YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
49
ШАХСНИ ГУМОН ҚИЛУВЧИ ТАРИҚАСИДА ИШТИРОК ЭТИШИНИ
ПРОЦЕССУАЛ ТАРТИБИ ВА АСОСЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Усмоналиев Нажмиддин Қўшбоқ ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Боймуродов Дилшод Фазлиддин ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси 3-босқич 325-гуруҳ курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15686971
Аннотация
Мазкур мақолада шахсни гумон қилувчи тариқасида тан олиш ва унинг
иштирокини протсессуал расмийлаштиришдаги мавжуд муаммо ва камчиликлар
таҳлил
қилинади.
Шунингдек,
хорижий
давлатлар
тажрибаси
асосида
такомиллаштириш йўллари таклиф этилади.
Калит сўзлар
Гумон қилинувчи, жиноят-протсессуал тартиб, протсессуал ҳуқуқлар, тергов,
адвокат, инсон ҳуқуқлари.
Аннотации
На русском языке: В статье рассматриваются существующие проблемы и
недостатки в процессуальном оформлении участия лица в качестве подозреваемого.
Также предлагаются пути совершенствования института подозреваемого на основе
зарубежного опыта.
Ключевые слова
Подозреваемый, уголовно-процессуальный порядок, процессуальные права,
следствие, адвокат, права человека.
Жиноят-процессуал ҳуқуқи тизимида шахсни гумон қилинувчи тариқасида
иштирок эттириш унинг ҳуқуқий мақомини белгилашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Гумон қилинувчи мақоми шахсга муайян ҳуқуқ ва мажбуриятлар юклайди, шунингдек,
унга нисбатан жиноят-процессуал ҳаракатларни қонуний асосда амалга ошириш
имконини яратади. Амалдаги тартибда бу жараёнда айрим камчиликлар мавжуд бўлиб,
улар
инсон
ҳуқуқларининг
бузилишига
ва
процессуал
адолатнинг
таъминланмаслигига олиб келиши мумкин
1
.
Мамлакатимизда кучли демократик давлат ва одил фукаролик жамиятини
шакллантириш максадида амалга оширилаётган ижтимоий-иктисодий жараёнларнинг
узвий бир кисмига айланган суд-ҳуқуқ ислохотлари инсон ва унинг ҳуқуқ хамда
эркинликтари - олий кадрият деган конституциявий коиданинг амалга опшрилишини
таьминловчи куч бўлиб хизмат қилмокда
2
. Ушбу йуналишда юздан ортик конун
хужжатлари қабул қилинди. Шунингдек халқаро-ҳуқуқий хужжатлар ратификация
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
2
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув
институтларини
такомиллаштириш
чоралари:
Республика
илмий-амалий
конференцияси
материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
50
қилиниб, уларни миллий конунчилигимизга имплементатция этиш жараёни изчил
давом этмокда.
Суд-ҳуқуқ ислохотлари нафақат қонунчиликда, балки ҳуқуқни мйхофаза килувчи
органлар фаолиятида ҳам шахснинг проиессуат мавкеидан катьи назар. унинг
ҳуқуқларини тўла ва хеч қандай истисносиз руёбга чиқарилишини таьминламоқда
3
.
Шу
ўринда
Ўзбекистон
Республикаси
Президенти
Ислом
Каримовнинг
«Мамлакатимизни демократик янгилашнинг бугунги боскичида энг муҳим
йуналишларидан бири - бу қонун устуворлиги ва конунийликни мустаҳкамлаш шахс
ҳуқуқи ва манфаатларини ишончли химоя қилишга қаратилган суд-ҳуқуқ тизимини
изчил демократлаштириш ва либераллаштиришдан иборатдир» - деган фикрлари
ўринлидир.
Мамтакатимизда амалга оширилаётган кенг қўламли суд-ҳуқуқ ислохотлари
туфайли гумон килинувчи ва айбланувчининг процессуал мақомида туб ўзгаришлар
юз берди. Айнан шу хусусида ушбу бобда тўхталиб ўтиб, тадқиқотда гумон қилинувчи
мақомининг вужудга келишини унинг процессуал ўрнини турли илмий изланишларни
солиштириш орқали ёритиб ўтамиз.
Гумон қилинаётган шахс мақомини бериш асослари
Жиноят-процессуал кодексга кўра, шахс қуйидаги ҳолатларда гумон қилинувчи
тариқасида тан олинади:
- уни жиноят содир этганликда гумон қилиш учун етарли асослар мавжуд бўлса;
- шахс қўлга олинган бўлса;
- унга нисбатан процессуал қарор (гумон қилинувчи деб топиш ҳақида) қабул
қилинган бўлса
4
.
