YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
89
UMUMIY O’RTA TA’LIM MAKTABLARIDA SUN’IY INTELLEKT VA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
Begbo’tayev Azzam Eshpo’latovich
Jizzax davlat pedagogika universiteti, dotsent
Nomozova Mohina Ne’mat qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti, bakalavr
https://doi.org/10.5281/zenodo.15186923
Annotatsiya:
Hozir vaqtda sun’iy intellekt (SI) va raqamli texnologiyalar ta’lim sohasida
inqilobiy o‘zgarishlar keltirmoqda. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ushbu
texnologiyalardan foydalanish nafaqat hozirgi ta’lim jarayonini yaxshilaydi, balki kelajakda
o‘quvchilarni global raqobatbardosh dunyoga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu
maqolada SI va raqmli texnologiyalarning maktablardagi istiqbollari ko‘rib chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Sun’iy intellekt (SI), raqamli texnologiya, “Khan Academy”,
individuallashtirilgan ta’lim, avtomatlashtirilgan baholash, elektron resurslar va platformalar,
masofaviy ta’lim
,
“Kundalik” tizimi.
Bugungi kunda sun’iy intellekt umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘quv jarayonini
shaxsiylashtirish va samaradorligini oshirishda katta salohiyatga ega. Kelajakda SI
o‘quvchilarning o‘quv uslubi, qiziqishlari va qobiliyatlariga qarab moslashtirilgan dars
rejalarini ishlab chiqishi mumkin. Masalan, matematikada qiyinchilik chekayotgan o‘quvchiga
qo‘shimcha mashqlar taklif qilinsa, tabiiy fanlarga qiziqqan o‘quvchi uchun chuqurroq
materiallar taqdim etiladi. Bu o‘qituvchilarga har bir o‘quvchiga individual yondashish
imkonini beradi.
Respublikamizda bu borada qator islohatlar amalga oshirilmoqda. Jumladan,
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 18.02.2021 yildagi PQ-4996-son “Sun’iy intellekt
texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida”
gi, 17.10.2024 yildagi PQ-358-son “Sun’iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar
rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” Qarorlari kabi huquqiy-me’yoriy hujjatlar
asosida sohalarda amaliy ishlarning bajarilishi ta’minlanmoqda.
Bundan tashqari, SI virtual o‘qituvchi yordamchilari sifatida rivojlanib, o‘quvchilarning
savollariga 24/7 javob berishi va ularga uy vazifalarida yordam ko‘rsatishi mumkin.
Shuningdek, sun’iy intellekt o‘quvchilarning kelajakdagi kasbiy yo‘nalishlarini bashorat
qilishda ham foydali bo‘ladi. Masalan, o‘quvchining fanlardagi muvaffaqiyati va qiziqishlarini
tahlil qilib, unga muhandislik, tibbiyot yoki san’at sohasida faoliyat olib borishi mumkinligi
haqida maslahat berishi mumkin. Bu o‘quvchilarga o‘z salohiyatlarini erta aniqlash va
kelajakdagi maqsadlarini aniq belgilashda yordam beradi.
Hozirgi kunda bunday yondashuvning misollarini ko‘rish mumkin. Masalan, “Khan
Academy” kabi onlayn ta’lim platformalarida sun’iy intellekt o‘quvchilarning bilim darajasini
tahlil qilib, ularga mos mashqlar va videodarslarni tavsiya qiladi. Shu bilan birga, Duolingo
ilovasida SI til o‘rganuvchilarning xatolarini aniqlab, ularga shaxsiy mashg‘ulotlarni taklif
qiladi. Bu kabi texnologiyalar umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ham qo‘llanila boshlasa, o‘quv
jarayoni yanada samarali bo‘ladi.
Sun’iy intellekt ta’limning bir nechta sohalarida faol qo‘llanilmoqda:
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
90
1.
Individualashtirilgan ta’lim
: SI o‘quvchilarning bilim darajasini tahlil qilib, ularga mos
o‘quv rejalarini taklif qiladi. Masalan, “Khan Academy” platformasi o‘quvchilarning bilimlarga
oid zaif tomonlarini aniqlab, ularga qo‘shimcha mashqlar yoki videodarslar tavsiya qiladi. Bu
usul maktablarda ham qo‘llanilib, har bir o‘quvchiga individual yondashish imkonini beradi.
2.
Avtomatlashtirilgan baholash
: SI yordamida testlar va uy vazifalari tezkor tekshiriladi.
