50
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
QALIN DEVORLI VALLARNING PAYVANDLASH VA
QOPLASH JARAYONIDA OLDINDAN QIZDIRISH
Nishonboyeva Sevara Raxmatulla qizi
Magistrant
Madaliyev Samandar Dilshod o’g’li
magistrant
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat
texnika universiteti Olmaliq fililali
https://doi.org/10.5281/zenodo.15307634
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 20- Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 25- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 30- Aprel 2025 yil
Ushbu maqolada qalin devorli vallarning payvandlash va
qoplama jarayonida mahalliy induksion qizdirish
usulidan foydalanish texnologiyasi yoritilgan. Payvand
choklarining yuqori sifatini ta’minlash maqsadida
tayyorlovlar 350–400°C gacha qizdirildi, induktor sirtida
esa 600–620°C haroratga erishildi. Qizdirish jarayoni
tugagandan so‘ng haroratning o‘q bo‘ylab va radial
o‘zgarishlari deyarli yo‘qoldi.
Flyus ostida avtomatik payvandlash amalga oshirildi,
ildiz chok yoyli argonli payvandlash bilan hosil qilindi.
Termik ishlov berish natijasida payvand chokining
mexanik xususiyatlari va mikrostrukturasining yuqori
sifati
tasdiqlandi.
Olingan
natijalar
mazkur
texnologiyani payvandlangan vallar ishlab chiqarishda
tavsiya etish imkonini beradi.
KEY WORDS
termik ishlov, induksion qizdirish,
transformator.
Sanoat amaliyotida katta o‘lchamli tayyorlovlarni payvandlashdan oldin gaz
gorelkalarining alangasi yoki og‘ir pechlarda qizdirish holatlari uchraydi. Bunday qizdirish
usullari payvandchilar uchun og‘ir sharoitlar yaratadi va eng muhimi, payvandlash sifatining
yaxshi bo‘lishini ta’minlamaydi. Texnologik jihatdan qulayroq bo‘lgan usul mahalliy elektr
qizdirish hisoblanadi, chunki u yuqoridagi kamchiliklardan xoli.
Ushbu ishda payvandlash birikmasining yuqori tekis sifatini ta’minlash maqsadida
mahalliy induksion qizdirish usuli qo‘llanilgan.
Metallning "yumshoq" o‘tish zonasini yaratish uchun har bir tayyorlov yuzasi atrofida 40
mm kenglikdagi va 20 mm chuqurlikdagi halqasimon gardish ishlangan. Qizdirish uchun
УОНИ-13/45 elektrodlaridan foydalanilgan. Qoplama jarayonidan oldin tayyorlov 350–400°C
haroratgacha qizdirilgan.
Diametri 1350 mm va uzunligi 10 m bo‘lgan val tayyorlovlarida qizdirish va qoplash
texnologiyasi tajriba sinovlaridan o‘tkazilgan. Bu tayyorlovlar 25ХН3МФА yuqori
mustahkamlikdagi po‘latdan tayyorlangan.
Mahalliy induksion qizdirish qurilmasi 320 kVA quvvatga ega bo‘lib, tarkibiga induktor,
o‘tkazgich, suv sovutish tizimi, kondensator batareyasi va boshqaruv shkafi kiradi. Induktor
tasma shaklida bajarilgan.
51
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
Qizdirish diametri 1400 mm bo‘lgan uzluksiz ikki kontaktli induktor yordamida amalga
oshirilgan. Induktor har biri 8 buktikdan iborat ikkita o‘ramdan tashkil topgan. O‘ramlar mos
ravishda 100 kGs chastotali tok bilan ta’minlangan.
Tayyorlovlar induktor ichiga joylashtirilib, ustiga asbest izolatsiyasi qo‘yilgan. Qizdirish
rejimi: induktor kuchlanishi – 100–120 V, tok quvvati – 100–140 kVt, suv sarfi – 1,0–1,5
m³/soat, suv bosimi – 2 atm.
Qoplangan qatlamda harorat nomutanosibligi ±15°C dan oshmagan. O‘rtacha harorat
200°C bo‘lib, 200°C haroratda termik kuchlanishlar bo‘lmagan. Po‘latning mustahkamligi
200°C da 36 kG/mm², 400°C da esa kamida 50 kG/mm² ni tashkil etgan.
Rasm 1. Valning tabiiy modelini payvandlash uchun qizdirish sxemasi:
1 – tayyorlov; 2 – asbest izolatsiyasi; 3 – o‘rama; 4 – ushlagich; 5 – rolikli tayanch; 6 –
qoplama; 7 – inductor
Rasm 2. Payvandlash uchun qizdirish oxirida (1) va qizdirish tugaganidan 1,5–2 soat
o‘tgach (2) tayyorlovlarda haroratning o‘q bo‘ylab taqsimlanishi.
