YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
128
ЖИНОЯТЛАРНИ ТЕРГОВ ҚИЛИШ МЕТОДИКАСИ ХУСУСИДА АЙРИМ
МУЛОҲАЗАЛАР
Туйчиев Абдулло Орипович
Мустақил тадқиқотчи
https://doi.org/10.5281/zenodo.15421064
Жиноятларни тергов қилиш криминалистик методикаси жиноятларни тергов
қилиш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чиқиш учун муҳим аҳамият касб этади.
Умуман, жиноятларни тергов қилиш методикаси умумий қоидаларининг илмий
асосланган тарзда ишлаб чиқиш ўтган асрнинг 70-80-йиллардан бошланди
1
.
А.Н.Васильев криминалистик методикани тергов амалиётини, жиноят усулларини
ва изларни ҳосил бўлиш механизмларини ўрганиш асосида, тергов самарадорлигини
таъминлаш мақсадида жиноятларнинг криминалистик таснифланиши
*
, терговнинг
бошланғич ва кейинги даврларини ташкил этиш, шунингдек тергов тактик усул ва
илмий техник воситаларни қўллаш хусусидаги тавсиялар тизими деб баҳо беради
2
.
Н.А.Селиванов эса, методикани исбот қилиш предмети билан боғлаб, иш учун
аҳамиятли бўлган ҳолатларни аниқлаш ва режалаштириш асосида исбот қилишни
амалга ошириш мақсадида “қойил мақом” кетма-кетликда амалга ошириладиган ўзаро
алоқадор ва бир –бирини тақазо қилидиган тергов ҳаракатлари тизими деб кўрсатади
3
.
Н.Л. Гранат эса, жиноятларни тергов қилиш методикасига жиноятларни очиш,
тергов қилиш ва уларнинг олдини олиш учун криминалистикада тавсия қилинган
тактик, техник, тезкор-қидирув ва ташкилий усуллар ҳамда воситаларнинг мақсадга
мувофиқ ташкилий тизими, деб таъриф берган эди
4
. Албатта, бу таъриф
олдингиларига нисбатан тўғрироқ туюлади. Сабаби, жиноятларни тергов қилишда
тергов ҳаракатлари билан бир қаторда тезкор қидирув ва ташкилий ишларини тўғри
ташкил этиш муҳимдир. Мисол учун, айрим далилий маълумотлар борки, уларни
тўплаш учун тезкор-қидирув тадбирларини ўтказиш тақозо қилинади. Хусусан,
коррупцияга оид жиноятлар бўйича ҳам. Ёки бўлмаса, билимли терговчи бўлиши
мумкин, бироқ гувоҳларни бир-биридан алоҳида ҳолда турли вақтларда чақириб, сўроқ
қилишни пухта ташкил этмаса, уларнинг келишиб олиш эҳтимоли тергов қилишни
қийинлаштиради. Бундай ҳолатлар содир бўлмаслиги учун терговчида тажриба ҳам
етарли бўлиши лозим.
1
Косарев С.Ю. Основные этапы развития криминалистических методик расследования преступлений // Вестник
криминалистики. 2007. № 2 (22). С. 54–60.
*
Жиноятларни кирималистик таснифлаш жиноят –ҳуқуқий ва кириминологик таснифлашдан фарқ қилади. Одатда
жиноятлар жиноят –ҳуқуқий жиҳатдан таснифланганда уларнинг оғирлик даражасига ёки объектига кўпроқ эътибор
берилади. Бундан ташқари, криминологик таснифлашда жиноят субъекти, содир қилиш жойи ёки вақтига, жиноятнинг
очилган ёки очилмаганлигига эътибор қаратилади. Жиноятларни криминалистик таснифлашда жиноят таркибининг
исталган элементига кўра, жиноятлар муайян гуруҳга ажратилиб кўрсатилиши – таснифланиши мумкин. Масалан, қўлбола
тайёрланган портловчи ускуналар билан содир этиладиган жиноятлар ёки бизнинг тадқиқот предметимиз бўлган молиявий
жиноятлар. Булар жиноятларнинг криминалистик таснифлашга хосдир.
