YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
80
TIJORAT BANKLARIDA JAMG‘ARMA FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISHNING
XORIJ TAJRIBASI
Eshonov Muhammad Ayyub Xoshimjon o`g`li
Andijon davlat texnika institui Buxgalteriaya hisobi va
manejment kafedrasi o`qituvchisi, dots.
Tolibjonova Dilobar Bohodir qizi
Andijon davlat texnika institui Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti
BIA K-116-21 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15516347
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tijorat banklarida jamg‘arma operatsiyalarini
rivojlantirish borasida Germaniya, AQSh, Yaponiya va Hindiston tajribalari tahlil qilinadi
hamda ularning O‘zbekiston sharoitida qo‘llanishi mumkin bo‘lgan jihatlari yoritiladi. Xalqaro
tajribalar asosida institutsional ishonchni kuchaytirish, soliq va foiz rag‘batlarini joriy etish,
fintex imkoniyatlaridan foydalanish va moliyaviy savodxonlikni oshirish O‘zbekistonda
jamg‘arma tizimini takomillashtirishning muhim omillari sifatida ko‘riladi. Maqolada ushbu
strategik yondashuvlar orqali barqaror va inklyuziv bank tizimini shakllantirish imkoniyatlari
ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banklari, jamg‘arma operatsiyalari, xalqaro tajriba, moliyaviy
savodxonlik, fintex, depozitlar, institutsional ishonch, fiskal rag‘batlar.
Kirish.
Tijorat banklaridagi jamg‘arma operatsiyalari moliyaviy vositachilikning
barqarorligini ta’minlaydigan asosiy omillardan biri hisoblanib, likvidlikni ta’minlash,
investitsiyalarni rag‘batlantirish hamda mamlakatning makroiqtisodiy barqarorligiga hissa
qo‘shadi. Ortiqcha va yetishmayotgan moliyaviy resurslarga ega xo‘jalik yurituvchi subyektlar
o‘rtasida ko‘prik vazifasini bajaruvchi tijorat banklari kreditlash va investitsion faoliyatni
amalga oshirishda, asosan, jamg‘armalarni safarbar qilishga tayangan holda faoliyat yuritadi.
Shu jihatdan qaralganda, jamg‘arma operatsiyalarining rivojlanganlik darajasi va samaradorligi
nafaqat bankning ichki barqarorligini, balki milliy moliyaviy tizimning yetukligi va
inklyuzivligini ham aks ettiradi.
So‘nggi yillarda global iqtisodiy o‘zgarishlar, raqamlashtirish jarayonlarining jadallashuvi
va moliyaviy inklyuziyaga bo‘lgan ehtiyojning ortishi fonida jamg‘arma madaniyatini
shakllantirish masalasi yanada dolzarblashdi. Bank tizimi ilg‘or bo‘lgan davlatlar aholini
jamg‘arishga undash uchun qator strategik yondashuvlarni joriy qilganlar. Bunga foiz
stavkalarining liberallashuvi, soliq imtiyozlari, raqamli bank xizmatlari joriy etilishi hamda
moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha keng ko‘lamli dasturlar kiradi. Mazkur xorijiy
tajribalar rivojlanayotgan va o‘tish davridagi iqtisodiyotlarga ega mamlakatlar uchun muhim
saboqlar va amaliy namunalardir.
METODOLOGIYA.
Tijorat banklarida jamg‘arma operatsiyalarini rivojlantirish
borasidagi xorijiy tajribani har tomonlama va qiyosiy o‘rganish uchun ushbu tadqiqot
ikkilamchi ma’lumotlar tahliliga asoslangan sifatli metodologiyani qo‘llaydi. Tadqiqot
ko`rinishi tavsifiy va tahliliy yondashuvga asoslanib, tanlangan mamlakatlar tomonidan
qo‘llanilgan tarixiy tendensiyalar, institutsional mexanizmlar va tartibga solish strategiyalarini
chuqur o‘rganishga imkon yaratadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
Tadqiqot uchun tahlil obyektlari sifatida
Germaniya, AQSH, Yaponiya, Janubiy Koreya
va Hindiston
mamlakatlari tanlab olindi. Bu mamlakatlar bank tizimi modellari, iqtisodiy
rivojlanish darajalari va aholining jamg‘arma ko‘rsatkichlarini oshirishdagi muvaffaqiyatlari
bo‘yicha bir-biridan farq qilgani uchun tanlandi. Ma’lumotlar markaziy banklar rasmiy
nashrlari, Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF), Jahon banki, Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot
tashkiloti (OECD), Banklararo hisob-kitoblar banki (BIS) kabi xalqaro moliyaviy institutlar
hamda ilmiy maqolalar va tahliliy hisobotlardan olindi.
