YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
TIJORAT BANKLARINING PASSIV OPERATSIYALARI MOHIYATI
Eshonov Muhammad Ayyub Xoshimjon o`g`li
Andijon davlat texnika institui Buxgalteriaya hisobi va
manejment kafedrasi o`qituvchisi, dots.
Tolibjonova Dilobar Bohodir qizi
Andijon davlat texnika institui Muhandislik iqtisodiyoti va boshqaruv fakulteti
BIA K-116-21 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15516329
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tijorat banklarining passiv operatsiyalari, ularning
turlari, resurslar bazasini shakllantirishdagi roli va bank barqarorligiga ta’siri tahlil qilinadi.
Bank resurslarini jalb qilish usullari, depozit siyosati, qimmatli qog‘ozlar chiqarish, banklararo
operatsiyalar va Markaziy bank resurslaridan foydalanish yo‘llari o‘rganiladi. Shuningdek,
xalqaro va milliy tajribalar asosida passiv operatsiyalarni boshqarish tamoyillari yoritilib,
ularning banklar moliyaviy salohiyatiga ta’siri ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, passiv operatsiyalar, resurslar bazasi, depozitlar, qimmatli
qog‘ozlar.
СУЩНОСТЬ ПАССИВНЫХ ОПЕРАЦИЙ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ
Аннотация:
В данной статье рассматриваются пассивные операции коммерческих
банков, их виды, роль в формировании ресурсной базы и влияние на устойчивость
банков. Анализируются методы привлечения ресурсов, депозитная политика, выпуск
ценных бумаг, межбанковские операции и использование ресурсов Центрального банка.
Также освещены принципы управления пассивными операциями на основе
международного и национального опыта, а также их влияние на финансовый потенциал
банков.
Ключевые слова:
коммерческие банки, пассивные операции, ресурсная база,
депозиты, ценные бумаги.
Bugungi kunda iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi va moliyaviy tizimning
mustahkamlanishida tijorat banklarining o‘rni beqiyosdir. Bank tizimi nafaqat to‘lov va
kreditlash funksiyalarini bajaradi, balki moliyaviy resurslarni jalb qilish orqali iqtisodiyotni
investitsiyalashda ham muhim vositaga aylanmoqda. Ayniqsa, bank faoliyatining passiv
operatsiyalari bank resurslar bazasining shakllanishida asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
Passiv operatsiyalar deganda bank tomonidan mablag‘larni jalb qilish, ya’ni o‘z
majburiyatlarini shakllantirishga qaratilgan faoliyat tushuniladi. Bu jarayon orqali banklar
depozitlar, kreditlar, obligatsiyalar chiqarish va boshqa manbalar orqali mablag‘ yig‘adilar.
Ushbu mablag‘lar keyinchalik bank faoliyatining aktiv qismini- ya’ni kreditlash, investitsiya
kiritish va boshqa daromad keltiruvchi operatsiyalarni moliyalashtirishda ishlatiladi.
Passivlar va aktivlar bo‘yicha majburiyatlarni boshqarish bankning muhim vazifalaridan
hisoblanadi. Mablag‘larni jalb qilish yoki ularni joylashtirish bilan bog‘liq operatsiyalarning har
ikkalasi ham banklar faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Ularni samarali tashkil qilish banklar
faoliyatida yuqori natijalarga erishish imkonini beradi. Bank resurslari uning passiv
operatsiyalari orqali shakllanadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
Shu bois bank resurslarini shakllantirish, uning passiv hisob raqamlari yoki aktiv-passiv
hisob raqamlaridagi pul mablag‘larini ko‘paytirish bilan bog‘liq operatsiyalar banklarning
passiv operatsiyalari deyiladi
1
.
Passiv
operatsiyalar
samaradorligi
bankning
likvidligi,
barqarorligi
va
raqobatbardoshligiga bevosita ta’sir qiladi. Shu sababli, ularning mohiyatini chuqur tahlil qilish,
turli shakllarini va ularni boshqarish usullarini o‘rganish bugungi kun bank amaliyotida dolzarb
masala bo‘lib qolmoqda.
Tijorat banklari passiv operatsiyalarining mohiyatini to‘liq tushunish uchun, avvalo
ushbu operatsiyalarning turlari va ularning iqtisodiyotdagi o‘rni haqida to‘xtalib o‘tish zarur.
Passiv operatsiyalar deganda, bank tomonidan mablag‘lar jalb qilinadigan, ya’ni resurslar
shakllantiriladigan moliyaviy amallar tushuniladi. Ular bank faoliyati uchun asosiy vosita bo‘lib
xizmat qiladi va tijorat bankining kreditlash, investitsiya kiritish, to‘lovlar amalga oshirish kabi
faol operatsiyalarini moliyaviy jihatdan ta’minlaydi.
