YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
14
OʻZBEKISTON VA MALAYZIYANING SOLIQ TIZIMIDAGI OʻXSHASHLIKLARI
VA FARQLAR
Xasanov Ahmadjon Shodiyarovich
Samarqand Davlat unversiteti Kattaqo’rg’on filiali o’qituvchisi
Boltayev Otabek Amin o’g’li
Samarqand Davlat unversiteti Kattaqo’rg’on filiali talabasi
Ustaboyeva Maxliyo Raxmatulla qizi
Samarqand Davlat unversiteti Kattaqo’rg’on filiali talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14535604
Annotatsiya:
Maqolada O’zbekiston va Malayziya soliq siyosati maqsadlari va vazifalari
haqida tanishamiz. Bundan tashqari mamlakatimiz va malaziya soliq tizmidagi o’xshash va
farqli jihatlari mamlakat aholisi daromadlarining qancha qismi soliqqa tortilishi, mamlakat
soliq siyosatining o’ziga hos jihatlari bilan tanishishimiz mumkin.
Kalit so’zlar:
soliq, soliq siyosati, iqtisodiy rivojlanish, kichik biznes, Malayziya soliq
siyosati, maqsadi va vazifalari, imtiyozlar, jazolar daromad, foyda, farqlar, soliq tizimi, qqs, sit.
Kirish.
Hozirgi ishlab chiqarish jadal rivojlanayotgan paytda mamlakatlar uchun soliq
isohatlarini o’tkazish muhim hisoblanadi. Soliq har bir mamlakat daromadlarining muhim
qismini tashkil etadi. Shu sababli soliq tizimining to’g’ri va samarali bo’lishi mamlakat
iqtisodiyotiga ta’sir qiladi. Biz quyida O’zbekiston Respublikasi soliq siyosati uning maqsad va
vazifalari tanishamiz. Bundan tashqari Malayziya soliq siyosatini va har ikki mamlakat soliq
siyosatidagi o’xshashlik va ulardagi farqlar bilan tanishamiz.
O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti jadal rivojlanayotgan mamlakatlar sirasiga kiradi.
Undagi korxonalar va ishlab chiqarishlar, xizmatlar tez suratda o’sib bormoqda. Bu esa o’ziga
hos soliq siyosatini talab qiladi.
Soliq siyosatining asosiy maqsadlari;
O'zbekistonning soliq siyosati bir nechta asosiy maqsadlarni ko‘zlaydi:
Iqtisodiy o‘sish: Davlatning asosiy maqsadi iqtisodiy o‘sishning barqaror sur'atlarini
ta’minlash va makroiqtisodiy barqarorlikni saqlashdir.
Investitsiyalarni jalb qilish: Xorijiy va ichki investitsiyalarni jalb qilish uchun qulay soliq
muhitini yaratish.
Biznesni rivojlantirish: Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash va yengillashtirilgan
soliq tizimi yaratish orqali tadbirkorlikni rag‘batlantirish.
O'zbekiston Soliq Tizimining Strukturasi
O'zbekistonda soliq tizimi bir nechta asosiy soliqlarni o'z ichiga oladi:
Foyda Soliq: Kompaniyalar va tadbirkorlar tomonidan to'lanadi. 2024 yildan boshlab,
O'zbekistonda korporativ soliq stavkasi 15% ni tashkil qiladi. Bu stavka ilgari 20% edi.
Shaxsiy Daromad Solig'i: O'zbekistonda shaxsiy daromad solig'i progresiv tizimda
belgilangan bo‘lib, daromadning miqdoriga qarab 12% dan 23% gacha o‘zgaradi.
Qo‘shilgan Qiymat Solig‘i (QQS): O‘zbekistonda QQS umumiy stavkasi 15% ni tashkil etadi.
QQS mahsulot yoki xizmatlar qiymatiga nisbatan to‘lanadi va iqtisodiy jarayonning har bir
bosqichida soliq yig‘iladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
15
Aksiz Solig‘i: Maxsus mahsulotlar, masalan, alkogol, tamaki va yoqilg‘i mahsulotlariga
solinadi.
Va boshqa soliq turlarini oladi. Bu haqida O’zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksida
to’liq ma’lumot olishingiz mumkin.