Mazkur metodologik yondashuv orqali har xil moliyaviy tizimlarda jamg‘arma
faoliyatining muvaffaqiyatli rivojlanish tajribalari asosli va faktlarga tayangan holda chuqur
tahlil qilinib, keyingi bo‘limlarda amaliy tavsiyalar ishlab chiqish uchun ilmiy asos yaratildi.
NATIJALAR.
Tijorat banklarida jamg‘arma operatsiyalarini rivojlantirish bo‘yicha xalqaro
tajribalarni solishtirma tahlili shuni ko‘rsatdiki, turli iqtisodiy tizimlar aholining bank
tizimlarida ishtirokini kengaytirish va moliyaviy resurslarni safarbar etishda samarali
yondashuvlarni qo‘llagan.
1.
Institutsional ishonch va depozit xavfsizligi jamg‘armalarning o‘sishini rag‘batlantiradi
.
Tahlil qilingan barcha mamlakatlarda, xususan Germaniya va AQShda, samarali faoliyat
yuritayotgan depozitlarni sug‘urtalash tizimlari aholining jamg‘arma qilishga bo‘lgan
ishonchini kuchaytirishda muhim omil bo‘ldi. Germaniyada xususiy banklar tomonidan
boshqariladigan ixtiyoriy
Einlagensicherungsfonds
(Depozitlarni himoya qilish jamg‘armasi)
majburiy sug‘urtalash tizimini to‘ldirib, Yevropa Ittifoqi standartlaridan ancha yuqori
miqdordagi depozitlarni kafolatlaydi. Xuddi shuningdek, AQShda
Federal Deposit Insurance
Corporation (FDIC)
har bir omonatchining hisobvaraqlarini $250,000 gacha sug‘urtalaydi, bu
esa moliyaviy inqirozlar davrida ham omonatchilar ishonchini saqlab qolishga yordam bergan.
2. Moliyaviy imtiyozlar va soliqdan ozod qilish uzoq muddatli jamg‘armalarni
rag‘batlantiradi.
Yaponiya va Hindistonda hukumat tomonidan taklif etilgan soliq imtiyozlari
uzoq muddatli uy xo‘jaligi jamg‘armalarini safarbar etishda samarali vosita bo‘lgan. Masalan,
Yaponiyada “NISA” (Nippon Individual Savings Account) va Hindistonda “Public Provident
Fund (PPF)” orqali olingan foiz daromadlari soliqdan ozod qilingan. Ma’lumotlarga ko‘ra,
bunday dasturlar ushbu mamlakatlarda chakana omonatlarning 20% dan ortig‘ini tashkil
etgan.
3. Jamg‘arma mahsulotlarining diversifikatsiyasi ishtirokni kengaytiradi.
AQSh va
Janubiy Koreya turli ijtimoiy guruhlar uchun moslashtirilgan innovatsion jamg‘arma
mahsulotlarini ishlab chiqishga e’tibor qaratgan. Janubiy Koreyada banklar maqsadli
jamg‘arma hisobvaraqlarini (masalan, uy-joy yoki ta’lim uchun) mukofot tizimlari yoki foiz
bonuslari bilan birlashtirib taklif qiladi. AQShda esa banklar raqamli platformalar orqali
avtomatik va moslashuvchan jamg‘arma vositalarini, jumladan xaridlar ortig‘idan “qoldiqni
jamg‘arish” ilovalarini taklif qilmoqda. Bunday mikrojamg‘arma strategiyasi ayniqsa yoshlar va
past daromadli guruhlar orasida ommalashgan.
4. Moliyaviy savodxonlik kampaniyalari barqaror jamg‘arma odatlarini
shakllantiradi.
