YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
72
10-SINF BIOLOGIYA DARSLIGINING IRSIYATNING UMUMIY
QONUNYATLARI. G.MENDELNING IRSIYAT QONUNLARI VA ULARNING
MOHIYATI MAVZUSINI O'QUVCHILARGA TUSHUNTIRISHDA
QO'LLANILADIGAN SAMARALI METOD VA USLUBLAR
Abdurayeva Parizoda Axliddin qizi
1
Yo'ldashaliyeva Nilufar Shavkatjon qizi
2
Andijon davlat pedagogika instituti, Tabiiy fanlar fakulteti,
biologiya yo’nalishi to’rtinchi bosqich talabasi
1,2
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059196
Abstract.
This article discusses methods, techniques, and approaches to studying 10th-
grade biology.
Keywords.
Heredity or Inheritance, Variability, Hybridology, Alternative, Backcross,
Multiple allelism, Codominance.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada 10-sinf biologiya fanini o'rganishdagi metodlar, uslublar
va yondashuvlar haqida so'z boradi.
Kalit so’zlar.
Irsiyat, o'zgaruvchnalik, dominantlik, ressessivlik, gibridologik, alternativ,
bekross, ko'p allellik, kodominantlik.
Irsiyatning umumiy qonuniyatlari, genetik merosning qanday tarzda avlodlarga o'tishi,
turlar orasidagi xususiyatlarni qanday o'zgarishi va ularning ifodalanishi kabi asosiy biologik
jarayonlarni o'rganadi. Ushbu qonuniyatlar va jarayonlar, genetik tizimlarni va xususiyatlarni
tushunish uchun juda muhimdir. Quyida irsiyatning asosiy qonuniyatlari, o'zgaruvchanlik,
kodominantlik, ko'p alleliklik va alternativ tushunchalar haqida tafsilotlar keltirilgan:
Irsiyatning Umumiy Qonuniyatlari. Irsiyat qonuniyatlari haqida birinchi bo'lib XIX asrda
Gregor Mendel o'zining tajribalari orqali asosli nazariyalarni ishlab chiqqan. U genetik
xususiyatlarning avlodlarga qanday o'tishi haqida to'rt asosiy qonuniyatni taqdim etdi:
Dominantlik va Resessivlik: Mendelning birinchi qonuni bo'yicha, xususiyatlar ikkita allel (gen
versiyasi) orqali meros bo'lib o'tadi. Agar bir allel dominant bo'lsa, u boshqa allelni "yengib"
chiqadi va organizmda ko'rinadigan xususiyatni belgilaydi. Masalan, yengil rangli ko'zlar
resessiv bo'lsa, ular dominat rangli ko'zlar bilan ustun keladi. Naslchilikning ajralish qonuni
(segregatsiya): Har bir organizm ikkita allelga ega, va bu allellar gametlar (urug'lar)ga ajralib
chiqadi. Har bir gamet bir allelni faqat olib ketadi. Independenta ajralish qonuni (independent
assortment): Mendelning uchinchi qonuni shuni ko'rsatadiki, ikki yoki undan ortiq
xususiyatlar birgalikda meros bo'lib o'tadi, lekin ular bir-biridan mustaqil ravishda ajralib,
avlodga o'tadi. O'zgaruvchanlik. Irsiyatning o'zgaruvchanligi - bu organizmlar orasidagi turli
xil genetik xususiyatlarning farqlanishidir. O'zgaruvchanlik, ikki asosiy shaklda ifodalanadi:
Genetik o'zgaruvchanlik: Bu genlar va allellar darajasida ro'y beradigan o'zgarishlarni
anglatadi. Genetik o'zgaruvchanlik mutatsiyalar, rekombinatsiya, va rekombinatsiya
jarayonlari orqali yuzaga kelishi mumkin. Mutatsiyalar yangi genetik variantlarni yaratadi, bu
esa evolyutsion jarayonlarni boshqaradi. Fenotipik o'zgaruvchanlik: Fenotipik xususiyatlar -
tashqi ko'rinish, rang, uzunlik kabi xususiyatlar, genetik va atrof-muhit omillari tomonidan
shakllanadi. Fenotipik o'zgaruvchanlik, masalan, ichki va tashqi muhit o'zgarishlari ta'sirida
yuzaga keladi. Kodominantlik. Kodominantlik - bu genetik hodisa bo'lib, unda ikkita allel
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
73
(dominant va resessiv) birgalikda organizmning fenotipida bir vaqtning o'zida to'liq
ifodalanadi. Kodominantlikda har bir allel o'z xususiyatini ko'rsatadi, va ular bir-birini
yashirmaydi. Misol sifatida AB0 qon guruhlarini keltirish mumkin. A va B allellari
kodominantdir, demak, agar bir shaxsda A va B allellari bo'lsa, uning qon guruhi AB bo'ladi.
