YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
67
ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALARDAN BOSHLANG‘ICH TA'LIMDA
FOYDALANISH METODIKASI
Begbo’tayev Azzam Eshpo’latovich
Jizzax davlat pedagogika universiteti dotsenti
Bo’ronboyeva Charos Baxodir qizi
Jizzax davlat pedagogika universiteti, bakalavr
https://doi.org/10.5281/zenodo.15244410
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang’ich sinf o‘quvchilariga fanlarni o’qitishda
zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning metodik asoslari tahlil qilinadi. Zamonaviy
texnologiyalar ta’lim jarayonini interaktiv va qiziqarli qilishda katta imkoniyatlar yaratadi.
Bunda o‘qituvchi rahbarligidagi guruhli o‘qish vaqtida boshqarish va o‘zini o‘zi nazorat qilishga
yordam berish uchun ClassDojo dasturidan foydalanish samaradorligi o‘rganiladi.
Kalit so’zlar
: boshlang‘ich ta’lim, zamonaviy texnologiyalar, o‘qitish metodlari,
o‘yinlashtirilgan ta’lim, virtual reallik, ClassDojo, yo’naltirilgan ta’lim.
Bugungi globallashuv jarayonida hayotimizni zamonaviy texnologiyalarsiz tasavvur etib
bo’lmaydi. Har bir sohada bo’lgani kabi ta’lim sohasida ham zamonaviy texnologiyalar ro’li
beqiyosdir. Ularni boshlang‘ich sinf o’quvchilarining o’quv jarayoniga jalb qilish va fanni
qiziqarli qilib taqdim etish uchun samarali vosita hisoblanadi. Ushbu texnologiyalar yordamida
o‘quvchilarni faollashtirish va o‘qitishning samaradorligini oshirish mumkin.
Maktabda o‘qituvchilar o‘quv darajalari yaqin bo‘lgan kichik guruhdagi o‘quvchilar bilan
mashg‘ulotlarni olib borish jarayonida mustaqil yoki juftlikda ishlash uchun muammoli
vaziyatlarga tushib qolishadilar. Chunki o‘qituvchi kichik guruh bilan mashg‘ulot o‘tishi
davomida sinf boshqaruvida muammolar paydo bo‘lishi mumkin. Ba’zi o‘quvchilar o‘qituvchi
ularga e’tibor bermayotgan deb hisoblashi va istalgan ishni qilishlari mumkin. Shuning uchun
mashg’ulot davomida o‘quvchilarning o‘z xatti-harakatlari uchun mas’uliyatni his qilishi
muhimdir. Biroq, ba’zi o‘quvchilar o‘zlarining xatti-harakatlarini anglamaydilar. Bunday
vaziyatlarda ta’lim mashg’ulotlarini nazorat qiluvchi va boshqaruvchi zamonaviy
texnologiyalarni qo’llash maqsadga muvofiqdir.
ClassDojo
dasturi o‘quvchilarga sinflarda ishlash va guruhli o‘qish paytida o‘z xatti-
harakatlariga, o‘zini o‘zi nazorat qilishga yordam beradi. Guruhli o‘qish va faoliyat
markazlarining nazariy asosi Vygotskiy tomonidan ilgari surilgan "Proksimal rivojlanish
zonasi" tushunchasiga asoslanadi[1].
Proksimal rivojlanish zonasi (ZPD) - ta'lim psixologiyasidagi tushuncha bo'lib, u
o'quvchining o'zi nima qila olishi va kattalar yoki undan ko'proq tajribali tengdoshlari
yordamida nima qila olishi o'rtasidagi farqni anglatadi. Bu o‘quvchi qo'llab-quvvatlagan holda
yangi ko'nikma va bilimlarni egallashi mumkin bo'lgan o'rganish va rivojlanish maydonini
tavsiflaydi. ZBR o'quv jarayonida ijtimoiy o'zaro ta'sir va qo'llab-quvvatlash muhimligini
ta'kidlaydi.
“Proksimal rivojlanish zonasi (ZPD)” shuni ko‘rsatadiki, bolalar o‘zlarining o‘qish
darajasiga mos ravishda malakali o‘qituvchidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatma olganda, mustaqil
va zukko o‘quvchilar sifatida rivojlanishlari osonlashadi. Bundan tashqari, kichik guruhlarda
o‘qitish usuli Vygotskiyning ta’limning ijtimoiy jarayon ekanligi va ijtimoiy kontekstda sodir
bo‘lishi haqidagi g‘oyasini qo‘llab-quvvatlaydi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
68
Maktabda sinf boshqaruvi va o‘quvchilarning jalb etilishi "Ijobiy ta’lim asoslari" (PLF,
McDonald, 2013) nazariyasi bilan bog‘liq[2]. Bu juda muhim, chunki o‘qituvchilar o‘quvchilarni
ta’lim olish va o’rganish uchun xavfsiz his qiladigan g’amxo’rlik muhitini yaratishi va qo’llab-
quvvatlashi kerak.