Tijorat banklarining passiv
operatsiyalarining asosan toʻrtta shakli mavjud
2
: Tijorat banklari qimmatbaho qogʻozlarini
muomalaga chiqarish yoʻli bilan resurslar yigʻish; Bank foydasi hisobidan har xil fondlar tashkil
qilish yoki fondlar summasini oshirish; Boshqa kreditorlarning mablagʻlarini jalb qilish;
Depozit operatsiyalarni amalga oshirish.
Passiv operatsiyalar quyidagi asosiy shakllarda amalga oshiriladi:
1.
Depozit mablag‘larini jalb qilish
– bank faoliyatining asosiy resurs manbai. Bu
omonatlar qisqa, o‘rta va uzoq muddatli bo‘lishi mumkin. Ularning foiz stavkalari, valyuta turi,
to‘lov va yechish shartlari mijozlar ehtiyojidan kelib chiqib belgilanadi. So‘nggi yillarda raqamli
bank xizmatlari omonatlarni onlayn ochish imkoniyatini yaratib, depozit bazasini
kengaytirmoqda.
2.
Korporativ mijozlardan hisobvaraqlarda saqlanayotgan mablag‘lar
– yirik yuridik
shaxslarning bankdagi aylanma mablag‘lari passivlarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tijorat banklari bu segmentni jalb qilish uchun turli xizmat paketlari, chegirmalar va xizmat
ko‘rsatish qulayliklarini taklif qilmoqda.
3.
Qimmatli qog‘ozlar chiqarish orqali resurslar jalb etish
– bu uzoq muddatli
resurslarni shakllantirish uchun muhim vosita. Obligatsiyalar, sertifikatlar, depozit qog‘ozlari
kabi moliyaviy vositalar orqali banklar bozor ishtirokchilaridan mablag‘ oladi. Ularning
bozordagi jozibadorligi bankning obro‘si, foiz daromadi va ishonchliligi bilan bog‘liq.
4.
Banklararo qarz operatsiyalari
– qisqa muddatli likvidlik muammolarini hal qilishda
qo‘llaniladi. Banklar bir-biridan qarz olish orqali o‘z vaqtincha bo‘sh mablag‘larini samarali
taqsimlaydi. Bu operatsiyalar Markaziy bank tomonidan nazorat qilinadi va foiz stavkalari
markaziy pul-kredit siyosatiga bog‘liq.
5.
Markaziy bank resurslarini jalb qilish
– bu asosan qayta moliyalashtirish kreditlari
ko‘rinishida amalga oshiriladi. Bu banklar uchun likvidlikni boshqarish vositasi bo‘lib xizmat
qiladi. Markaziy bank tomonidan belgilangan stavkalar va mexanizmlar bank sektorining
umumiy holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Xalqaro tajribada tijorat banklarining passiv operatsiyalariga innovatsion yondashuvlar
kuzatiladi. Masalan, rivojlangan mamlakatlarda banklar
raqamli depozit platformalari,
1
Bank ishi: Darslik/Sh.Z.Abdullayeva; O`zbekiston Respublikasi Oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi.- T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2017.
2
Tursunov , F. M., & Xaydarov , O. O. oʻgʻli. (2023). TIJORAT BANKLARI PASSIV OPERATSIYALARINING TARKIBIY TUZILISHI VA ULARNI
BOSHQARISH AHAMIYATI.
SCHOLAR
,
1
(34), 203–209. Retrieved from https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/5679
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
virtual hisobvaraqlar, blokcheyn asosidagi obligatsiyalar chiqarish
kabi ilg‘or uslublarni
qo‘llashmoqda. Shuningdek, ba’zi yirik banklar mijozlar bilan uzoq muddatli investitsion
sheriklik shaklida ishlab, depozit mablag‘larini riskga mos tarzda boshqarishga intilmoqda.
O‘zbekiston tajribasiga to‘xtalsak, so‘nggi yillarda bank tizimida amalga oshirilgan
islohotlar,
xususan, banklarning aksiyadorlik shaklida qayta tashkil etilishi, xususiy sektor
ishtirokining oshishi
, passiv operatsiyalar bozorida raqobatni kuchaytirdi. Depozit
stavkalarining erkinlashtirilishi, banklararo bozordagi ishtirokchilarning ko‘payishi va chet el
investorlari uchun imkoniyatlar yaratilishi passiv operatsiyalarning hajm va sifati jihatidan
o‘sishiga olib keldi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, aytish mumkinki, tijorat banklarining passiv operatsiyalari –
bankning strategik moliyaviy tayanchidir. Bu operatsiyalar orqali jalb qilingan mablag‘lar bank
faoliyatining asosiy yo‘nalishlarini moliyalashtiradi va iqtisodiyotning real sektoriga xizmat
qiladi.