Bunday holda, ikkala allelning xususiyatlari bir vaqtning o'zida ifodalanadi. Ko'p Alleliklik.
Ko'p alleliklik, bir xususiyatni nazorat qiluvchi bir nechta allel mavjudligini anglatadi. Bunda
biror xususiyatni bir nechta genetik variantlar boshqaradi. Misol uchun, AB0 qon guruhi
tizimida A, B, va O allellari mavjud. Bu tizimda faqat ikkita allel mavjud bo'lsa-da, uchta
variant mavjud (A, B, O), bu ko'p allelik tizimni tashkil qiladi. Shu bilan birga, bu tizimda A va
B allellari kodominant bo'lib, O alleli esa resessivdir. Alternativ Tushunchalar Genetik
o'zgaruvchanlik va irsiyat qonuniyatlarida alternativ tushunchalar quyidagi asosiy holatlarni
ifodalashda qo'llaniladi: Polygenizm: Bu tushuncha bir nechta genlarning birgalikda bir
xususiyatni shakllantirishini bildiradi. Masalan, odamlarning bo'yi yoki teri rangi bir nechta
genlarning ta'siri ostida shakllanadi. Epistasis: Bu hodisa bir genning boshqa genni
boshqarishi yoki uning ifodalanishini to'xtatishi. Misol uchun, ba'zi ranglar faqat ma'lum
genetik kombinatsiyalar mavjud bo'lsa paydo bo'ladi. Pleiotropiya: Bir genning bir nechta
fenotipik xususiyatlarga ta'sir ko'rsatishi. Misol uchun, ba'zi genlar bir vaqtning o'zida bir
nechta xususiyatlar, masalan, rang va shaklni boshqarishi mumkin. Irsiyatning umumiy
qonuniyatlarini o'rganishda qo'llaniladigan metod uslublar biologiya va genetikada muhim
ahamiyatga ega. Quyidagi asosiy metodlar va uslublar mavjud:
1. Fazoviy usul (Fenotipik tahlil): Bu usulda organizmlarning tashqi ko'rinishi (fenotipi)
va irsiyatdagi xususiyatlar o'rtasidagi bog'liqlik o'rganiladi. Masalan, X mendelning tajribalari
orqali urug'lar va organizmlar fenotipik xususiyatlarining avlodlarga qanday o'tishini
o'rgangan.
2. Gibridizatsiya (Xochlanish): Bu usulda ikkita genetik jihatdan farq qiladigan
organizmlar bir-biri bilan xochlanadi, shunda avlodlarning genetik tarkibi va fenotipi tahlil
qilinadi. Mendelning xochlanish eksperimentlari bu usulning klassik misolidir. 3. Statistik
metodlar: Irsiyat qonuniyatlarini statistik tahlil qilish orqali aniqlash mumkin. Bu usul
avlodlardagi xususiyatlar tarqalishini (masalan, dominat va resessiv genlar) hisoblashda
qo'llaniladi.
4. Genetik to'r (Genetik kartografiya): Bu usul genetik markerlardan foydalanib, genlar
orasidagi masofani aniqlash va ularning xususiyatlarni irsiy ravishda qanday o'zaro
bog'lanishini tushunishga yordam beradi.
5. Populyatsion genetik metodlar: Populyatsiya darajasida genetik o'zgarishlarni
o'rganish, genetik muvozanatning saqlanishi yoki o'zgarishlarini tahlil qilish. Bu usulning
asosiy yo'nalishlari evolyutsion jarayonlar, selektsiya va genetik driftni o'rganishga
qaratilgan.
6. Molekulyar genetik metodlar: DNT, RNA va oqsillarni tahlil qilish, genetik materialni
o'qish va undan xulosa chiqarish. Molekulyar metodlar, ayniqsa, genetik markerlar, PCR, va
genetik tahlillar orqali irsiyatning nozik qonuniyatlarini o'rganish imkonini beradi.