Germaniya va Hindiston keng qamrovli moliyaviy savodxonlik dasturlariga
sarmoya kiritgan. Germaniyada “Schulbanker” dasturi maktab o‘quvchilarini bank tizimi bilan
tanishtirsa, Hindistonda “RBI Financial Literacy Week” doirasida radio eshittirishlar,
mintaqaviy tillardagi bukletlar va qishloq darajasidagi seminarlar o‘tkaziladi. So‘rovlar shuni
ko‘rsatadiki, moliyaviy savodxonlik darajasi bank xizmatlaridan foydalanish va jamg‘arma
qilish ehtimoli bilan bevosita bog‘liq.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
5. Texnologiyalar va filial tarmoqlari mavjudligi jamg‘arma salohiyatini oshiradi.
Besh mamlakatning har birida, bank xizmatlariga raqamli va jismoniy kirish imkoniyatlarining
yaxshilanishi jamg‘arma hajmining oshishiga olib kelgan. Janubiy Koreyada mobil bank
xizmatlarining davlat e-platformalari bilan integratsiyasi va Hindistonda “Jan Dhan Yojana”
tashabbusi asosida qishloq hududlarida bank filiallari tarmog‘ining kengaytirilishi hisob raqam
ochish va uni yuritishdagi to‘siqlarni sezilarli darajada kamaytirdi. 2023-yilga kelib
Hindistonda 480 milliondan ortiq “Jan Dhan” hisobvaraqlari ochilgan bo‘lib, ularning 55 foizi
ayollarga tegishli. Bu esa moliyaviy inklyuziya va jamg‘armalarni safarbar etishdagi ijobiy
natijani ko‘rsatadi.
6. Regulyatorlar o‘rtasidagi muvofiqlik barqarorlik va samaradorlikni ta’minlaydi.
Germaniya va AQShda markaziy banklar va moliyaviy nazorat organlari o‘rtasidagi hamkorlik,
jamg‘arma operatsiyalarini umumiy monetar siyosat maqsadlariga muvofiq olib borishni
ta’minladi. Basel III kapital standartlari kabi regulyativ islohotlar, tijorat banklarini barqaror
chakana depozitlar ulushini oshirishga undadi.
Umumlashtirilgan holda, tijorat banklaridagi
jamg‘arma operatsiyalarini rivojlantirish institutsional muhit, texnologik yechimlar va davlat
siyosati bilan chambarchas bog‘liqdir. Ishonchni mustahkamlovchi mexanizmlar, innovatsion
moliyaviy mahsulotlar va inklyuziv yondashuvlar integratsiyasi orqali jamg‘arma salohiyatini
oshirish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash mumkin.
MUHOKAMA
. Tijorat banklarida jamg‘arma operatsiyalarini rivojlantirish bo‘yicha
xalqaro tajribalarni taqqoslash natijalari shuni ko‘rsatadiki, bu jarayon muvaffaqiyatli bo‘lishi
tartibga soluvchi mexanizmlar, mahsulot innovatsiyalari, jamoatchilik ishonchi va inklyuziv
strategiyalarning murakkab o‘zaro ta’siri asosida shakllanadi. Moliyaviy tizimini
chuqurlashtirish va ichki resurslarni safarbar qilishni maqsad qilgan . O‘zbekiston uchun ushbu
tajribalar siyosat va bank amaliyotlarini shakllantirishda muhim darslar beradi. Germaniya va
AQSh kabi mamlakatlardagi yuqori jamg‘arma ko‘rsatkichlari ishonchli institutlar muhim rol
o‘ynashini tasdiqlaydi. Barqaror bank tizimi va ishonchli depozit sug‘urtasi jamg‘armalarni
rag‘batlantiradi. O‘zbekistonda oxirgi yillardagi islohotlarga qaramay, aholining banklarga
to‘liq ishonchi hali shakllanmagan. Depozitlarni kafolatlash jamg‘armasining mustaqilligini
mustahkamlash va qamrov doirasini kengaytirish aholi jamg‘armalarini ko‘paytirishga xizmat
qilishi mumkin. Uzoq muddatli jamg‘armalarni rag‘batlantirishda soliq va foiz imtiyozlari.
