YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
BILOGIYA O'QITISHNING RIVOJLATIRUVCHI METODLARI VA ULARNING
KLASSIFIKATSIYASI HAMDA QO'LLASH USLUBLARI
Abdurayeva Parizoda Axliddin qizi
1
Yo'ldashaliyeva Nilufar Shavkatjon qizi
2
Andijon davlat pedagogika instituti, Tabiiy fanlar fakulteti,
biologiya yo’nalishi to’rtinchi bosqich talabasi
1,2
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059200
Abstract.
The article discusses methods and approaches used in the study of biology.
Keywords.
Scientificness, Systematicness, Theory.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada biologiya o'rganishdagi metodlar, usullar va
yondashuvlar haqida so'z boradi.
Kalit so’zlar.
Ilmiylik, Tizimlilik, Nazariya.
Biologiya o'qitishning rivojlantiruvchi metodlari — bu o'quvchilarning faolligini,
mustaqil fikrlashini va amaliy ko'nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan o'qitish usullari. Ular
o'quv jarayonini yanada samarali va qiziqarli qilish maqsadida quyidagi metodlarni o'z ichiga
oladi:
1. Problema yechish usuli — o'quvchilarga biologik masalalarni hal qilishda mustaqil
fikrlash va tahlil qilish imkoniyatini yaratish.
2. Amaliy ishlanmalar va laboratoriya mashg'ulotlari — biologik tajribalar orqali
o'quvchilarga ilmiy bilimlarni amalda qo'llash.
3. Loyihalar asosidagi o'qitish — o'quvchilarni mustaqil ravishda tadqiqotlar o'tkazishga
va loyihalar yaratishga rag'batlantirish.
4. Interaktiv o'qitish — o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlash uchun guruh
muhokamalari, muammolarni hal qilish va o'zaro ta'lim metodlarini qo'llash.
5. Kognitiv yondashuv — o'quvchilarning bilimlarini chuqurlashtirish va mantiqiy
fikrlashni rivojlantirishga yo'naltirilgan metodlar.
Bu metodlar biologiya fani bo'yicha nafaqat bilim, balki o'quvchilarning ilmiy tafakkurini
ham shakllantiradi.Biologiya o'qitish metodlarini klassifikatsiyalashda, ularni turli
xususiyatlariga qarab guruhlash mumkin. Quyidagi klassifikatsiya, metodlarni ularning ta'sir
doirasi, mazmuni va amalga oshirish usullariga ko'ra ajratadi:
1. Mazmuniga qarab klassifikatsiya. Kognitiv metodlar: O'quvchilarning bilimlarini
chuqurlashtirish va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan metodlar. Masalan, tahlil
qilish, sintez qilish, induktiv va deduktiv yondashuvlar. Amaliy metodlar: O'quvchilarga
biologik jarayonlarni tajriba va laboratoriya ishlari orqali o'rgatish. Masalan, tajriba qilish,
laboratoriya mashg'ulotlari, dalillarni tahlil qilish. Kommunikativ metodlar: O'quvchilar
o'rtasida faol muloqot va bilim almashish jarayonini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan
metodlar. Masalan, guruhli ishlash, muhokama, debatlarga asoslangan yondashuvlar.
2. O'qitish jarayoniga ta'sir qilish darajasiga qarab. Teoretik metodlar: O'qitishda asosiy
e'tibor bilimlarni nazariy tarzda taqdim etishga qaratilgan metodlar. Masalan, dars so'zlash,
tushuntirish, ma'ruza. Praktik metodlar: O'quvchilarni biologik jarayonlarni amaliy
ko'rinishda o'rgatish. Masalan, amaliy mashg'ulotlar, laboratoriya ishlari, ekskursiyalar.
Integrativ metodlar: Nazariy bilimlarni amaliy faoliyat bilan birlashtirishga asoslangan
metodlar. Masalan, loyiha ishlari, interdisipliner yondashuvlar.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
3. Faoliyatga asoslangan metodlar. Faol metodlar: O'quvchilarning faol ishtirokini
ta'minlashga qaratilgan metodlar. Masalan, muammolarni yechish, kichik guruhlarda
muhokama qilish, kreatif topshiriqlar. Passiv metodlar: O'quvchilarni passiv tarzda tinglovchi
sifatida jalb qilishga qaratilgan metodlar. Masalan, ma'ruza, darsni ko'rsatish, o'qish va
tinglash.
