YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
HIKOYA YOZISHDA MUALLIF MAHORATI VA USLUBI
Orazbaeva Asal Shaukat qizi
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15770791
ANNOTATSIYA:
Mazkur maqolada hikoya janrida muallif mahorati va uslubining badiiy
asar sifatidagi ahamiyati yoritiladi. Muallif mahorati voqelikni badiiy talqin qilish, obraz
yaratish, ruhiy kechinmalarni ochib berish, g‘oyani qisqa hajmda ifodalash kabi jihatlar orqali
ochib beriladi. Muallif uslubi esa uning tilga bo‘lgan yondashuvi, badiiy tasvir vositalari, jumla
qurilishi va falsafiy qarashlarida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, har bir muallif o‘z zamonining
ruhi, ijtimoiy muammolari va insoniy qadriyatlarni qanday badiiy tarzda ifodalagani
yoritiladi.
KALIT SO‘ZLAR:
hikoya, muallif mahorati, uslub, obraz, ruhiy kechinma, badiiy tasvir,
badiiy uslub, jamiyat va adabiyot.
AUTHOR'S SKILLS AND STYLE IN WRITING A STORY
Orazbaeva Asal Shaukat kizi
Berdaq Karakalpak State University 2nd year student
ANNOTATION:
This article highlights the importance of the author's skill and style in
the story genre as a work of art. The author's skill is revealed through such aspects as artistic
interpretation of reality, image creation, revealing spiritual experiences, and expressing an
idea in a short volume. The author's style is manifested in his approach to language, means of
artistic depiction, sentence construction, and philosophical views. It also highlights how each
author artistically expresses the spirit of his time, social problems, and human values.
KEYWORDS:
story, author's skill, style, image, spiritual experience, artistic depiction,
artistic style, society and literature.
Adabiyot — inson qalbining eng teran tuyg‘ularini ifoda etuvchi san’at. Nasr, ayniqsa
hikoya janri esa bu tuyg‘ularni qisqa, lo‘nda va ta’sirchan tarzda bayon etish imkonini beradi.
Hikoya janrida muallifning mahorati va uslubi asarning badiiy qiymatini belgilovchi muhim
omillardandir. Chunki hikoya — bu cheklangan hajmdagi, ammo mazmun jihatdan chuqur,
xarakterlar, voqealar va g‘oyalar jamlangan badiiy shakldir. Shu sababli muallifdan katta
mahorat, chuqur kuzatuvchanlik va o‘ziga xos badiiy ifoda uslubi talab etiladi. Muallif
mahorati deganda, avvalo, real hayot voqealarini obrazli tasvirlash, badiiy umumlashtirish,
xarakterlar yaratish, konfliktlar orqali hayotiy haqiqatni ko‘rsatish qobiliyati tushuniladi.
Hikoyanavis mualliflar tasvirlayotgan voqealarni oddiy fakt sifatida emas, balki chuqur tahlil,
ramziy ma’no, ruhiy holatlarni ochib berish orqali o‘quvchiga yetkazadilar. Masalan, Abdulla
Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romaniga qadar u ijod qilgan “Juvonboz”, “Kalvak Mahzumning
xotira daftaridan” kabi hikoyalarida muallif o‘z zamonasining illatlarini kulgi orqali fosh etadi.
Qodiriyning hikoyalari ijtimoiy hayotdagi muammolarni qalamga olish, insoniy xarakterlarni
ochish, badiiy til orqali fikrni ifodalash borasida yuqori darajadagi mahorat namunasi bo‘la
oladi. Jumladan, “Kalvak Mahzum…” hikoyasida muallif satirik obraz orqali xalq orasida
mavjud xurofot va johillikni kulgili holatda tasvirlaydi, bu esa nafaqat kulgu uyg‘otadi, balki
chuqur fikrga chorlaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
Uslub — bu muallifning badiiy individualligidir. Har bir yozuvchi o‘ziga xos til, jumla
tuzilishi, tasvirlash vositalari, ruhiy holatlarni berishdagi yondashuvi bilan ajralib turadi.
Hikoya janrida uslub alohida ahamiyat kasb etadi, chunki qisqa shaklda chuqur g‘oyani ochish,
xarakterni yaratish va voqeani ifodalash uchun muallif o‘ziga xos badiiy yondashuvni tanlashi
zarur. Masalan, Cho‘lponning asarilarida (masalan, “Adabiyot nadir?”, “Odamlar”) poetiklik,
lirizm kuchli, u tilning obrazliligi va majoz vositalaridan keng foydalanadi. Uning “Odamlar”
hikoyasida bir oddiy voqea orqali butun bir jamiyat muammolari, insoniy qadriyatlar
yo‘qolishi tasvirlanadi. Hikoya oxiridagi qisqa, ammo yurakka ta’sir qiluvchi xitoblar Cho‘lpon
uslubiga xos lirizm va falsafiy ohangning namunasi sanaladi. Yana bir misol, Said Ahmad
ijodida xalqona til, kinoya, murakkab ruhiy kechinmalarni ochishdagi badiiy qudrat yaqqol
seziladi. Uning “Jimjitlik” hikoyasida oddiy voqea orqali insonning ichki dunyosi, ichki
qarama-qarshiliklari ochiladi. Hikoya hajman qisqa bo‘lsa-da, muallif har bir tasvir, har bir
so‘z orqali obraz ichki olamini chuqur yoritadi.
