YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
144
INKLYUZIV TA'LIMDA IJTIMOIY-EMOTSIONAL KOMPETENSIYALARNI
RIVOJLANTIRISH
Klishbaeva Guljan Saken qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti “Maktabgacha ta’lim”,
“Maxsus pedagogika” fakulteti “Logopediya” 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15698569
ANNOTATSIYA.
Ushbu maqolada inklyuziv taʼlim tizimida o'quvchilarning ijtimoiy-
emotsional kompetensiyalarini rivojlantirishning ahamiyati, usullari va samarali usullari
yoritiladi. Taʼlim jarayonida o'quvchilarning o'zini anglash, boshqa narsalarni, ijtimoiy
munosabatlarni yo'lga qo'yishni muhim o'rin tutadi. Inklyuziv sinflarda bu ko'rinishdagi
asosni rivojlantirish orqali ta'lim sifatini va o'quvchilarga tashqi muhitni mumkin bo'ladi.
Kalit sozlar
: inklyuz'iv ta'lim, ijtimoiy-emosional kompetensiya, empatiya, o'zini
boshqarish, ijtimoiy qobiliyat, texnika moslashuv.
KIRISH
Zamonaviy ta'lim tizimi moddiy bilim berish, balki shaxsiy va ijtimoiy integratsiyani ham
ta'minlashi kerak. foyda, inklyuziv ta'lim tizimida bu talab yanada faol bo'lib, turli
imkoniyatlarga ega bo'lgan o'quvchilarning ijtimoiy-emotsional rivojlanishiga alohida e'tibor
qaratiladi. Ijtimoiy-emotsional kompetensiyalar (IEK) – bu shaxsning o'z his-tuyg'ularini
anglash, boshqarish, bilan samarali munosabatda bo'lish va ijtimoiy mas'uliyatni his qilish.
Bugungi ta'lim sharoitida inklyuziv amaliyotni targ'ib qilish va ijtimoiy-emotsional
kompetentsiyalarni rivojlantirish katta qiziqish uyg'otdi. “Inklyuziv ta’limda ijtimoiy-
emotsional kompetensiyalarni rivojlantirish” maqolasida inklyuziv ta’limning mazmun-
mohiyati va ahamiyati, xususan, ushbu doirada ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarni
oshirishga alohida e’tibor qaratilgan. Ijtimoemotsional kompetensiyalarni asosiy ko'rinishini
oladi:
O'zini anglash
– o'z his-tuyg'ularini tanib olish va tahlil qilish.
O'zini boshqarish
– stressni boshqarish, yordamni qo'yish, o'z harakatlarini nazorat
qilish.
Empatiya
– boshqa holatning holatini va unga mos munosabatda bo'lish.
Mas'uliyatli qaror qabul qilish
– ijtimoiy va axloqiy odamlarga ijodiy tanlov qilish.
Ta'limdagi ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarning hal qiluvchi rolini tushungan holda,
ushbu maqola inklyuziv ta'lim muhitida ushbu ko'nikmalarni rivojlantirish va rivojlantirish
strategiyalarini
o'rganadi.
O'qituvchilar
va
muassasalarga
ijtimoiy-emotsional
kompetensiyalarni samarali o'rgatish, o'quvchilarning har tomonlama rivojlanishi va
akademik muvaffaqiyatini ta'minlash uchun zarur tayyorgarlik va o'qitish usullari haqida
tushunchalar beriladi. Ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarni rivojlantirish usullari. Inklyuziv
ta'limda IEKni rivojlantirish uchun metodik omillar samarali bo'lishi:
Rolli o'lar va stsenariylar
. O'quvchilar turli ijtimoiy muammolarni rolli o'lar orqali
o'rganadilar, bu esa empatiya va ijtimoiy fikrlashni rivojlantiradi.
Refleksiya darslari
. Har bir dars o'quvchilardan o'z his-tuyg'ularini, munosabatini ifoda
qilish so'raladi. Bu orqali o'zo'zini anglash va his-tuyg'ularni boshqaradi.
Guruhli faoliyat
. Juftlik va guruh bo'lib ishlash orqali o'quvchilar bir-biriga moslashadi,
fikr almashadi va ijtimoiy mas'uliyatni his qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
145
Psixologik mashg'ulotlar
. Maxsus jihozlash o'yinlar, vizualizatsiya asboblari,
emotsional kartalar IEKni rivojlantirishda qo'shimcha mashqlar.
Ota-onalar bilan hamkorlik
. IEK maktabda emas balki faqat oilada ham rivojlanadi.
Ota-onalar pedagogik jarayonga jalb qilish jarayonini beradi.
Ijtimoiy-emotsional ko'nikmalarni inklyuziv tarzda o'rgatish haqida gap ketganda,
talabalar uchun qulay va mehmondo'st muhit yaratish muhim ahamiyatga ega. Bunga
daxldorlik tuyg'usini rivojlantirish, hamdardlik ko'rsatish va individual ehtiyojlarga e'tiborli
bo'lish kiradi. O'quvchilarga ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarni o'rgatishda amaliy
misollar va interfaol usullari samarali bo'lishi mumkin. Rol oynash stsenariylari, guruhlar
muhokamalari va muammolarni hal qilish faoliyatiga yordam beradi. O'z sinflarida ijtimoiy-
emotsional talimni ishlab chiqarishga intilayotgan' va o'qituvchilar uchun resurslar va
ko'pincha yordam berishi mumkin. Asboblar to'plami, qo'llanmalar va o'quv dasturlari kabi
manbalar ijtimoiy-emotsional kompetentsiyalarni o'qitish amaliyotiga integratsiya qilish
uchun qimmatli va strategiyalarni taqdim etishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, inklyuziv ta'limni olish va ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarni
tarbiyalashga ahamiyat berish jismoniy o'rganishni bo'ladi, balki talabalarni akademik
muvaffaqiyatga erishish uchun muhim ko'sa bilan jihozlaydi. Belgilangan strategiyalar va
tavsiyalarni amalga oshirish orqali o'qituvchilar va amaliyotlar o'quvchilarining ijtimoiy va
akademik rivojlanishiga yordam beradi qo'llab-quvvatlovchi muhitlarni mumkini mumkin.
Ta'lim orqali yanada mustahkamlanib, davom etar ekanmiz, inklyuziv doirada ijtimoiy-
emotsional kompetentsiyalarni rivojlantirish, shubhasiz va muvaffaqiyat kelajak avlodga yo'l
ochadi. Inklyuziv ta'limda ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarni rivojlantirish bolalarning
shaxsiy rivojlanishi, sinfdagi ijtimoiy muhit, o'zaro hurmat, va madaniyatning rivojlanishida
ham muhim omil bo'ladi. Ijtimoiy-emotsional kompetensiyalarni tizimli va ishlab chiqarish
orqali o'quvchilarning yordami moslashuvi, o'zo'zinish darajasi oshadi va inklyuziv muhit
yanada samarali faoliyat yuritadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
CASEL (Akademik, ijtimoiy va hissiy ta'lim bo'yicha hamkorlik), Asosiy vakolatlar
doirasi, 2020.
2.
Baryshnikova, TV Sotsialno-emotsionalnoye razvitie detey v inkluzivnoy srede, Moskva,
2018 yil.
3.
Karimova, GS Pedagogik psixologiya va inklyuziv ta'lim asoslari, Toshkent, 2021.
4.
OECD. Ijtimoiy va hissiy ko'nikmalar: farovonlik, bog'liqlik va muvaffaqiyat, 2021 yil.
5.
O'zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta'limi vazirligi, Inklyuziv ta'lim
bo'yicha metodik qo'llanma, 2022.