4. Yondashuvga qarab. Induktiv metodlar: O'quvchilarni o'z bilimlarini mustaqil tarzda
ishlab chiqish va kashf qilishga undash. Masalan, tajriba asosida xulosa chiqarish. Deduktiv
metodlar: O'quvchilarga mavjud nazariy bilimlarni berish va undan keyin konkret holatlarni
tushuntirish. Masalan, matematik yoki biologik formulalarni qo'llash.
5. O'qitish usuliga qarab. Interaktiv metodlar: O'quvchilarni faol ishtirokchi qilib qo'yish,
o'zaro ta'lim va muloqot orqali o'qitish. Masalan, rolli o'yinlar, guruhli ishlar, so'rovlar.
Transmissiv metodlar: Ma'lum bir bilimni o'quvchilarga bir tomonlama taqdim etish. Masalan,
dars o'qish, to'g'ridan-to'g'ri ma'lumot taqdimoti.
6. O'qitish shakliga qarab. Individual metodlar: O'quvchilarga alohida yondashuv orqali
o'qitish. Masalan, individual topshiriqlar, o'z-o'zini o'rganish. Guruh metodlari: O'quvchilarga
jamoaviy tarzda o'qitish. Masalan, guruhli loyihalar, kollektiv muhokamalar.
Ushbu metodlar biologiya fanini o'qitishda turli maqsadlarni amalga oshirishga yordam
beradi. Har bir metodning afzalliklari va qo'llanilishi o'quvchilarni yanada samarali tarzda
o'qitishga qaratilgan bo'ladi.
Ilmiylik, Tizimlilik, Nazariya — bu biologiya o'qitish va ilmiy faoliyatda asosiy
tushunchalar bo'lib, ularning har biri o'quv jarayonining samaradorligini ta'minlashga
yordam beradi. Ularning har birining o'ziga xos ma'nosi va ahamiyati mavjud:
1. Ilmiylik: Ilmiylik, ilm-fan asoslariga tayanib, faktlar va dalillarga asoslangan
yondashuvni anglatadi. Bu metod biologiya fani kabi tabiiy fanlar bo'yicha o'quvchilarga
aniqlik, ishonchlilik va ob'ektivlikni o'rgatadi.
Ahmiyati: Ilmiylik biologiyada o'quvchilarga nazariyalar va tushunchalarni haqiqiy
tajribalar bilan bog'lash, eksperimentlar o'tkazish va ilmiy metodlarni qo'llashga yordam
beradi.
2. Tizimlilik: Tizimlilik o'quv jarayonining ma'lum bir tizimga asoslanishini anglatadi.
Biologiya fanida bu, fanlarni to'g'ri va izchil o'rganish, bilimlarni alohida qismlarga bo'lib,
o'zaro bog'lab tushuntirishni anglatadi. Ahmiyati: Biologiyaning o'zgaruvchan va murakkab
tabiatini inobatga olgan holda, tizimlilik o'quvchilarga bir butun sifatida o'qish va turli
ekologik, biologik tizimlarni tushunishga yordam beradi. Masalan, ekosistemalar, organizmlar
tizimi va uning tarkibiy qismlari o'rtasidagi bog'liqlikni tushunish.