Muallifning hikoyada xarakter yaratishdagi mahorati hikoyaning muvaffaqiyatini
belgilovchi asosiy omillardan biridir. Hikoya hajman kichik bo‘lganligi sababli har bir
obrazning harakati, so‘zlari, tashqi ko‘rinishi orqali uning ichki dunyosi ochilishi kerak. Bu esa
muallifdan obraz tanlash, u orqali umumiy fikrni yetkazish, xarakterlar orasidagi
munosabatni aniqlik bilan chizish kabi murakkab ishlarni talab qiladi. Masalan, Odil
Yoqubovning “Oq kema” asarida bosh qahramon bola bo‘lsa-da, butun hikoya davomida uning
hayotga, kattalarga, jamiyatga munosabati orqali qahramon ruhiy olamining o‘sishi, fikrlari
chuqurlashuvi, tushunchalarining murakkablashuvi tasvirlanadi. Bu esa muallifning
qahramon qalbini ochishdagi katta mahoratidan dalolat beradi. Muallifning tilga bo‘lgan
munosabati, undan foydalanish mahorati hikoya badiiyatini belgilaydi. Jumla tuzilishi,
sinonimik vositalar, so‘z tanlovi, kontekstda so‘zning mazmunini boyitish — bular barchasi
muallifning uslubiy qurolidir. Til oddiy vosita emas, balki g‘oyaning badiiy pardasi bo‘lib
xizmat qiladi. Hikoya yozishda muallif o‘z zamonining og‘riqlarini, jamiyatdagi o‘zgarishlarni,
inson va muhit o‘rtasidagi ziddiyatlarni tasvirlaydi. Bu esa har bir muallifning tarixiy, ijtimoiy
va falsafiy qarashlarining hikoyadagi aksidir. Muallifning zamon ruhi bilan uyg‘unligi yoki
unga tanqidiy yondashuvi hikoyaga ijtimoiy-falsafiy yuksaklik baxsh etadi. Asqad Muxtor,
Pirimqul Qodirov hikoyalarida o‘tish davrining ziddiyatlari, insonning hayotiy tanlovlari,
qadriyatlar inqirozi kabi masalalar yoritiladi. Ularning hikoyalarida real hayotiy voqealar
bilan falsafiy tafakkur uyg‘unlashgan bo‘lib, bunday yondashuv muallifning yuqori badiiy
tafakkuriga asoslangan.
Muallif mahorati, eng avvalo, yozuvchining tajribasi va bilimiga bog‘liq. Yaxshi bir hikoya
yozish uchun muallifda hikoyaning strukturasini, personajlarni yaratishni va voqealar rivojini
rejalashtirishni bilish zarur. Masalan, kuchli personajlar yaratish hikoyaning asosiy
jihatlaridan biridir. Ular o‘quvchilarga hikoyadagi voqealarni hissiyotlar orqali oshkor qilish
imkonini beradi. Muallif o‘z personajlarini organik ravishda rivojlantirish zarur, shunda ular
o‘quvchi bilan bog‘lanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Hikoya yozishda uslub ham muhim
ahamiyatga ega. Muallifning uslubi – bu uning yozish usuli, jumlalarni shakllantirish, so‘z
tanlovi va qiziqarli tasvirlar bilan ishlashidir. Uslub, hikoyaning atmosferasini, muhitini va
o‘quvchining his-tuyg‘ularini belgilaydi. Bir yozuvchi ajoyib tasvirlar va hushchaqchaq so‘zlar
ishlatishi mumkin, bu esa o‘quvchini hikoyaga chuqur jalb etadi.
Xulosa qilib aytganda, hikoya yozish — bu nafaqat voqeani aytib berish, balki voqelikni
badiiy idrok qilish, xarakterlar orqali hayotni talqin etish, g‘oyani san’at darajasiga olib
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
chiqish demakdir. Muallifning mahorati — obraz yaratish, konfliktni ochish, ruhiy
kechinmalarni berish, badiiy til bilan o‘quvchini ta’sirlantirish qobiliyatida namoyon bo‘ladi.
Uslub esa — muallifning o‘ziga xosligi, uni boshqalardan ajratib turuvchi badiiy pasportidir.
O‘zbek hikoyachiligi tarixida Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Said Ahmad, Erkin A’zam, Asqad
Muxtor kabi ijodkorlar ana shu ikki muhim jihatni uyg‘unlashtirib, o‘zbek adabiyotining
yuksak namunalarini yaratganlar.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Dostmuhamedov X.Hozirgi o‘zbek hikoyachiligida badiiy tafakkurning yangilanishi.
Filol.fan. nom.diss.Toshkent, 2000.
2.
Ergasheva J.Tamasiz adiba//Ayol jodusi(Qissa va hikoyalar to'plami)-Toshkent:
Adabiyot jamg‘armasi, 2004.
3.
Kenjayeva P.Hozirgi o'zbek hikoyalarida qahramon ruhiyatini tasvirlash tamoyillari:
Filol.fan.nom.diss.Toshkent:2008.
4.
Otaxonov O."Borsa kelmas"dagi xazina//Sharq yulduzi, 1987-4-son.
5.
Sulton I.Aziz ostona so‘z//O‘zbekiston adabiyoti va san'ati-1990.