ClassDojo dasturi ham Vygotskiyning “Proksimal rivojlanish zonasi (ZPD)” usuli bilan
integratsiyalanishi mumkin, chunki o‘quvchilar o‘qituvchi yordamida qoidalarni ishlab
chiqadilar, so‘ngra o‘qituvchi ClassDojo orqali ularning ijobiylik xatti-harakatlarini qo‘llab-
quvvatlaydi. Nazarda tutilgan maqsad shundaki, o‘qituvchi o‘quvchilarning xatti-harakatlariga
e’tibor qaratgan sari, o‘quvchilar o‘z harakatlarini anglashadi va ularni ijtimoiy sharoitga
moslab mustaqil ravishda o‘zgartirishga harakat qiladilar.
ClassDojo dasturi konstruktivist g‘oyalarni ham qo‘llab-quvvatlaydi, chunki unda
o‘quvchilar o‘z avatar modellarini istaklariga ko‘ra o‘zgartirishga rag‘batlantiriladi. Bundan
tashqari, o‘quvchilar ijobiylik va salbiylik xatti-harakatlari haqida muhokama qilish hamda
ularni ifodalovchi belgilar (ikonkalar) tanlashga undaladi. Yakuniy qadam sifatida esa,
o‘quvchilar o‘qituvchi yordamida sinf qoidalarini ishlab chiqadilar. Ushbu jarayonlar orqali
bolalar to‘g‘ri va noto‘g‘ri tushunchalarini mustaqil ravishda shakllantirib olishadi[3]. Bu
konstruktivist yondashuvning asosiy tamoyiliga mos keladi - ya'ni bilim faol shaklda, bolaning
o‘z tajribasi va atrof-muhit bilan o‘zaro ta'siri orqali quriladi.
Yo'naltirilgan o'qish muvozanatli o'qish tizimining asosiy qismi va muvaffaqiyatli o'qish
yo'riqnomasining muhim elementidir[4]. Kichik guruhlarda o'qishni o’rgatish baholashdan
boshlanadi, chunki “o‘qituvchilar har bir bolaning qobiliyatii, qiziqishlari va tajribasidan
xabardor bo’lishi kerak. Har bir bolaning o‘qish darajasi aniqlangandan so’ng, o‘quvchilarni
o‘rganish ehtiyojlariga qarab guruhlarga bo‘lish mumkin.
Yo'naltirilgan o'qish bo'yicha
ko'rsatma
har bir o'quvchining tobora murakkablashib
borayotgan qiyinchilik darajasida matnlarni qayta ishlashning samarali strategiyalarni ishlab
chiqishni qo’llab quvvatlaydi. Yo’naltirilgan o'qish davomida o'qituvchi kichik guruhlardagi
bolalarga o’qish jarayoni haqida ko'proq ma'lumot olishga va yuqori darajadagi fikrlash
faoliyati bilan shug'ullanishga yordam beradi[5].
O'qituvchi kichik o'qish guruhlarida dars berishga e'tibor qaratgan bo'lsa-da, boshqa
talabalarni ham band qilishi kerak. Shuning uchun stansiyadan stansiyaga o‘tish tartibini
yaratish va har bir stansiyadagi o‘quv materiali bilan faol shug‘ullanishlarini ta’minlovchi xulq-
atvor qoidalarini joylashtirish muhimdir.
"Markazlardagi ishlar o‘quvchilarga o‘quv dasturi maqsadlari bo‘yicha amaliyot berishi
kerak. Markaz ishlarini til va adabiyot, yozuv, matematika, fan, ijtimoiy fanlar, san’at va drama
kabi sohalar asosida yaratish mumkin, shunda o‘quvchilar o‘qitilayotgan dasturni chuqurroq
o‘rganish va tushunishlarini kengaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladilar[6]. Har bir ish
markazidagi vazifalar qasddan rejalashtirilishi kerak – yoki o‘quvchilar o‘rganayotgan narsalar
bo‘yicha qo‘shimcha mashq qilishlari yoki ularga hali qiyin kelayotgan mavzular bo‘yicha
yordam berish uchun. O‘quvchilarni juftliklarda ishlatish esa ularning bir-birlariga
stansiyalardagi vazifalarni bajara borishda ‘qo‘llab-quvvatlovchi ishqalam’ (scaffolding) ta’sir
ko‘rsatadi.