3. Nazariya: Nazariya, biologik jarayonlar va hodisalarni tushuntirish uchun ishlab
chiqilgan ilmiy fikrlar va tushunchalar tizimidir. Nazariyalar eksperimentlar va kuzatishlar
asosida shakllanadi, va ular biologiya fanining asosi bo'lib xizmat qiladi. Ahmiyati:
Biologiyadagi nazariyalar (masalan, evrim nazariyasi, hujayra nazariyasi) o'quvchilarga
hayotning qanday ishlashini va biologik tizimlarning qanday o'zgarishini tushunishga yordam
beradi. Bu uchala tushuncha birgalikda biologiya fanining asoslarini tashkil etadi va o'qitishda
ilmiy yondashuvni rivojlantirishga katta hissa qo'shadi. Ilmiylik o'quv jarayonida aniq va
ishonchli bilimlarni ta'minlasa, tizimlilik bu bilimlarni izchil va o'zaro bog'langan tarzda
tushunishga yordam beradi, nazariya esa umumiy tushunchalar va prinsiplarni o'rganishda
yo'nalish beradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
Biologiya o'qitishning rivojlantiruvchi metodlarini qo'llash uslublari — bu
o'quvchilarning faolligini, mantiqiy fikrlashini, mustaqil ishlashini va amaliy ko'nikmalarini
rivojlantirishga qaratilgan o'qitish uslublaridir. Ushbu metodlar biologiya fanini samarali
o'rgatishda o'quvchilarni faollashtirish, innovatsion fikrlashga rag'batlantirish, va o'qish
jarayonini qiziqarli va samarali qilishga yordam beradi. Quyida rivojlantiruvchi metodlarni
qo'llash uslublari keltirilgan:
1. Problema yechish yondashuvi: Usul: O'quvchilarga biologik masalalarni yechish uchun
muammolar taqdim etiladi, ular bu muammolarni guruhlarda yoki mustaqil ravishda hal
qilishga harakat qilishadi. Muammo o'quvchilarga biologik jarayonlar yoki hodisalarni
chuqurroq tushunishga yordam beradi. Qo'llash: Masalan, o'quvchilarga atrof-muhitdagi
ekologik muammolarni (masalan, iqlim o'zgarishi yoki o'simliklar va hayvonlar
populyatsiyasining kamayishi) hal qilish uchun bilimlaridan foydalanishni taklif qilish.
O'quvchilar ekologik tizimning o'zgarishlarini tahlil qilish va bu muammolarning yechimi
haqida bahslashishadi.
2. Loyiha asosidagi o'qitish (Project-Based Learning):
Usul: O'quvchilarga biologiya fani bilan bog'liq muayyan loyiha yoki tadqiqot ishlari
beriladi. Loyiha orqali ular mustaqil ravishda biologik muammolarni o'rganishadi, o'z
bilimlarini amaliyotda sinab ko'rishadi. Qo'llash: O'quvchilarga o'zlarini biologik tadqiqotchi
sifatida tasavvur qilishga va ekologik tadqiqot, hujayra tuzilmasi yoki boshqa biologik
jarayonlarga oid loyiha yaratishga rag'batlantirish. Loyiha natijalari o'quvchilarni amaliy
tajribaga asoslangan bilim olishga undaydi.
3. Interaktiv o'qitish: Usul: O'quvchilarni dars jarayonida faol ishtirok etishga undash,
interaktiv vositalar va metodlar yordamida biologiyani o'rgatish. Bu metod o'quvchilarga o'z
fikrlarini bildirish, savollar berish, o'zaro fikr almashish imkoniyatini beradi. Qo'llash:
Masalan, darslarda guruhli muhokama, teskari savollar, onlayn testlar va interaktiv dars
materiallaridan (animatsiyalar, videolar) foydalanish. O'quvchilar o'rtasida muloqot va o'zaro
ta'limni rag'batlantirish.
4. Laboratoriya ishlari va amaliy mashg'ulotlar: Usul: O'quvchilarga biologik hodisalarni
o'z ko'zlari bilan ko'rish, amaliyotda o'rganish imkoniyati berish. Laboratoriya ishlarida
o'quvchilar ilmiy usullardan foydalangan holda biologik tajribalar o'tkazadilar. Qo'llash:
Biologiya laboratoriyasida hujayra tuzilmasini, fotosintez jarayonini yoki genetik tajribalarni
amalga oshirish. O'quvchilar tajriba natijalarini tahlil qilish va xulosalar chiqarishni
o'rganadilar. Bu usul o'quvchilarning amaliy ko'nikmalarini rivojlantiradi.
5. Kreativ va ijtimoiy faoliyat: Usul: O'quvchilarni kreativ va amaliy yondashuvlar orqali
biologiya fanini o'rganishga jalb qilish. Bu usul o'quvchilarga biologik muammolarga turli xil
kreativ echimlar topishga imkon beradi. Qo'llash: O'quvchilarga biologik mavzular asosida
san'at yoki dramatik ishlanmalar yaratish, masalan, "o'simliklarning hayotiy siklini"
sahnalashtirish yoki ekosistemaning muvozanatini ko'rsatuvchi kolajlar yaratish. Bu metod
o'quvchilarning ijodiy fikrlashini va biologiya fanini kengroq kontekstda tushunishni
rag'batlantiradi.