Soliq Islohotlari va Yangiliklar
O'zbekistonda so'nggi yillarda bir qancha soliq islohotlari amalga oshirildi. Ular:
1.Soliq tizimini soddalashtirish: Soliq hisobotlarini taqdim etishda yangi raqamli
platformalar va tizimlar, jumladan "Soliq to‘lovchilarning shaxsiy kabineti", "myTax" kabi
raqamli xizmatlar joriy etildi. Bu tizim soliq to‘lovchilariga soliq to‘lashda qulaylik yaratdi.
2.Soliq stavkalarining kamaytirilishi: Korporativ soliq stavkasi 20% dan 15% ga
kamaytirildi, bu esa bizneslarni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan. Kichik va o‘rta biznesga soliq
yengilliklari va imtiyozlar taqdim etilgan.
3.Xalqaro standartlarga moslashish: O'zbekiston xalqaro moliyaviy va soliq tizimlariga
moslashish uchun ko'plab xalqaro soliq bitimlarini ratifikatsiya qildi. Bu xalqaro
investitsiyalarni jalb qilishga xizmat qiladi.
Soliq Ta’tili va Imtiyozlar
O'zbekistonda soliq ta’tillari va imtiyozlari ayniqsa quyidagi sohalarda taqdim etiladi:
Kichik biznes va startaplar: Kichik biznesni rivojlantirish va startaplarni qo‘llab-
quvvatlash maqsadida turli soliq yengilliklari va imtiyozlar taqdim etiladi.
Yuqori texnologiyalar va innovatsiyalar: Innovatsion va yuqori texnologiyalarni
rivojlantirishga qaratilgan soliq yengilliklari mavjud. Bu soha kompaniyalari soliq to‘lovlarini
kamaytirish imkoniyatiga ega.
Ekologik toza texnologiyalar: Atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan ekologik toza
texnologiyalarni ishlab chiqayotgan kompaniyalar uchun soliq yengilliklari va ta’tillari taqdim
etiladi.
Soliq Auditi va Nazorat
O'zbekistonda soliq auditining samaradorligi oshirilgan. Soliq to'lovchilarni nazorat qilish
va tekshirish uchun soliq tekshiruvlari va auditlar doimiy ravishda amalga oshiriladi. Bu soliq
tizimining samaradorligini ta’minlaydi va soliqdan chetlanishni oldini oladi. Shuningdek, soliq
tekshiruvlari onlayn tizim orqali amalga oshirilishi mumkin, bu esa jarayonni soddalashtiradi.
Xalqaro Hamkorlik
O'zbekiston ko'plab xalqaro moliyaviy institutlar, jumladan, Jahon Banki va Xalqaro
Valyuta Jamg‘armasi bilan hamkorlikni kuchaytirgan. Shuningdek, O'zbekiston ikki tomonlama
soliqdan qochish bitimlarini imzolash orqali xalqaro soliq tizimi bilan hamkorlikni
mustahkamlashga harakat qilmoqda.
Soliq Tizimini Soddalashtirish va Raqamlashtirish
O'zbekistonning soliq tizimi raqamlashtirilgan, bu soliq to'lovchilariga soliq hisob-
kitoblarini osongina amalga oshirish imkoniyatini yaratadi. "Soliq to‘lovchilarning shaxsiy
kabineti" orqali soliq to‘lovchilari o‘z hisob-kitoblarini kuzatishlari, soliq to‘lovlarini amalga
oshirishlari va soliq hisobotlarini topshirishlari mumkin.
Kelajakdagi Islohotlar
O'zbekistonning soliq siyosatida kelajakda amalga oshirilishi rejalashtirilgan islohotlar
quyidagilardan iborat:
Soliq stavkalarini yanada soddalashtirish va optimallashtirish.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
16
Kichik va o‘rta biznesni yanada rag‘batlantirish uchun soliq tizimini yanada
engillashtirish.
Xalqaro soliq hamkorliklarini kuchaytirish va xorijiy investitsiyalarni yanada jalb qilish.
Malayziya Soliq Siyosati
Malayziya soliq siyosati o'zining barqaror iqtisodiy o'sishiga yordam berish uchun
zamonaviy va samarali tizimni yaratishga yo'naltirilgan. Mamlakatda soliq siyosati biznes
uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va davlat
xarajatlarini moliyalashtirishga xizmat qiladi. Quyida Malayziyaning asosiy soliq siyosatiga oid
ba'zi jihatlar keltirilgan:
1. Soliq tizimi umumiy ko'rinishi
Malayziya soliq tizimi, ko'plab rivojlangan davlatlar kabi, daromad solig'i, qo'shilgan
qiymat solig'i (QQS) va boshqa turli soliqlardan iborat. Mamlakatda soliq tizimi progresiv
(daromad ko'paygan sayin soliq stavkasi oshadi) va territorial (faqat Malayziyadagi
daromadlar soliqqa tortiladi) tizimga asoslangan.