Шу билан бирга, “етарли асослар” тушунчаси аниқ белгиланмаганлиги амалиётда
турлича талқинларга ва субъектив ёндашувларга сабаб бўлади. Гумон учун “етарли
асослар” тушунчасининг ҳуқуқий жиҳатдан аниқ эмаслиги иш юритувчи органнинг
субъектив қарашларига кенг майдон яратади
5
. Гумон қилинувчи мақомининг
кечикиши: Амалиётда айрим ҳолларда шахс аниқ гумон остида бўлишига қарамай,
расман гумон қилинувчи деб тан олинмайди. Бу эса унинг адвокат ёллаш, шикоят
қилиш каби ҳуқуқларидан фойдаланишига тўсқинлик қилади. Қўлга олиш ва гумон
қилувчи мақомини бериш ўртасидаги номутаносиблик: Қўлга олинган шахсга
нисбатан гумон қилинувчи мақомини расман бериш кечикиши ҳуқуқий бузилиш
ҳисобланади
6
.
Шахсни гумон қилинувчи тариқасида иштирок эттиришнинг процессуал асослари
ва тартибини такомиллаштириш жиноят ишларини адолатли, қонуний ва инсон
ҳуқуқларига риоя этган ҳолда юритишга хизмат қилади. Бу борадаги ислоҳотлар
3
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
4
Ш.Ш.Суюнов. Соме аспеcтс оф қуалифйинг друг-релатед cримес. Корея Республикасининг “Дигитал Фашион
Cонференcе” журнали 5.10.2022 й Б. 13-15
5
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик жинояти турлари.
“Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 й
6
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
51
фуқароларнинг ҳуқуқий кафолатларини мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этади.
Шунинг учун, қонунчиликни замонавий талабларга мослаштириш ва амалиётдаги
муаммоларни бартараф этиш долзарб вазифа ҳисобланади.
Шахсни гумон қилувчи тариқасида иштирок эттириш — жиноят-процессуал
ҳуқуқнинг энг муҳим босқичларидан бири бўлиб, у нафақат шахснинг ҳуқуқий
мақомини, балки унинг қонуний ҳимоясини таъминлаш имкониятларини ҳам
белгилаб беради. Ушбу мақомнинг ўз вақтида ва аниқ тартибда белгиланиши
шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, суд-тергов жараёнида холисликни
сақлаш ва процессуал адолатни таъминлашнинг кафолатидир
7
.
Амалдаги тартибда шахсга гумон қилинувчи мақомини беришдаги ҳуқуқий
ноаниқликлар ва механизмларнинг самарасизлиги айрим ҳолларда фуқароларнинг
ҳуқуқларини чеклаш, процессуал кафолатларни сусайтириш ва қонунийлик
принципига путур етказиши мумкин
8
. Айниқса, “етарли асослар” тушунчасининг аниқ
норматив таърифланмагани иш юритувчи органларнинг субъективликка берилишига
шароит яратиб, шахсни узоқ вақт “ҳуқуқий ҳаво”да қолдириб қўяди. Бу эса
Конституция ва халқаро ҳуқуқ нормаларига зиддир.
Шу сабабли, шахсни гумон қилинувчи тариқасида иштирок эттириш тартибини
такомиллаштириш долзарб вазифа ҳисобланади. Бунда қуйидаги йўналишларда
ислоҳотлар ўтказиш зарур:
Гумон учун “етарли асослар”нинг ҳуқуқий таърифи ва турларини аниқ белгилаш,
унинг мисолларини норматив ҳужжатларда кўрсатиш лозим.
Автоматик мақом бериш механизмини жорий этиш: Қўлга олиш, тинтув ёки
бошқа жиноят-процессуал ҳаракатлар амалга оширилаётганда, шахсни автоматик
тарзда гумон қилинувчи деб тан олиш тизими ишлаб чиқилиши керак.
Ҳимоя ҳуқуқларини кафолатлаш: гумон қилинувчи мақоми берилган заҳоти
адвокат ёллаш, яқинларига хабар бериш, шикоят қилиш ҳуқуқлари тўлиқ
таъминланиши шарт.
Электрон назорат тизимларини жорий этиш: барча қарор ва ҳаракатларни реал
вақт режимида электрон тарзда қайд этиш инсон ҳуқуқлари кафолатини кучайтиради.