Sinfni boshqarish – bu o‘qituvchilar harakatlari orqali o‘rganish uchun qulay muhit
yaratadigan maqsadli va mulohazali jarayon. Har yili o‘qituvchilar o‘quvchilar xulq-atvorini
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
69
boshqarishning moslashuvchan rejasini ishlab chiqishi kerak, chunki o‘quvchi-o‘qituvchi
munosabatlari sinfni boshqarishning eng muhim tarkibiy qismi bo‘lib, samarali o‘rganish
jamoasini shakllantirishning asosiy qismidir[7].
Intizom, sinfni boshqarish va o‘quvchilarni jalb qilish strategiyalari o‘quvchilar uchun
xavfsiz va samarali o‘rganish muhitini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
O‘qituvchilar muammoli xatti-harakatlarning oldini olish maqsadida proaktiv xulq-atvor
boshqaruv strategiyalarini qo‘llash orqali ijobiy o‘rganish muhitini yaratadilar. Aksincha,
reakktiv jazolash usullari muammolarni yanada kuchaytirishi mumkin[8].
Sinfni boshqarish – bu yangi o‘qituvchilar uchun eng katta qiyinchiliklardan biri bo‘lib,
yangi pedagoglar o‘quvchilarning buzuvchi xatti-harakatlaridan xavotirda bo‘lishadi. Intizom
muammolarini hal qilishning samarali usullaridan biri – bu ijobiy xulq-atvorni qo‘llab-
quvvatlash bo‘lib, ClassDojo kabi platformalar ham shu strategiyani mustahkamlaydi, chunki u
o‘quvchilarning xatti-harakatini yaxshilashga yordam beradi.
XXI asrda texnologiyadan foydalanish orqali o‘quvchilarni faol, motivatsiyalangan va sinf
intizomiga rioya qilishda jalb qilish g‘oyasi ajablanarli emas. Zamonaviy texnologiyalar hamma
narsani oson va samarali qiladi. Ular o‘qituvchilarga sinfni boshqarishda samarali yordam
beradi. Bepul tarqatiladigan ClassDojo dasturi jahonda taxminan minglab o‘qituvchilar
tomonidan ishlatilmoqda va o‘qituvchilar uchun yordamchi vositaga aylangan. ClassDojo har
bir o‘quvchining ijobiy va salbiy xatti-harakatlarini kuzatishda o‘qituvchilarga yordam berish
uchun yaratilgan. Kompaniya ma'lumotlariga ko'ra, ClassDojo'dan foydalanadigan o‘qituvchilar
ijobiy xatti-harakatlarda 45-90% o‘sish, salbiy hodisalarda esa 50-85% kamayishni qayd
etishgan[9]. Dastur daqiqalar, kunlar va haftalar davomida doimiy fikr-mulohazalar berishi
tufayli, o‘quvchilar yaxshiroq ishlashga rag‘batlanadi. Bundan tashqari, avatar yaratish, sinf
qoidalarini ishlab chiqish va ular uchun belgilar tanlash o‘quvchilar o‘rtasida va o‘qituvchi bilan
hamjihatlik, qo‘llab-quvvatlovchi munosabatlarni shakllantirishga yordam beradi. Qo‘shimcha
ravishda, bu dastur o‘quvchilarning ijtimoiy ko‘nikmalari va o‘zini-o‘zi boshqarish
qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
ClassDojo o'quvchilarni bir zumda "bosh barmog'i" rasmi va ball bilan taqdirlaydi.
O’quvchilar qoidalar yoki boshqa ijobiy xatti-harakatlar bilan bog'liq har bir ijobiy xatti-harakat
uchun bir ball oladi. O'qituvchi mukofotlashni xohlaydi (masalan, qattiq ishlash, hurmat qilish,
boshqalarga yordam berish). O’quvchilar kerakli ballarni to‘plaganlarida, o‘qituvchi ClassDojo
sertifikatidan o’quvchi(lar)ni ijobiy xulq-atvorini mukofotlash uchun foydalanishi mumkin.
Sertifikat yoqimli, rang-barang sertifikat bo'lib, barcha avatarlar sertifikatni ramkaga soladi.
Bundan tashqari, o'quvchilar nima qila olishlarini ko'rsatadigan plakat yaratilishi mumkin.
Masalan: agar o’quvchi 10 ball to'plagan bo'lsa, u avatar stikerini oladi; 20 ball bilan o’quvchi
xazina qutisiga tashrif buyurishi mumkin; 40 ball bilan o’quvchi tushlikda do'sti bilan o'tirishi
mumkin; 50 ball bilan o’quvchi "uy vazifasi yo'q" ruxsatnomasini olishi mumkin. Shaxsiy
mukofotlardan tashqari, butun sinf mukofoti ham berilishi mumkin. Misol uchun, agar
o’quvchilarning 80% (o'qituvchi buni o'rnatgan) hafta davomida ma'lum miqdorda ijobiy ball
olsa, sinf qo'shimcha tanaffus yoki "Qiziqarli juma" mashg'uloti bilan mukofotlanishi mumkin.