2. Korxona daromad solig'i (Corporate Income Tax - CIT)
Korporativ soliq stavkasi 24% ni tashkil etadi. Bu soliq yuridik shaxslarning
daromadlariga nisbatan solinadi.
Yosh kompaniyalar (ishlab chiqarishni boshlagan yoki yangi o'quvchilar) uchun 17%
stavkada soliq to'lanadi, lekin bu faqat 600,000 MYR gacha bo'lgan daromadga nisbatan amal
qiladi.
Xorijiy korxonalar ham soliq to'laydilar, ammo ular Malayziyadagi filiallar yoki tarmoq
kompaniyalari orqali faoliyat yuritadilar.
3. Shaxsiy daromad solig'i (Personal Income Tax)
Progresiv soliq stavkasi: Malayziyada shaxsiy daromad solig'i stavkasi 0% dan 30% gacha
bo'ladi. Bu soliq daromadning miqdoriga qarab oshib boradi.
0% stavka daromadi yiliga 5,000 MYR ga qadar bo'lgan shaxslarga qo'llaniladi, 30%
stavka esa 2 million MYR va undan yuqori daromadga ega bo'lganlarga qo'llaniladi.
4. Qo'shilgan qiymat solig'i (QQS)
Malayziyada Qo'shilgan qiymat solig'i (GST) 2015-yildan 2018-yilgacha joriy qilingan
bo'lsa-da, 2018-yilning 1-iyulidan boshlab Sales and Service Tax (SST) tizimi o'rnatildi.
SST ikki qismlarga bo'linadi:
-Sotish solig'i: tovarlar sotilishiga nisbatan 5% yoki 10% miqdorida,
-Xizmatlar solig'i: xizmatlarga 6% stavka qo'llaniladi.
5. Soliq imtiyozlari va yengilliklar
Malayziya investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiy rivojlanishni qo'llab-quvvatlash uchun
turli imtiyozlar va yengilliklarni taqdim etadi:
Xorijiy investitsiyalar: Malayziya iqtisodiy rivojlanish strategiyalariga mos ravishda,
xorijiy investitsiyalarga soliq imtiyozlari taqdim etadi, masalan, soliq stavkalarining
kamaytirilishi yoki 10 yillik soliq to'lamaslik.
Yangi texnologiyalar va ilmiy-tadqiqotlar: Innovatsion sohalarda ishlayotgan
kompaniyalar uchun soliq yengilliklari mavjud. Bu ilmiy-tadqiqotlarni qo'llab-quvvatlash,
yangi texnologiyalarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Eko-do'st kompaniyalar: Atrof-muhitga zarar bermaydigan yoki ekologik toza ishlab
chiqarishni qo'llab-quvvatlaydigan kompaniyalar uchun soliq yengilliklari mavjud.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
17
6. Soliq to'lash va hisobot berish
Malayziyada myTax onlayn tizimi orqali soliq to'lanadi. Korxonalar va shaxslar soliq
deklaratsiyalarini elektron tarzda topshirishlari mumkin.
Soliq hisobotlari yiliga bir marta taqdim etiladi, va soliq to'lovchilari belgilangan
muddatlarda soliqni to'lashlari shart.
7. Soliq va Xalqaro hamkorlik
Malayziya ko'plab davlatlar bilan ikkilamchi soliqni oldini olish va soliqdagi imtiyozlar
bo'yicha bitimlar imzolagan. Bu, mamlakatda investitsiyalarni jalb qilishda yordam beradi va
xalqaro biznesni yengillashtiradi.
8. Soliq jazolari
Soliq to'lamagan yoki noto'g'ri hisobot bergan korxonalar va shaxslarga jiddiy jarimalar
va yuridik jazolar qo'llaniladi. Soliq to'lamaganlik uchun jarimadan tashqari, soliq nazorati va
audit ishlari amalga oshiriladi.