Masalan, “GradeScope” kabi dasturlar o‘qituvchilarga yozma topshiriqlarni avtomatik
baholashda yordam berib, vaqtni tejaydi. Bu o‘qituvchilarga o‘quvchilar bilan ko‘proq
muloqot qilish uchun imkoniyat yaratadi.
3.
Virtual yordamchilar
: Chatbotlar va virtual o‘qituvchi yordamchilari o‘quvchilarning
savollariga tezkor javob beradi. Masalan, “Duolingo” ilovasi til o‘rganuvchilarning xatolarini
tahlil qilib, ularga mos mashg‘ulotlarni taklif qiladi. Shu kabi yordamchilar maktab
o‘quvchilariga uy vazifalarida yoki darsdan tashqari savollarda yordam berishi mumkin.
4.
Tahlil va bashorat
: SI o‘quvchilarning o‘qishdagi muvaffaqiyatini tahlil qilib,
kelajakdagi ehtiyojlarini bashorat qiladi. Masalan, “Smart Tutoring” tizimlari o‘quvchining
fanlardagi natijalariga qarab, qaysi sohada qo‘shimcha yordam kerakligini aniqlaydi. Bu
o‘qituvchilarga o‘quv jarayonini yaxshilashda yo‘l ko‘rsatadi.
Hozirgi kunda umumiy o‘rta ta’lim maktablarida SI qo‘llanilishi tobora kengaymoqda.
Masalan, ba’zi rivojlangan mamlakatlarda “Google Classroom” yoki “Microsoft Teams” kabi
platformalar SI asosidagi tahlil vositalari bilan birgalikda ishlatilib, o‘quvchilarning darsdagi
ishtiroki va muvaffaqiyatini kuzatadi. O‘zbekistonda ham “Kundalik” elektron jurnal tizimi
o‘qituvchilar va ota-onalarga o‘quvchilarning baholari va darsdagi faolligini monitoring
qilishda yordam bermoqda, ammo bu tizim kelajakda SI bilan yanada boyitilishi mumkin.
Ta’limda SI qo‘llanilishi o‘quv jarayonini tezlashtiradi, o‘qituvchilarning yukini
kamaytiradi va o‘quvchilarga moslashtirilgan ta’lim imkonini beradi. Biroq, hozirgi kunda
cheklovlar ham mavjud. Masalan, ko‘plab maktablarda SI dan to‘liq foydalanish uchun zarur
bo‘lgan jihozlar va internet aloqasi yetarli emas. Bundan tashqari, o‘qituvchilarning SI
vositalarini ishlatish bo‘yicha tajribasi kamligi ham muammo sifatida qolmoqda.
Raqamli texnologiyalar umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘quv muhitini yanada
interaktiv va moslashuvchan qiladi. Kelajakda virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik
(AR) texnologiyalari darslarni immersiv tajribaga aylantiradi. Masalan, tarix darsida
o‘quvchilar qadimgi davrlarni virtual sayohat orqali “ko‘rishlari” yoki kimyo darsida xavfli
tajribalarni simulyatsiya orqali o‘rganishlari mumkin. Bu nafaqat o‘quvchilarning qiziqishini
oshiradi, balki mavzuni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Onlayn platformalar va bulutli texnologiyalar esa ta’limni chegarasiz qiladi. Kelajakda
maktablar global tarmoqqa ulanib, o‘quvchilar dunyoning turli mamlakatlaridagi tengdoshlari
bilan hamkorlikda loyihalar bajarishi mumkin. Masalan, iqlim o‘zgarishi bo‘yicha xalqaro
guruhlarda ishlash yoki chet tilini o‘rganishda real vaqtda suhbatlashish imkoniyati paydo
bo‘ladi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida SI va raqamli texnologiyalardan foydalanishning
kelajakdagi afzalliklari ko‘p. Birinchidan, bu texnologiyalar ta’limni har bir o‘quvchining
ehtiyojlariga moslashtirib, bilim olishni samaraliroq qiladi. Ikkinchidan, o‘quvchilarni raqamli
asrning talablariga – masalan, dasturlash, ma’lumotlarni tahlil qilish va muammolarni
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
91
innovatsion yechish kabi ko‘nikmalarga tayyorlaydi. Uchinchidan, global miqyosda
raqobatbardosh avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Biroq, bu istiqbolni ro‘yobga chiqorish uchun bir qator to‘siqlarni yengish kerak.
Masalan, ko‘plab maktablarda zamonaviy jihozlar, yuqori tezlikdagi internet va malakali
kadrlar yetishmaydi. Bu muammoni hal qilish uchun davlat va xususiy sektor hamkorligida
maktablarning texnologik infratuzilmasini rivojlantirish zarur. Shuningdek, o‘qituvchilar
uchun SI va raqamli texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha doimiy treninglar tashkil qilinishi
lozim.