2
Васильев А.Н Проблемы методики расследования отдельных видов преступлений. М. : Лекст Эст, 2002. С. 24.
3
Селиванов Н.А. Сущность методики расследования и ее принципы // Социалистическая законность. 1976. № 5. С. 61.
4
Гранат Н.Л. Первоначальные следственные действия и их роль в методике расследования // Методика расследования
преступлений. Общие положения: материалы научно-практической конференции. (Одесса, 1976). М., 1976. С. 80.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
129
Жиноятларни тергов қилишга криминалистика фанининг мустақил ва якуний
қисми
5
ёки кириминалистика фанининг мумтоз бўлими
6
сифатида ҳам таъриф
беришади.
Н.П.Яблоков алоҳида турдаги жиноятларни тергов қилиш методикасини
кириминалистика фанининг жиноятни содир этиш тажрибасини ва уларни тергов
қилиш практикасини ўрганувчи, криминалистик қонунияларни билиш асосида,
жиноятларнинг ҳар хил турларини тергов қилиш ва олдини олишнинг самарали
усулларини ишлаб чиқувчи қисми деб ҳисоблайди
7
.
Юқорида билдирилган фикрларнинг ҳеч бирини мутлоқ инкор қилиб бўлмайди.
Бироқ, Н.П.Яблоковнинг билдирган фикрида яна бир ижобий жиҳат борлигига эътибор
қаратмоқчиман. Унинг фикрида жиноятларни тергов қилиш методикасини ишлаб
чиқишда жиноятнинг содир этилиш тажрибасини ўрганиш лозимлиги ҳам
таъкидланади.
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академиясида чоп этилган дарслик ва ўқув
қўлланмаларида криминалистик методикага (
Жиноятларни тергов қилишнинг
методикасига –таҳр
) нисбатан жиноятни тергов қилишни самарали ташкил этиш ва
амалга оширишнинг амалиётда ўз тасдиғини топган энг мақбул назарий қоидалари ва
муайян тавсияларини ўз ичига олади, деб фикр берилган.
8
Жиноятларни тергов қилиш методикаси назаримизда, назарий билим ва
тавсифларнинг шаклланиши мунозарали масала эмас. Бироқ унинг таркибига қонун
нормалари киради. Муайян қонунга хилоф бўлган ҳаракатнинг тактик жиҳатдан
тўғрилиги ёки легитимлиги хусусидаги назарий фикрга таяниб туриб, ҳаракат қилиш
қонун бузилишига сабаб бўлади. Мисол учун давлат харидларини ўтказиш тартибини
бузиб, давлат пулларини коррупциявий тарзда ўзлаштириш ҳолати, хусусий
тадбиркорлик субъектларини текшириш, аниқроғи, тинтувни тегишли рухсатни
олмасдан туриб, ўтказиш қоидабузарлик ҳисобланади, гарчанд тинтувнинг
процедураси қонун талаблари асосида ўтказилган бўлса-да.
Жиноятларни тергов қилиш методикасига таъриф беришда одил судлов,
аниқроғи суриштирувда ва дастлабки терговда тергов мақсадлари, судда эса ишни
кўриш мақсадлари билан боғлиқлигига эътибор берилмаган. Тадқиқот доирасида,
жиноят-процесси
ва
криминалистикага
оид
манбаларнинг
ҳамда
қонун
ҳужжатларининг таҳлили асосида жиноят ишларини судга қадар тергов қилиш
мақсадларига қуйидагиларни келтириш мумкин:
1) жиноятни очиш, яъни унинг содир этилганлиги ва содир этган шахсларни
аниқлаш;
2) жиноят иши бўйича далилларни мустаҳкамлаш ва сақлаш чораларини кўриш;
3) жиноят содир этган шахсларнинг иштирокини таъминлаш;
4) жиноят натижасида етказилган зарарларни қоплаш чораларини кўриш;
5
Возгрин И.А. Введение в криминалистику: История, основы теории, библиография. – СПб.: Издательство «Юридический
центр Пресс», 2003. -С. 240.