9. Soliq reformasi va islohotlar
Malayziya soliq siyosati doimiy ravishda o'zgarib boradi, yangi soliq islohotlari orqali
iqtisodiyotni optimallashtirish, biznesni rivojlantirish va davlat moliyasini mustahkamlash
maqsad qilinadi. Malayziya hukumatining yirik maqsadlaridan biri – iqtisodiy barqarorlikni
ta'minlash va soliq bazasini kengaytirishdir.
Oʻzbekiston va Malayziyaning soliq tizimi o'rtasida bir qator oʻxshashliklar va farqlar
mavjud. Quyida ularning ba'zi asosiy jihatlari keltirilgan:
1.Soliq tizimi bazasi: Ikkala mamlakatda ham progresiv soliq tizimi mavjud, ya'ni
daromad ortgan sayin, soliq stavkasi ham oshadi. To'lovchilar turli daromad manbalaridan
(mehnat, biznes va boshqalar) soliq to'laydilar.
2.Korxona solig'i: Ikkala davlatda ham yuridik shaxslarga (korxonalarga) soliq solinadi.
Malayziyada "corporate income tax" (CIT) va O'zbekistonda "korporativ soliq" (yuridik
shaxslarning daromadiga solinadigan soliq) mavjud.
3.Qo'shilgan qiymat solig'i (QQS):O'zbekistonda ham, Malayziyada ham QQS joriy etilgan.
QQS iqtisodiyotda ko'plab tovarlar va xizmatlarga qo'llaniladi. Bu soliq iste'molchilar
tomonidan to'lanadi, lekin uni to'lovchilar (savdo va ishlab chiqaruvchi kompaniyalar) yig'adi.
4.Soliq to'lash tizimi va elektron shakllar: Ikkala mamlakatda ham soliqlarni to'lash va
hisobot berish tizimi raqamli shaklda amalga oshiriladi. O'zbekistonning "E-Soliq" tizimi va
Malayziyaning "MyTax" tizimi orqali soliqlar to'lanadi.
O’zbekiston va Malayziya soliq stavkasidagi farqalar
1.Soliq stavkalari:O'zbekistonda daromad solig'i 12% va 22% (xususiy shaxslar uchun)
bo'lib, korporativ soliq stavkasi 15% ni tashkil etadi. Malayziyada esa daromad solig'i 0% dan
30% gacha bo'lgan stavkada belgilanadi, va korporativ soliq stavkasi 24% ni tashkil etadi.
2.Soliqni to'lash va soliq yengilliklari:O'zbekistonda soliq yengilliklari va imtiyozlari
ko'proq, ayniqsa kichik va o'rta biznesni qo'llab-quvvatlash uchun turli dasturlar mavjud. Misol
uchun, O'zbekistonda soliqni kamaytirish va kichik biznesni rivojlantirishga yo'naltirilgan
imtiyozlar keng tarqalgan. Malayziyada esa soliqlar ancha yuqori bo'lib, soliq imtiyozlari va
yengilliklar faqat ma'lum sohalarga (masalan, ilmiy tadqiqotlar, innovatsiyalar va yangi
texnologiyalar) beriladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
18
3.Soliq to'lovchilar va nazorat:O'zbekistonda soliq nazorati va soliq to'lovchilarning
tekshirilishi yanada qat'iyroq amalga oshiriladi. So'nggi yillarda soliq islohoti jarayonida soliq
boshqaruvi tizimi kuchaytirilgan.
Malayziyada esa, soliq to'lovchilarning nazorati, asosan, avtomatlashtirilgan tizimlar
orqali amalga oshiriladi va to'lovchilar uchun jarimalar, odatda, O'zbekistonga nisbatan
yumshoqroq.
-Xalqaro soliqlar va investitsiyalar:O'zbekistonda xorijiy investitsiyalar uchun maxsus
soliq imtiyozlari mavjud. Masalan, soliq imtiyozlari ma'lum hududlarda yoki sohalarda
qo'llaniladi, bu esa xorijiy investorlar uchun imkoniyat yaratadi. Malayziyada ham xorijiy
investitsiyalarni jalb qilish uchun soliq imtiyozlari mavjud, ammo ularning ko'pi cheklangan
muddatlarga ega va kompaniyalar daromadiga nisbatan soliq yengilliklari faqat ma'lum
sohalarda amal qiladi.