7. Krossover va rekombinatsiya tahlili: Bu usulda genetik materialning o'zaro
almashinuvi va kombinatsiyasi, ya'ni rekombinatsiya jarayonlari, irsiy xususiyatlarning yangi
kombinatsiyalarini yaratishda qanday ta'sir ko'rsatishini o'rganish mumkin. Ushbu
metodlarning kombinatsiyasi irsiyatning murakkab qonuniyatlarini tushunishda yordam
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
74
beradi, va ular organizmlarning turli xil xususiyatlarini aniqlash, genetik tuzilmasini o'rganish
va yangi biotexnologiyalarni ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Biologiya o'qitishning rivojlantiruvchi metodlarini qo'llash uslublari — bu
o'quvchilarning faolligini, mantiqiy fikrlashini, mustaqil ishlashini va amaliy ko'nikmalarini
rivojlantirishga qaratilgan o'qitish uslublaridir. Ushbu metodlar biologiya fanini samarali
o'rgatishda o'quvchilarni faollashtirish, innovatsion fikrlashga rag'batlantirish, va o'qish
jarayonini qiziqarli va samarali qilishga yordam beradi. Quyida rivojlantiruvchi metodlarni
qo'llash uslublari keltirilgan:
1. Problema yechish yondashuvi: O'quvchilarga biologik masalalarni yechish uchun
muammolar taqdim etiladi, ular bu muammolarni guruhlarda yoki mustaqil ravishda hal
qilishga harakat qilishadi. Muammo o'quvchilarga biologik jarayonlar yoki hodisalarni
chuqurroq tushunishga yordam beradi. Qo'llash: Masalan, o'quvchilarga atrof-muhitdagi
ekologik muammolarni (masalan, iqlim o'zgarishi yoki o'simliklar va hayvonlar
populyatsiyasining kamayishi) hal qilish uchun bilimlaridan foydalanishni taklif qilish.
O'quvchilar ekologik tizimning o'zgarishlarini tahlil qilish va bu muammolarning yechimi
haqida bahslashishadi.
2. Loyiha asosidagi o'qitish (Project-Based Learning): O'quvchilarga biologiya fani bilan
bog'liq muayyan loyiha yoki tadqiqot ishlari beriladi. Loyiha orqali ular mustaqil ravishda
biologik muammolarni o'rganishadi, o'z bilimlarini amaliyotda sinab ko'rishadi. Qo'llash:
O'quvchilarga o'zlarini biologik tadqiqotchi sifatida tasavvur qilishga va ekologik tadqiqot,
hujayra tuzilmasi yoki boshqa biologik jarayonlarga oid loyiha yaratishga rag'batlantirish.
Loyiha natijalari o'quvchilarni amaliy tajribaga asoslangan bilim olishga undaydi.
3. Interaktiv o'qitish: O'quvchilarni dars jarayonida faol ishtirok etishga undash,
interaktiv vositalar va metodlar yordamida biologiyani o'rgatish. Bu metod o'quvchilarga o'z
fikrlarini bildirish, savollar berish, o'zaro fikr almashish imkoniyatini beradi. Qo'llash:
Masalan, darslarda guruhli muhokama, teskari savollar, onlayn testlar va interaktiv dars
materiallaridan (animatsiyalar, videolar) foydalanish. O'quvchilar o'rtasida muloqot va o'zaro
ta'limni rag'batlantirish.
4. Laboratoriya ishlari va amaliy mashg'ulotlar: O'quvchilarga biologik hodisalarni o'z
ko'zlari bilan ko'rish, amaliyotda o'rganish imkoniyati berish. Laboratoriya ishlarida
o'quvchilar ilmiy usullardan foydalangan holda biologik tajribalar o'tkazadilar. Qo'llash:
Biologiya laboratoriyasida hujayra tuzilmasini, fotosintez jarayonini yoki genetik tajribalarni
amalga oshirish. O'quvchilar tajriba natijalarini tahlil qilish va xulosalar chiqarishni
o'rganadilar. Bu usul o'quvchilarning amaliy ko'nikmalarini rivojlantiradi.