Termik ishlov berilgandan so‘ng tayyorlovlarda payvand choklari uchun qirralar kesildi,
so‘ngra ular biriktirilib, maxsus ushlagichda mahkamlandi. Ushlagichning bir uchi
torna
52
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
stanogining planshayba tutqichlarida qisildi, ikkinchi uchi esa rolikli tayanchlarga
joylashtirildi (1-rasm).
Payvandlash uchun qizdirish ikki seksiyali induktorlar yordamida amalga oshirildi, har
bir seksiya mustaqil ravishda pastga tushirilgan quvvat manbaidan oziqlantirildi.
Transformator orqali qizdirish amalga oshirilganda, payvandlanadigan qirralarning
harorati 350–400°C, tayyorlovlar yuzasi esa induktor seksiyalari o‘ramlarida 600–620°C ga
yetgach, elektr ta’minoti va suv yetkazib berish o‘chirildi. Qizdirish tugaganidan 1,5–2 soat
o‘tib, haroratning o‘q bo‘ylab va radial o‘zgarishlari deyarli yo‘qoldi (2-rasm).
So‘ngra avtomatik flyus ostida payvandlash bajarildi (besh kun davomida). Ildiz chok
yoyli argonli payvandlash orqali hosil qilindi. Yoriqlar paydo bo‘lishining oldini olish uchun
mahsulot harorati payvandlash jarayonida 300°C dan past bo‘lmagan darajada ushlab turildi.
Tunda payvandlanadigan qirralarning harorati induksion qizdirish bilan 300°C dan past
bo‘lmagan holda saqlandi.
Payvandlash va termik ishlov berish (yuqori bo‘shashtirish) tugagach, val mexanik
xususiyatlarini aniqlash hamda makro- va mikrostrukturani o‘rganish uchun kesib tekshirildi.
Tadqiqotlar chok metallining yuqori sifatini ko‘rsatdi, bu esa ushbu texnologiyani
payvandlangan vallar ishlab chiqarishda tavsiya etish imkonini berdi.
Xulosa
Ushbu maqolada qalin devorli vallarning payvandlash va qoplama jarayonida mahalliy
induksion qizdirish texnologiyasidan foydalanishning samaradorligi o‘rganildi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatdiki, payvand choklarining yuqori sifatini ta’minlash uchun
tayyorlovlar 350–400°C gacha qizdirilib, induktor sirtida esa 600–620°C harorat hosil qilindi.
Qizdirish jarayoni tugagandan so‘ng, haroratning o‘q bo‘ylab va radial o‘zgarishlari deyarli
yo‘qoldi, bu esa chok hosil bo‘lish jarayonining bir tekis borishini ta’minladi.
Flyus ostida avtomatik payvandlash amalga oshirildi, ildiz chok esa yoyli argonli
payvandlash bilan hosil qilindi. Yoriqlar paydo bo‘lishining oldini olish maqsadida butun
payvandlash jarayoni davomida tayyorlov harorati 300°C dan past bo‘lmagan darajada ushlab
turildi. Tunda esa payvandlanadigan qirralarning harorati induksion qizdirish yordamida
300°C dan past bo‘lmagan darajada saqlandi.
Tayyor mahsulotga yuqori bo‘shashtirish (termik ishlov) berilgandan so‘ng, valning
mexanik xususiyatlari va mikrostrukturasini aniqlash maqsadida kesib tekshirildi. Tadqiqot
natijalari payvand chok metallining yuqori sifatga ega ekanligini ko‘rsatdi.
Ushbu texnologiyaning qo‘llanilishi payvand choklarining mustahkamligi va mexanik
xususiyatlarini yaxshilash bilan birga, ishlab chiqarish jarayonida yoriqlarning oldini olishga
ham imkon beradi. Olingan natijalar asosida mazkur texnologiya payvandlangan vallar ishlab
chiqarishda tavsiya etilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1.
Автоматическая наплавка судовых валов низкоуглеродистой сталью. Л.: Морской
транспорт, 1959. 33 с.
2.
Gurney T. R. Fatigue of welded structures. – British Welding Research Association,
Cambridge university Press., 1968, pp. 177--183.
3.
Ефремов Л. В. Наплавка - причина поломок многих гребных валов. - В сб.: Анализ
характерных аварийных случаев с судами флота рыбной промышленности и
рекомендации по их предупреждению. Вып, 24. Л.: Транспорт, 1972, c. 22- 29.