ClassDojo ishlashi uchun sizga faqat kompyuter kerak bo'ladi. Agar o'quvchilar dars davomida
o'z yutuqlarini ko'rishlarini istasangiz, interfaol doska yoki proyektor kerak bo'ladi. Bundan
tashqari, o'qituvchi undan masofadan turib ball berish uchun smartfon, planshet yoki iPod
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
70
Touch dan foydalanishi mumkin. Nihoyat, ota-onalar ham bir marta ishtirok etishlari mumkin,
O'qituvchi dasturni "sozlaydi", ota-onalar o'z farzandlarining kundalik jadvaliga kirishlari va
nazorat qilishlari mumkin.
ClassDojo o'qishni o'qitish jarayonida sinfni boshqarish muammolarini kamaytirish
uchun samarali vosita ekanligini aniqlash uchun boshlang’ich sinflarda sinab ko’rildi. Boshlash
uchun o'qituvchi sinf hisobini yaratadi (agar kerak bo'lsa, o'qituvchilar bir nechta sinf
hisoblariga ega bo'lishi mumkin). Keyin o'qituvchi sinf ro'yxatini yuklaydi. ClassDojo avtomatik
ravishda har bir talabaga avatar tayinlaydi. Avatar - bu onlayn muhitda shaxsni ifodalash uchun
ishlatilishi mumkin bo'lgan belgi yoki figura. Kichik guruhlarda o'qitish jarayonida o‘quvchilar
rangi, shakli, sochlari, yuz xususiyatlarini o'zgartirish, shuningdek aksessuarlar qo'shish orqali
o'z avatarlarining ko'rinishini shaxsiylashtiradilar. Shuningdek, yana dasturda ijobiy va salbiy
xatti-harakatlar uchun dastur tomonidan taqdim etilgan tovushlar ham avtomatik
qo’shildi(ijobiy xatti-harakatlar "ring" (yoki "ding") tovushi bilan, salbiy xatti-harakatlar esa
"buzz" tovushi bilan). O'qituvchi doimiy ravishda ochiq veb-saytni o'qitish yoki sinfdan tashqari
mashg’ulot paytida ham namoyish etadi. Sichqonchani bosish orqali o‘quvchilar kimdir ijobiy
"ding" yoki salbiy "buzz" olganini bilishadi va doskada ko'rinadigan belgi ularga qanday
tartibda mukofotlanayotgani yoki yo'naltirilganligini bildiradi.
Xulosa qilib aytganda, boshlang‘ich sinflarda interfaol metodlar va ta'limiy o‘yinlardan,
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish o‘quvchilarni mustaqil
fikrlashga, ijodiy izlanish va mantiqiy fikrlash doiralarini kengaytirish bilan birga ularni
darslarda o‘rganganlarini hayot bilan bog‘lashga, qiziqishlarini oshirishga yordam beradi.
O‘qituvchilarning bunday zamonaviy talablar asosida yaratilgan sharoitlardan samarali
foydalanib, darslarni ilg‘or pedagogik hamda axborot kommunikatsiya texnologiyalari asosida
tashkil etilishi ta'lim-tarbiya jarayonini sifatini kafolatlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vygotsky, L. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes.
Cambridge, MA: Harvard University Press.
2.
McDonald, T. (2013). Classroom management: engaging students in learning. South
Melbourne, Victoria: Oxford University Press.
3.
Piaget, J. & Inhelder, B. (1969). Psychology of the child. New York City, NY: Basic Books.
4.
Richardson, J. (2009). The Next Step in Guided reading. Scholastic Professional.
5.
Fountas, I. & Pinnell, G. (2001). Guiding readers and writers grades 3-6: Teaching
comprehension, genre, and content literacy. Portsmouth, NH: Heinemann.
6.
Diller, D. (2003). Literacy work stations: Making centers work. Portland, ME: Stenhouse
Publishers.
7.
Wolk, S. (2003). Hearts and minds. Educational Leadership, 61(1),14–18.
8.
Barton-Arwood, S., Morrow, L., Lane, K., & Jolivette, K. (2005). Project IMPROVE:
Improving teachers’ ability to address students’ social needs. Education and Treatment of
Children, 28(4), 430–443.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
71
9.
Colao, J. (2012). Can software build character? Applying the marshmallow test to the
http://www.forbes.com/sites/jjcolao/2012/08/15/can-software-