6. Simulyatsiya va modellash: Usul: Biologik jarayonlar va tizimlarni simulyatsiya qilish
orqali o'quvchilarga murakkab biologik jarayonlarni tushuntirish. Bu usul o'quvchilarga
abstrakt tushunchalarni real holatga o'xshash tarzda ko'rishga imkon beradi. Qo'llash:
Masalan, ekologik tizimlarning ishlashini kompyuter simulyatsiyalari yordamida o'rgatish.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
O'quvchilar hayvonlar va o'simliklarning o'zaro aloqalarini ko'rib, simulyatsiyada o'zgarishlar
kiritib, qanday o'zgarishlar yuzaga kelishini kuzatishlari mumkin.
7. O'quvchilarni reflektiv yondashuvga undash: Usul: O'quvchilarga o'z tajribalari va
o'qiganlari haqida o'ylash va xulosa chiqarish imkoniyatini yaratish. Bu usul o'quvchilarning
o'z-o'zini o'rganish va o'z fikrlarini tahlil qilish ko'nikmalarini rivojlantiradi. Qo'llash: Darsdan
so'ng o'quvchilarga biologiya bo'yicha fikr-mulohazalarini yozish, ularni guruhlarga bo'lib
muhokama qilish va qanday yangi bilimlar olishgani haqida o'z fikrlarini aytish. Bu usul
o'quvchilarning o'z o'rganish jarayonini tahlil qilishga yordam beradi.
8. Individual va guruhli ishlar: Usul: O'quvchilarga individual ishlash imkoniyatini
berish, ammo guruhli faoliyatlar orqali ham kooperativ o'qish jarayonini tashkil etish. Bu usul
o'quvchilarning jamoada ishlash va mustaqil fikrlash ko'nikmalarini rivojlantiradi. Qo'llash:
Biologiya darslarida o'quvchilarga individual tadqiqotlar yoki amaliy ishlar berish,
shuningdek, guruh bo'lib loyihalar yaratishga undash. O'quvchilar guruh bo'lib birgalikda
biologik muammoni hal qilishadi va bilimlarini baham ko'rishadi.
9. Gamifikatsiya (o'yin elementlaridan foydalanish): Usul: O'quvchilarga o'qish
jarayonini qiziqarli va motivatsion qilish uchun o'yin elementlarini joriy etish. Bu metod
o'quvchilarning biologiyaga bo'lgan qiziqishini oshiradi. Qo'llash: Biologiya bo'yicha testlarni
yoki tadqiqotlarni o'yin shaklida o'tkazish, masalan, "biologik viktorina", "qidiruv o'yinlari"
yoki "o'quvchilarning biologik laboratoriyasini yaratish" kabi o'yinlarni tashkil etish.
Biologiya o'qitishda rivojlantiruvchi metodlar o'quvchilarning faolligini oshiradi,
ularning mustaqil fikrlash va amaliy ko'nikmalarini rivojlantiradi. Ushbu metodlarni qo'llash
orqali o'quvchilarga biologik bilimlarni samarali o'rgatish mumkin, hamda ularni real
hayotdagi biologik jarayonlar va masalalarni hal qilishga tayyorlashga yordam beradi.
Refernces:
1.
"Pedagogika va ta'lim nazariyasi" M.M. Qodirov
2.
"Biologiya o'qitish metodikasi" Sh.A. Karimov
3.
"Innovatsion pedagogik texnologiyalar" O.T. Ibragimov
4.
"Biologiya o'qitish metodlari va texnologiyalari" M.R. Muminov
5.
"O'qitishda rivojlantiruvchi metodlar" M.B. Xo'jaev
6.
"Pedagogik innovatsiyalar va o'qitish texnologiyalari" L.T. Usmanov
7.
"Biologiya metodikasi: O'qitishning yangi usullari va texnikalari" T.S. Mustaqimova
8.
"Pedagogik psixologiya va o'qitish metodikasi" A.V. Krutov
9.
"Gamifikatsiya va interaktiv metodlar: Biologiya o'qitishdagi qo'llanilishi" I.K.
Tashkentova
10.
"Pedagogik texnologiyalar va metodlarni qo'llash" S.B. Rakhimov