5. Kreativ va ijtimoiy faoliyat: O'quvchilarni kreativ va amaliy yondashuvlar orqali
biologiya fanini o'rganishga jalb qilish. Bu usul o'quvchilarga biologik muammolarga turli xil
kreativ echimlar topishga imkon beradi. Qo'llash: O'quvchilarga biologik mavzular asosida
san'at yoki dramatik ishlanmalar yaratish, masalan, "o'simliklarning hayotiy siklini"
sahnalashtirish yoki ekosistemaning muvozanatini ko'rsatuvchi kolajlar yaratish. Bu metod
o'quvchilarning ijodiy fikrlashini va biologiya fanini kengroq kontekstda tushunishni
rag'batlantiradi.
6. Simulyatsiya va modellash: Biologik jarayonlar va tizimlarni simulyatsiya qilish orqali
o'quvchilarga murakkab biologik jarayonlarni tushuntirish. Bu usul o'quvchilarga abstrakt
tushunchalarni real holatga o'xshash tarzda ko'rishga imkon beradi. Qo'llash: Masalan,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
ekologik tizimlarning ishlashini kompyuter simulyatsiyalari yordamida o'rgatish. O'quvchilar
hayvonlar va o'simliklarning o'zaro aloqalarini ko'rib, simulyatsiyada o'zgarishlar kiritib,
qanday o'zgarishlar yuzaga kelishini kuzatishlari mumkin.
7. O'quvchilarni reflektiv yondashuvga undash: O'quvchilarga o'z tajribalari va
o'qiganlari haqida o'ylash va xulosa chiqarish imkoniyatini yaratish. Bu usul o'quvchilarning
o'z-o'zini o'rganish va o'z fikrlarini tahlil qilish ko'nikmalarini rivojlantiradi. Qo'llash: Darsdan
so'ng o'quvchilarga biologiya bo'yicha fikr-mulohazalarini yozish, ularni guruhlarga bo'lib
muhokama qilish va qanday yangi bilimlar olishgani haqida o'z fikrlarini aytish. Bu usul
o'quvchilarning o'z o'rganish jarayonini tahlil qilishga yordam beradi.
8. Individual va guruhli ishlar: O'quvchilarga individual ishlash imkoniyatini berish,
ammo guruhli faoliyatlar orqali ham kooperativ o'qish jarayonini tashkil etish. Bu usul
o'quvchilarning jamoada ishlash va mustaqil fikrlash ko'nikmalarini rivojlantiradi. Qo'llash:
Biologiya darslarida o'quvchilarga individual tadqiqotlar yoki amaliy ishlar berish,
shuningdek, guruh bo'lib loyihalar yaratishga undash. O'quvchilar guruh bo'lib birgalikda
biologik muammoni hal qilishadi va bilimlarini baham ko'rishadi.
9. Gamifikatsiya (o'yin elementlaridan foydalanish): O'quvchilarga o'qish jarayonini
qiziqarli va motivatsion qilish uchun o'yin elementlarini joriy etish. Bu metod o'quvchilarning
biologiyaga bo'lgan qiziqishini oshiradi. Qo'llash: Biologiya bo'yicha testlarni yoki
tadqiqotlarni o'yin shaklida o'tkazish, masalan, "biologik viktorina", "qidiruv o'yinlari" yoki
"o'quvchilarning biologik laboratoriyasini yaratish" kabi o'yinlarni tashkil etish.
Irsiyatning umumiy qonuniyatlari, o'zgaruvchanlik va kodominantlik kabi tushunchalar
organizmlar orasidagi genetik xususiyatlar qanday o'zgarishini xususiyatlarning paydo
bo'lishini va avlodlarga qanday o'tishini tushunishda muhim rol o'ynaydi.
Refernces:
1.
Populyatsiya genetikasidagi usullar "Principles of Population Genetics" (Daniel L. Hartl,
Andrew G. Clark).
2.
Mendelning qonunlari va ularning amaliy qo'llanilishi "Molecular Genetics of Inherited
Disease" (Francis S. Collins, David G. Vance).
3.
Qiyosiy genetika va filogeniya metodlari "Evolutionary Analysis" (Scott Freeman, Jon C.
Herron).
4.
Genomika va yirik ma'lumotlarni tahlil qilish "Bioinformatics: Sequence and Genome
Analysis" (David W. Mount).
5.
Qayta ishlab chiqish va eksperimentallik metodlari "Molecular Biology of the Cell"
(Alberts et al.).
6.
Genetikaning statistik usullari "Statistics for the Life Sciences" (Myra L. Samuels).