Yaponiya va Hindiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari odamlarning jamg‘arma
odatlariga katta ta’sir qiladi. O‘zbekistonda aynan jamg‘armalar bilan bog‘liq maxsus soliq
rag‘batlari mavjud emas. Uzoq muddatli depozitlar yoki ijtimoiy maqsadlarga (uy-joy, ta’lim)
yo‘naltirilgan jamg‘armalar uchun soliq chegirmalari joriy etilishi aholining norasmiy pul
mablag‘larini bank tizimiga jalb qilishga yordam beradi. Moliyaviy savodxonlik va jamg‘arma
odatlari o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud. O‘zbekistonda bu borada ba’zi dasturlar amalga
oshirilgan bo‘lsa-da, natijadorlikni oshirish uchun tizimli va keng qamrovli moliyaviy ta’lim
dasturlarini joriy etish zarur. Germaniya va Hindiston tajribasi ta’lim orqali moliyaviy odatlarni
shakllantirishda maktab va mahalliy darajadagi ta’sirchan vositalarni taklif etadi.
Hindistondagi Jan Dhan Yojana dasturi orqali qishloq aholisi va norasmiy sektor vakillarini
bank tizimiga jalb qilish tajribasi O‘zbekiston uchun o‘rnak bo‘lishi mumkin. Biometrik
pasportlar va e-hukumat platformalari orqali raqamli identifikatsiya tizimi shakllangan bo‘lsa-
da, qishloq va ishsiz aholining bank xizmatlariga kirish imkoniyatini oshirish uchun mobil bank
hisobvaraqlari, agent-bank xizmatlari va hamjamiyat tashkilotlari bilan hamkorlik zarur.
Tartibga solishdagi uyg‘unlik va bank tizimi barqarorligi. Rivojlangan davlatlarda tijorat
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
83
banklarida jamg‘arma operatsiyalarining tartibga solinishi va markaziy bank siyosatlari
uyg‘unligida olib borilishi tizim barqarorligini ta’minlagan. O‘zbekistonda “Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” doirasida va Markaziy bank islohotlari muhim asos
yaratmoqda. Biroq barqaror natijaga erishish uchun tartibga solishning izchilligi, xavflarni
boshqarish va banklarni barqaror chakana depozitlarni jalb qilishga rag‘batlantirish muhim
bo‘lib qoladi. Boshqa mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, jamg‘arma operatsiyalarining
rivojlanishi faqat mahsulotlar taklifiga bog‘liq emas, balki tizimli yondashuv, texnologik
tayyorgarlik, institutsional ishonch va fuqarolar ishtiroki bilan chambarchas bog‘liqdir.
O‘zbekiston ham ushbu strategiyalarni tanlab va moslashtirgan holda, tijorat banklari orqali
ichki jamg‘armalarni safarbar qilish va iqtisodiy barqarorlikka erishish yo‘lida katta yutuqlarga
erishishi mumkin.
XULOSA
.
Shunday qilib, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, raqamli infratuzilma, moliyaviy ta’lim,
institutsional ishonch va qo‘llab-quvvatlovchi fiskal tartibotlarni o‘z ichiga olgan ko‘p ustunli
strategiya eng istiqbolli yo‘l hisoblanadi. O‘zbekiston uchun ushbu strategiyalarni “Yangi
O‘zbekiston” taraqqiyot strategiyasi doirasidagi milliy rivojlanish maqsadlariga moslashtirish
barqaror, inklyuziv va o‘sishga yo‘naltirilgan jamg‘arma tizimini shakllantirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Neymatovna M. G. TIJORAT BANKLARI FAOLIYATINI BAHOLASHDA BANK BALANSINING
AHAMIYATI VA UNING TAHLILINI TAKOMILLASHTIRISH //ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2025. – Т. 62. – №. 5. – С. 403-412.
2.
Xakimov Z. TIJORAT BANKLARDA AHOLI OMONATLARINI JALB QILISH ZARURIYATI
//Международная конференция академических наук. – 2024. – Т. 3. – №. 11. – С. 59-62.
3.
To‘raboyevich Y. J. O ‘ZBEKISTONDA ONLAYN BANK FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH
MEXANIZMLARI //QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI. – 2023. – Т. 1. – С. 119-122.
4.
European Banking Authority, 2022.
“Deposit Guarantee Schemes across the EU.”
5.
OECD, 2021.
“Tax treatment of household savings in OECD countries.”
6.
World Bank, 2020.
“Enhancing Financial Capability and Inclusion in Developing Countries.”
