul tizimi
Rul mexanizmi, kuchaytirgich
Aniqlik, past bo‘shliq,
xavfsizlik
Tormoz tizimi
Disk, baraban, gidravlik tizimi
Kuchli tormozlash,
oqishsiz, barqaror ishlash
Ramatizim
Kuzov bilan birikma,
ko‘ndalang qovurg‘alar
Mustahkam, vibratsiyani
kamaytiruvchi
2. Ekologik xavfsiz materiallar va ularning ahamiyati
Dunyo avtomobilsozlik sanoatida ekologik xavfsizlik muhim mezonga aylanmoqda.
Metallga muqobil yengil va ekologik toza materiallar shassiy qismda qo‘llanilmoqda.
2.1 Eko-materiallar turlari
Material
Xususiyatlari
Afzalliklari
Al-yengil qotishmalar
Korroziyaga chidamli,
yengil
Yonilg‘i tejaydi, qayta
ishlash mumkin
Kompozit materiallar
Uglerod tolali, qatron
asosidagi
Juda yengil, mustahkam,
ekologik
Bioplastiklar
O‘simlik asosidagi
polimerlar
Biologik parchalanadi,
atrof-muhitga zarar
bermaydi
2.2 Eko-materiallardan foydalanishning foydalari
1. Avtomobil massasini kamaytirish orqali yoqilg‘i sarfini kamaytiradi.
2. CO2 chiqindilarini kamaytiradi.
3. Qayta ishlanadigan materiallar resurslar tejalishini ta’minlaydi.
4. Ekotizimga zarar yetkazmaydi.
3. Gentra avtomobili va ekologik yondashuv
Bo‘lim
Hozirgi material
Taklif etilayotgan
eko-material
Kutilayotgan foyda
Kuzovga
birikmalar
Po‘lat
Al-qotishma
Og‘irlik kamayadi,
yoqilg‘i tejaydi
Osma qismlar
Chelik
Kompozit
materiallar
Elastiklik va uzoq
umr
Ichki qoplamalar
Plastik
Bioplastik
Ekologik
xavfsizlik, qayta
ishlash
mumkinligi
4. Kelajakka nazar
Yaqin yillarda avtomobil ishlab chiqaruvchilari ekologik talablarga javob beruvchi
materiallar bilan shassiy qismlarni yangilashga majbur bo‘ladi. Bu nafaqat atrof-muhitni
muhofaza qilish, balki yoqilg‘i samaradorligini oshirish, avtomobilning umumiy vaznini
kamaytirish va yangi texnologiyalarni joriy etishni ta’minlaydi.
Xulosa
Ushbu ishda zamonaviy avtomobil shassilariga qo‘yiladigan texnik va ekologik talablar
keng qamrovda o‘rganildi. Chevrolet Gentra avtomobili misolida olib borilgan tahlillar shuni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
118
ko‘rsatadiki, avtomobilning shassi tizimi mustahkamlik, barqarorlik va xavfsizlik bo‘yicha
zamonaviy talablarni qondiradi. Shu bilan birga, ekologik jihatdan toza va qayta ishlanishi
mumkin bo‘lgan materiallarning qo‘llanilishi avtomobil og‘irligini kamaytirish, yoqilg‘i sarfini
optimallashtirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirishga xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalari avtomobilsozlik sohasida ekologik barqarorlikka erishishda yengil va
samarali materiallardan foydalanish muhim omil ekanini ko‘rsatdi. Shuningdek, shassi
tizimining ergonomik va ekspluatatsion xususiyatlarini takomillashtirish orqali
avtomobilning umumiy samaradorligini oshirish mumkinligi aniqlangan.
Takliflar
1. Yengil va ekologik xavfsiz materiallar (alyuminiy, karbon kompozitlar, qayta ishlangan
plastmassalar)dan kengroq foydalanishni avtomobil shassi konstruksiyasida yo‘lga qo‘yish
tavsiya etiladi.
2. Mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun ekologik me'yorlarga javob beradigan shassi
komponentlarini ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy-tadqiqot ishlarini kuchaytirish zarur.
3. Chevrolet Gentra kabi avtomobillarda mavjud shassi tizimini optimallashtirish orqali
avtomobil massasini kamaytirish va shu orqali yoqilg‘i tejamkorligini oshirish mumkin.
4. Yangi avtomobil modellari uchun shassilarni modullashtirish va standartlashtirish
tamoyillarini joriy etish orqali ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish va servis xizmatlarini
soddalashtirish mumkin.
5. Ekologik talablarga javob beradigan avtomobil qismlarini loyihalashda xalqaro
ekologik standartlar (masalan, Euro 6, ISO 14001)ga asoslanish tavsiya etiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G. T. Yusupov – Avtomobil nazariyasi va qurilishi. Toshkent, 2019.
2.
Sh. I. Qodirov – Avtomobil va traktorlar konstruktsiyasi. Toshkent, “Fan”, 2020.
3.
M. Karimov – Ekologik xavfsiz texnologiyalar. Toshkent, 2021.
A.
Z. Saidov – Avtomobil agregatlari va tizimlari. Toshkent, “Texnika”, 2018.
4.
SAE International Journal of Materials and Manufacturing – Advances in Lightweight and
Eco-Friendly Materials in Automotive Engineering, 2020.
5.
European Automobile Manufacturers’ Association (ACEA) – Sustainability Report, 2023.
6.
K. Friedrich, S. Fakirov – Polymer Composites: From Nano- to Macro-Scale. Springer,
2018.
7.
www.autocarpro.in – Eco-friendly trends in global automotive production (onlayn
maqola).
8.
www.uzavtosanoat.uz – O‘zbekistondagi avtomobilsozlik sanoati va ekologik
innovatsiyalar, 2023.
9.
ISO 26262 – Road vehicles – Functional safety. Xalqaro standart, 2021-yil nashri.