6
Артемов И.Ю. Некоторқе особенности понятие криминалистической методики расследования преступлений // Вестник
Нижегородской академиии МВД России, 2011, №1 (14). –с.122.
7
Яблоков Н.П. Криминалистика: учебник для вузов и юридических факультетов. М. : Юристъ, 2005. С. 267.
8
Kriminalistiki: Darslik / T.V.Mamatqulov, I.Astanov va boshq. –T.: O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015. 380-bet.;
Жиноятларни тергов қилишинг криминалистик методикаси: Ўқув қўлланма / Р.Р.Шакуров, Ш.Т.Джуманов, Н.Тоштемиров,
Д.Р.Тураева, О.Д.Алланазоров. –Т.: .: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2013. 5-бет.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
130
5) жиноятнинг сабабларини аниқлаш ва унга имкон берган шарт-шароитларни
бартараф этиш.
Юқорида баён қилинганлардан келиб чиқиб таъриф берадиган бўлсак,
жиноятларни судга қадар тергов қилиш методикаси – суриштирув ва дастлабки тергов
мақсадларидан келиб чиқиб, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларни аниқлаш учун
терговни самарали ташкил этиш бўйича криминалистик, ҳуқуқий ва назарий
билимлар ҳамда услубий тавсиялар йиғиндисидир.
Жиноятларни тергов қилишнинг умумий методикаси тушунчасига қуйидагилар
киради:
1. Бу ўзаро алоқадор элементлар тизими:
- жиноятларнинг умумий ва
жиноятларнинг гуруҳ криминалистик тавсифи ва алоҳида жиноятларнинг
криминалистик тавсифи; тергов вазиятларини аниқлаштириш, версияларни илгари
суриш ва терговни режалаштириш; терговчининг тезкор-қидирув бўлимлари ва
жиноятларни тергов қилишда иштирок этаётган бошқа органлар билан ҳамкорлиги;
жиноятни тергов қилишнинг этаплари (босқичлари); тергов ҳаракатларини
ўтказишнинг тактик ўзига хослиги; терговга тўсиқ бўлаётган ҳолатларни бартараф
этиш ва жиноят судлов ишларини юритиш иштирокчилари хавфсизлигини
таъминлаш; жиноятларни олдини олиш чоралари.
2.
Тергов
қилиш
методикасининг
вазифалари:
жиноий
фаолиятни
ўрганиш; жиноятни аниқлаш ва олдини олиш; жиноятларни очиш мазмуни билан
тергов қилиш; жиноятни содир этишга ёрдам берувчи ҳолатларни аниқлаш; терговга
халақит бераётган ҳолатларни аниқлаш; жиноят процессуал қонунчиликда
кўрсатилган жиноят ҳолатларини исбот қилиш; жиноятни тергов қилиш методикаси
илмий асосларини яратиш.
3. Жиноятларни тергов қилиш қуйидаги кичик тизимларни ўз ичига олади:
ўзининг таркибий элементлари билан бирга жиноятларни тергов қилиш
криминалистик методикасининг умумий қоидалари; алоҳида тур ва гуруҳлардаги
жиноятларни тергов қилишнинг турга хос методикаси; алоҳида жиноятларни тергов
қилишнинг хусусий методикаси
4. Жиноятларни тергов қилиш методикаси тизими манбалари:
жиноят ва жиноят-
процессуал қонунлари нормалари; криминалистиканинг умумий назарияси; жиноий
фаолият тўғрисидаги маълумот; криминалистик тактика; криминалистик техника;
тезкор-қидирув фаолияти назария ва амалиёти; мантиқ ва психология элементи билан
таниш назарияси; жиноятларни очиш ва тергов қилишнинг амалий тажрибаси.