-Soliq qo'shimchalari va boshqa soliq turlari:O'zbekistonda qo'shimcha soliq turlari,
masalan, mulk solig'i, er solig'i va ijtimoiy soliq bor. Bu soliqlar ko'proq uy-joy va yer egalariga
nisbatan qo'llaniladi. Malayziyada esa ijtimoiy soliq (niqob solig'i) mavjud bo'lib, u mamlakatda
sog'liqni saqlash va boshqa davlat xizmatlarini moliyalashtirishga qaratilgan.
O'zbekiston va Malayziya o'rtasidagi soliq tizimi ba'zi o'xshashliklarga ega bo'lsa-da, ular
o'z iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlariga mos ravishda farq qiladi. O'zbekistonning soliq tizimi
o'sish va rivojlanishga qaratilgan turli imtiyozlar bilan boyitilgan, Malayziya esa ko'proq
rivojlangan va kompleks soliq tizimiga ega.
References:
1.
"O'zbekiston Respublikasining soliq tizimi: Nazariy va amaliy jihatlar" (M. Sh. Abdullayev)
– O'zbekistonning soliq tizimi va soliq islohotlariga oid keng qamrovli tavsiyalarni taqdim etadi.
2.
"O'zbekiston soliq siyosati: Teoriya va amaliyot" (Sh. T. Sobirov) – Bu asar O'zbekiston
soliq siyosatining nazariy va amaliy jihatlarini, shuningdek, korporativ soliqni ham o'z ichiga
olgan.
3.
"Soliq tizimi va korporativ soliq: O'zbekiston tajribasi" (T. M. Tursunov) – Ushbu kitob
O'zbekistondagi korporativ soliq tizimi, soliq stavkalari va soliq islohotlarini ko‘rib chiqadi.
4.
"Korporativ soliq va iqtisodiy rivojlanish" (N. I. G‘ulomov) – O'zbekistondagi korporativ
soliq tizimining iqtisodiy o‘sishga ta’sirini tahlil qilgan ilmiy maqola.
5.
"Soliq siyosati: Asosiy prinsiplari va islohotlar" (R. X. Abduqayumov) – O'zbekiston soliq
siyosati va islohotlarini, jumladan, korporativ soliqni o'z ichiga olgan batafsil tahlil.
6.
"Soliq va byudjet siyosati" (N. N. Rashidov) – O'zbekistondagi soliq va byudjet siyosatining
umumiy yondashuvlarini ko‘rsatuvchi kitob.
7.
"International Taxation" (Reuven S. Avi-Yonah) – Xalqaro soliq tizimi va korporativ
soliqni taqqoslashga oid adabiyot.
8.
"Principles of Corporate Taxation" (Michael S. Knoll) – Korporativ soliq tizimi va uning
kompaniyalar uchun ahamiyati haqida to‘liq ma'lumot beradi.
9.
"Soliq auditining nazariyasi va amaliyoti" (A. M. Bozorov) – Soliq auditining asosiy
printsiplari va nazariy yondashuvlarini o'z ichiga oladi.
10.
"Soliq nazorati va soliq to'lovchilarni rag'batlantirish" (S. T. Qodirov) – Soliq nazorati va
soliq islohotlarining samaradorligini tahlil qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
19
11.
"Soliq islohotlari va uning iqtisodiyotga ta'siri" (T. A. Salimov) – O'zbekistonning soliq
islohotlarini va ularning iqtisodiy rivojlanishga qanday ta'sir ko‘rsatganini batafsil tahlil qiladi.
12.
O'zbekiston Respublikasi Davlat Soliq Qo‘mitasi (
) – O'zbekiston soliq
siyosati, soliq stavkalari va yuridik shaxslar uchun rasmiy ma'lumot manbai.
13.
O'zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi (
) –
O'zbekistonning iqtisodiy siyosati va soliq tizimiga oid rasmiy axborot manbai.
14.
"Soliq to'lovchilarning shaxsiy kabineti" (myTax) – O'zbekistondagi soliq tizimini
raqamlashtirish bo'yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar haqida ma'lumot beruvchi onlayn
platforma.
15.
Xalqaro Tashkilotlar Ma'lumotlari
16.
Jahon Banki (World Bank) – "Doing Business" (
) – Xalqaro biznes
muhiti va soliq tizimi bo'yicha reytinglar va hisobotlar.
17.
Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) – Soliq siyosati va iqtisodiy islohotlar bo'yicha xalqaro
hisobotlar va tahlillar.