Ходимларни ҳуқуқий билим билан таъминлаш: терговчилар, прокурорлар ва ички
ишлар органлари ходимлари жиноят-процессуал ҳуқуқ асослари, инсон ҳуқуқлари
бўйича мунтазам ўқитилиши лозим.
Умуман олганда, шахсни гумон қилувчи тариқасида иштирок эттириш
механизмларини такомиллаштириш — фуқароларнинг ҳуқуқий ҳимоясини
мустаҳкамлаш, суд-ҳуқуқ ислоҳотларини чуқурлаштириш ва демократик ҳуқуқий
давлат қуришнинг муҳим йўналишларидан биридир. Бу борада амалга ошириладиган
ҳар бир ислоҳот нафақат шахс манфаатини, балки бутун жамиятнинг ҳуқуқий
маданиятини оширишга хизмат қилади
9
.
7
А.Й.Абдуллаев. Гувоҳнинг била туриб ёлғон кўрсатув бериши сабаблари. Евразийский журнал права, финансов
и прикладных. 2023 г.
8
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда жиноят ишини тўхтатишнинг
назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар № 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
9
А.Й.Абдуллаев. Гувоҳ ва жабрланувчини сўроқ қилишнинг тактик жиҳатлари. Евразийский журнал права,
финансов и прикладных. 2022 г.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
Шахсга нисбатан қонуний кафолатларсиз тергов ҳаракатларини амалга ошириш
жамиятда давлат органларига нисбатан ишончсизлик пайдо бўлишига сабаб бўлади.
Айниқса, оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқларда содир бўлаётган
жараёнлар шаффоф тарзда акс эттирилмаётгани одамларда “ҳуқуқий тенгсизлик”
ҳиссини кучайтиради. Бу ҳолат жиноятчи эмас, балки ҳуқуқий жиҳатдан
ҳимояланмаган инсонни жамият олдида "айбдор" қилиб кўрсатиши мумкин.
Юқорида қайд этилган ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда, қуйидаги
тизимли
ислоҳотлар
ни амалга ошириш зарур:
Қонуний таърифларни аниқлаш
: “етарли асослар”, “тергов ҳаракати”, “ҳимоя
ҳуқуқи” тушунчалари ҳуқуқий жиҳатдан ифодаланиши ва тадбиқ этилиши шарт.
Процессуал автоматизм жорий қилиш
: Қўлга олинган ҳар қандай шахсга
автоматик равишда гумон қилинувчи мақоми берилиши керак.
Рақамли назорат тизими
: Барча процессуал қарорлар ва тергов ҳаракатлари
махсус электрон платформаларда қайд этилиб, адвокатлар ва назорат органлари
томонидан мониторинг қилиниши лозим.
Тезкор ҳуқуқий ёрдам хизмати
: Ҳар бир гумон қилинувчи шахсга давлат
томонидан адвокат тақдим этиш тизимини автоматлаштириш зарур.
Оммавий ҳуқуқий саводхонликни ошириш
: Фуқаролар ўзларининг гумон
қилинувчи сифатидаги ҳуқуқ ва мажбуриятларини билиши, ҳимоя қилиш усуллари
ҳақида хабардор бўлиши керак
10
.
Бу масалада давлат органлари, адвокатура, фуқаролик жамияти институтлари,
ОАВ ва ҳуқуқшунос олимлар ўртасида самарали мулоқот ва ҳамкорлик тизимини йўлга
қўйиш ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бу нафақат тизимдаги камчиликларни бартараф
этади, балки фуқароларнинг ҳуқуқий маданиятини ҳам оширади.
Шахсни гумон қилинувчи тариқасида иштирок эттиришнинг ҳуқуқий асослари ва
процессуал тартибини такомиллаштириш — нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилиш
органлари иш самарадорлигини оширади
11
, балки инсон ҳуқуқларини кафолатлаш,
ҳуқуқий давлат қуриш, жамиятда адолат ва қонунийликни таъминлашнинг асосий
омили ҳисобланади. Бу борадаги ҳар бир ҳуқуқий ислоҳот инсон қадри ва шаънини
эъзозлаш, фуқароларнинг давлатга ишончини мустаҳкамлашга хизмат қилади
12
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
10
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув
институтларини
такомиллаштириш
чоралари:
Республика
илмий-амалий
конференцияси
материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
11
Н.А Хушвактова. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
12
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
53
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Н.А Хушвактова
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
26.
Н.А
Хушвактова
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
