YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
20
GENTRA AVTOMOBILLARI UCHUN SHASSI QISMLARINING TEXNIK
TALABLARINI ISHLAB CHIQISH
Qurbonaliyev Elyorbek
Andijon Davlat Texnika institut
Talaba; 4-kurs
Tel nomer; +998916923156
M.Botirov
Ilmiy rahbar: Dot.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661456
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Gentra avtomobilining shassi qismlariga qo‘yiladigan
texnik talablarni ishlab chiqish bo‘yicha kompleks yondashuv bayon etilgan. Mualliflar
tomonidan shassi tizimining asosiy tarkibiy qismlari o‘rganilib, ularning mexanik
yuklamalarga, ekspluatatsion sharoitlarga va ishlab chiqarish texnologiyalariga bog‘liq holda
texnik talablar shakllantirilgan. Talablar materiallar tanlovi, mexanik mustahkamlik,
chidamlilik, xavfsizlik va servisga yaroqlilik mezonlariga asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
Gentra avtomobili, shassi qismlari, texnik talablar, avtomobil
konstruktsiyasi, strukturaviy mustahkamlik, ekspluatatsion ishonchlilik, material tanlovi,
xavfsizlik standartlari, avtomobil shassisi, zamonaviy avtomobilsozlik, shassi dizayni, texnik
me'yorlar, dinamik yuklamalar, ilg‘or konstruktiv yechimlar.
1. Kirish
Avtomobil shassisi — bu yurituv tizimi, rul boshqaruvi, tormoz tizimi va osma (podveska)
elementlarini birlashtiruvchi va yukni taqsimlovchi asosiy ramali konstruksiyadir. Gentra
rusumli avtomobillar ko’p hollarda turli yo‘l sharoitlarida (shahar ichki yo‘llari, chekka
hududlar, notekis asfalt qoplamalari) foydalaniladi. Shu sababli ularning shassi qismlari yuqori
mexanik mustahkamlik, tebranishlarga bardoshlilik, korroziyaga qarshi chidamlilik va texnik
xizmat ko’rsatish qulayligi kabi jihatlarga javob berishi kerak.
2. Gentra platformasi va shassi tizimining tavsifi
Gentra (sobiq Chevrolet Lacetti) o’zining soddaligi, ishonchliligi va qulay narxi bilan
ajralib turadi. U old g’ildirakdan tortish sxemasi asosida qurilgan. Old osma MacPherson turida,
orqa osma esa yarim mustaqil torsion nurli tizimda ishlaydi. Ushbu konstruksiya og’irlikni
kamaytiradi, ishlab chiqarish xarajatlarini qisqartiradi va ta’mirlash qulayligini oshiradi.
3. Asosiy shassi qismlari va ularning funksiyasi
Quyidagi qismlar talqin etiladi:
- Old va orqa osmalar (amortizator, prujina, stabilizatorlar) — harakat vaqtida
tebranishlarni yumshatadi va yo‘l bilan kontaktni saqlaydi.
- Boshqaruv tutqichlari (levers) — g‘ildiraklarning harakat trayektoriyasini boshqaradi.
- Subrama (o‘rnatish asosi) — osma va dvigatelga mustahkam tayanch bo‘lib xizmat
qiladi.
- Rul mexanizmi (rack & pinion) — burilish momentlarini g‘ildiraklarga uzatadi.
- Tormoz detallarining o‘rnatish platformalari — xavfsizlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
4. Texnik talablarni ishlab chiqish metodikasi
4.1 Yuklamalarni hisoblash
Shassi qismlari harakat vaqtida quyidagi yuklamalarga duch keladi:
- Statik yuklama: avtomobil massasidan kelib chiqadi;
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
21
- Dinamik yuklama: tezlanish, sekinlashish va yo’l notekisliklaridan hosil bo‘ladi;
- Tashqi kuchlar: burilishlar, tormozlanish va urilish vaqtida hosil bo‘ladi.
Bu yuklamalar ANSYS dasturida modellashtiriladi va har bir detal uchun kuchlanish
(stress), og‘ish (deformatsiya) va charchoq (fatigue) chegaralari aniqlanadi.
5. Texnik talablar jadvali
Qism
Talab
Amortizator
Dempfer kuchi: 1500–2500 Ns/m
Stabilizator
Elastiklik moduli: ≥ 170 GPa
Subrama
Maks. Og’ish: ≤ 1.5 mm
Rul tyagasi
Korroziyaga chidamlik ≥ 500 soat
Boshqaruv tutqichi
Dinamik charchoq: ≥ 1 mln sikl
6. Ishlab chiqarish va servis nuqtai nazari
Texnik talablar ishlab chiqaruvchilarning mavjud texnologiyalari (payvandlash,
shtamplash, qoplama) bilan moslashtirilgan. Konstruktsiyalar parvarishlashda qulay bo’lishi
uchun agregatli usulda ishlab chiqiladi (modullik yondashuvi). Har bir detalga pasport va texnik
xizmat ko’rsatish reglamenti tayyorlanadi.
7. Xulosa
Gentra avtomobili uchun shassi qismlarining texnik talablarini ishlab chiqish — bu
avtomobilni xavfsiz, qulay va ishonchli ekspluatatsiya qilishga olib keluvchi muhim bosqichdir.
U materialshunoslik, kuch tahlili, xavfsizlik me’yorlari va ekspluatatsion ehtiyojlarni
birlashtirgan muhandislik yechimidir. Natijada avtomobil ishlab chiqaruvchilarga va
foydalanuvchilarga texnik, iqtisodiy va ekologik jihatdan foydali yechimlar taqdim etiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xasanov A.Q. Mashinasozlik materiallari, TDTU, 2015
2.
Yo’ldoshev R.M., Mashina detallari, TATU, 2017
3.
ISO 26262: Road Vehicles – Functional Safety
4.
Bosch Automotive Handbook, 9-nashr
5.
O’z DSt 2296:2020 – Yengil avtomobillar uchun umumiy texnik talablar
6.
Ubaydullayev R., Mexanik konstruksiyalar, NamPI, 2020
7.
GM Uzbekistan texnik hujjatlari – Gentra modellari bo’yicha qo‘llanmalar