Tijorat banklarining passiv operatsiyalarini samarali amalga oshirish, ularni strategik
boshqarish va joylashtirish mexanizmlarining mavjudligi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Mablag‘larni faqatgina jalb qilish emas, balki ularni maqsadli, xavfsiz va daromadli tarzda
joylashtirish banklar oldida turgan muhim vazifadir. Shuningdek, passiv operatsiyalarning
bank barqarorligi va likvidligiga ta’siri ham boshqaruv jarayonida alohida o‘rin tutadi.
Banklar passiv operatsiyalarni quyidagi asosiy tamoyillar asosida boshqaradi:
1.
Likvidlikni ta’minlash
– bank har qanday vaqtda mijozlar talab qilgan mablag‘larni
qaytarishga tayyor bo‘lishi kerak. Shu sababli, jalb qilingan mablag‘larning bir qismini yuqori
likvidli aktivlarga joylashtirish orqali risklarni kamaytiradi.
2.
Xarajatlarni optimallashtirish
– passivlar bank uchun xarajat bo‘lib xizmat qiladi, ya’ni
depozitlarga to‘lanadigan foizlar va boshqa xizmatlar. Shuning uchun banklar foiz stavkalarini
bozordagi raqobatga mos ravishda belgilaydi, xarajatlarni kamaytirish orqali daromadlilikni
oshirishga intiladi.
3.
Diversifikatsiya
– passivlar manbaini faqat bitta turdagi omonatlarga tayanib emas, balki
turli segment va manbalardan (jismoniy shaxslar, yuridik shaxslar, qimmatli qog‘ozlar,
banklararo mablag‘lar) shakllantirish orqali riskni kamaytiradi.
4.
Valyutaviy risklarni boshqarish
– chet el valyutasida jalb qilingan resurslar bo‘yicha
konversiya va kurs o‘zgarishi risklari bo‘lishi mumkin. Shu sababli valyuta portfeli tarkibida
muvozanatni saqlash zarur.
5.
Markaziy bank talablariga rioya qilish
– majburiy zaxiralar, likvidlik koeffitsientlari va
boshqa prudensial me’yorlarga amal qilish orqali barqaror faoliyat yuritiladi.
Tijorat banklari passiv operatsiyalari ularning moliyaviy barqarorligi va resurs bazasini
shakllantirishda muhim o‘rin egallaydi. Mazkur operatsiyalar orqali banklar o‘z mijozlari, ya’ni
jismoniy va yuridik shaxslardan mablag‘larni jalb etib, faol operatsiyalarni moliyalashtirish
imkoniyatiga ega bo‘ladi. Passiv operatsiyalarni samarali tashkil qilish banklarning likvidligi,
to‘lovga qobiliyatliligi, shuningdek, umumiy daromadiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Bank resurslarini shakllantirishda passiv operatsiyalarni to‘g‘ri boshqarish, zamonaviy
moliyaviy instrumentlardan foydalanish, depozitlar portfelini diversifikatsiya qilish, foiz
siyosatini takomillashtirish kabi omillar muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, mijozlar
ishonchini oshirish, depozitlarning barqarorligini ta’minlash ham banklar uchun strategik
maqsadga aylanishi lozim.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
79
Xulosa qilib aytganda, passiv operatsiyalar bank faoliyatining asosi bo‘lib, ularni samarali
boshqarish orqali banklar o‘z moliyaviy salohiyatini mustahkamlashlari, iqtisodiyotning real
sektoriga kreditlar ajratish imkoniyatlarini kengaytirishlari va raqobatbardoshligini
oshirishlari mumkin. Shu bois, tijorat banklarida passiv operatsiyalarni yanada chuqurroq
tahlil qilish, ilg‘or tajribalarni joriy etish va amaliyotga yo‘naltirilgan yondashuvlarni qo‘llash
bugungi kundagi dolzarb vazifalardan biridir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tursunov, F. M., & Xaydarov , O. O. oʻgʻli. (2023). TIJORAT BANKLARI PASSIV
OPERATSIYALARINING
TARKIBIY
TUZILISHI
VA
ULARNI
BOSHQARISH
AHAMIYATI.
SCHOLAR
,
1
(34),
203–209.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/openscholar/article/view/5679
2.
Bank ishi: Darslik/Sh.Z.Abdullayeva; O`zbekiston Respublikasi Oliy va o`rta maxsus ta`lim
vazirligi.- T.: “Iqtisod-Moliya”, 2017.
3.
Habibullo T., Usmonov S. A. TIJORAT BANKLARIDA DEPOZIT OPERATSIYALARI
//Modern education and development. – 2025. – Т. 25. – №. 5. – С. 265-271.
4.
Sherali T., Abbos O. TIJORAT BANKLARI MOLIYAVIY RESURSLARIDAN SAMARALI
FOYDALANISH YO ‘LLARI //MODELS AND METHODS FOR INCREASING THE EFFICIENCY OF
INNOVATIVE RESEARCH. – 2024. – Т. 3. – №. 34. – С. 429-435.