Raqamli texnologiyalar zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanib, o‘quv
jarayonini yanada qulay, samarali va zamon talablariga mos qilmoqda. Bugungi kunda ushbu
texnologiyalar o‘quvchilar, o‘qituvchilar va ta’lim muassasalari uchun yangi imkoniyatlar
ochib, bilim olish va tarqatish usullarini tubdan o‘zgartirmoqda. Ayniqsa, umumiy o‘rta ta’lim
maktablarida raqamli texnologiyalardan foydalanish ta’lim sifatini oshirish va o‘quvchilarni
raqamli asrga tayyorlashda muhim ahamiyatga ega.
Raqamli texnologiyalar ta’limda turli shakllarda qo‘llanilmoqda:
1.
Elektron resurslar va platformalar
: Elektron darsliklar, onlayn kutubxonalar va ta’lim
platformalari (masalan, Google Classroom, Moodle) o‘quv materiallariga doimiy kirish
imkonini beradi. o‘quvchilar darsdan tashqari vaqtda ham bilimlarini mustahkamlashi
mumkin. O‘zbekistonda “Kundalik” tizimi o‘quvchilarning baholari va dars jadvalini raqamli
shaklda boshqarishga yordam bermoqda. Jumladan oliy ta’lim sohasida ham “Hemis” tizimi
orqali talabalar kunlik baholash va zaruriy resurslarni joylash imkoniyati mavjud tizimdir.
2.
Masofaviy ta’lim
: Zoom, Microsoft Teams kabi vositalar pandemiya davrida masofaviy
ta’limning asosiy tayanchi bo‘ldi. Hozir ham bu platformalar maktablarda qo‘shimcha darslar
yoki xalqaro hamkorlik uchun ishlatilmoqda. Masalan, chet el o‘qituvchilari bilan onlayn
darslar o‘tkazish imkoni paydo bo‘ldi.
3.
Interaktiv vositalar
: Aqlli doskalar, planshetlar va projektorlar sinflarda darslarni
yanada qiziqarli qilmoqda. Masalan, geografiya darsida raqamli xaritalar yordamida dunyoni
o‘rganish yoki matematikada grafikalar chizish o‘quvchilarning vizual idrokini rivojlantiradi.
4.
Virtual va kengaytirilgan reallik (VR/AR)
: Ba’zi rivojlangan mamlakatlarda VR
texnologiyalari biologiya yoki tarix darslarida qo‘llanilmoqda. Masalan, o‘quvchilar inson
tanasining 3D modelini ko‘rishlari yoki o‘tgan davr voqealarini virtual muhitda “boshdan
kechirishlari” mumkin.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida raqamli texnologiyalar o‘quv jarayonini
soddalashtiradi va o‘quvchilarni zamonaviy ko‘nikmalarga o‘rgatadi. Masalan, dasturlash
darslari joriy etilgan maktablarda o‘quvchilar raqamli loyihalar yaratishni o‘rganmoqda. Bu
ularga nafaqat texnik bilim, balki muammolarni hal qilish va jamoada ishlash kabi
ko‘nikmalarni ham beradi. Shu bilan birga, raqamli platformalar o‘qituvchilarga
o‘quvchilarning muvaffaqiyatini kuzatish va ota-onalarni jarayonga jalb qilish imkonini
taqdim etadi.
O‘zbekistonda ham raqamli texnologiyalarni ta’limda qo‘llash bo‘yicha qadamlar
qo‘yilmoqda. Masalan, “Bir million dasturchi” loyihasi yoki maktablarda IT-sinflar ochilishi
yoshlarni raqamli dunyoga yaqinlashtirmoqda. Biroq, bu jarayon hali boshlang‘ich bosqichda
va kengroq rivojlanishni talab qiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
92
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Russell S.J, Norvig P. Sun’iy intellekt: zamonaviy yondashuv. Prentice Hall. Englewood
Cliffs, Nyu-Jersi, 1995-yil
2.
Ayupov R.H, Tursunov S.Q. Raqamli texnologiyalar. O’quv qo’llanma. Toshkent: “Lesson
Press” nashriyoti, 2023-yil.
3.
Qodirov U.D., Qarshiev J.M. Ta’lim jarayonida sun’iy intellektdan foydalanishning o’ziga
xos jihatlari. Zamonaviy ta’lim jurnali. 4-son, 2021
4.
