22
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARINING
SAMARADORLIGI VA IQTISODIY TAHLILI
Boranbaeva Zinaxan Marat qızı
Nukus davlat texnika universiteti 3- kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15259214
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10- Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 22- Aprel 2025 yil
Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasida qayta
tiklanuvchi energiya manbalarining texnik va iqtisodiy
samaradorligi tahlil qilingan. Mintaqaning tabiiy-iqlimiy
sharoitlari asosida quyosh, shamol, biomassa va
geotermal energiya salohiyati o‘rganilgan. Mahalliy va
xalqaro tajribalar asosida investitsiyaviy jozibadorlik,
ishlab chiqarish tannarxlari, ekologik afzalliklar va
davlat siyosati doirasidagi rivojlanish istiqbollari
yoritilgan. Jadval va grafiklar orqali manbalar
o‘rtasidagi samaradorlik solishtirilgan. Xulosa sifatida
qayta tiklanuvchi energiya mintaqaviy rivojlanish,
ekologik barqarorlik va energetik mustaqillikda muhim
rol o‘ynashi qayd etilgan.
KEY WORDS
Qayta tiklanuvchi energiya, quyosh
energiyasi, shamol energetikasi,
iqtisodiy
samaradorlik,
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi,
ekologik barqarorlik, energiya
manbalari, biomassa, geotermal
energiya, investitsiya, energiya
tannarxi,
yashil
energetika,
energetik xavfsizlik.
Hozirgi global energetik muammolar fonida, qayta tiklanuvchi energiya manbalariga bo‘lgan
qiziqish tobora ortib bormoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida, ayniqsa Qoraqalpog‘iston
hududida qayta tiklanuvchi energiya texnologiyalarini rivojlantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda [3, 222-230]. Ushbu maqolada Qoraqalpog‘iston Respublikasining tabiiy-iqlimiy sharoitlari,
qayta tiklanuvchi energiya manbalarining texnik-iqtisodiy samaradorligi va ularning iqtisodiyotga
ta’siri tahlil qilinadi.
Birinchidan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi geografik joylashuvi jihatidan quyosh va shamol
energiyasidan foydalanish uchun katta salohiyatga ega. Respublikada yiliga 300 kun atrofida quyoshli
kunlar mavjud bo‘lib, bu quyosh panellarini samarali ishlatish imkonini beradi. Shuningdek, Amudaryo
vodiysi va Ustyurt platosida shamol tezligining doimiyligi shamol turbinalari o‘rnatish uchun qulay
sharoit yaratadi.
Bu salohiyat quyidagi jadvalda aniq aks ettirilgan:
1-jadval. Qoraqalpog‘iston Respublikasida qayta tiklanuvchi energiya manbalari salohiyati
Energiya turi
Yillik salohiyat (mln
kVt·soat)
Asosiy hududlar
Izoh
Quyosh
energiyasi
7 000
Nukus,
Beruniy,
Chimboy
Yiliga o‘rtacha 280-300 quyoshli kun
Shamol
energiyasi
4 500
Ustyurt, Qonliko‘l
Tezligi 4–7 m/s dan yuqori hududlar
23
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
Energiya turi
Yillik salohiyat (mln
kVt·soat)
Asosiy hududlar
Izoh
Biomassa
energiyasi
800
Qorao‘zak, Kegeyli
Qishloq
xo‘jalik
chiqindilaridan
foydalanish mumkin
Geotermal
energiya
300
Amudaryo bo‘ylari
Past haroratli geotermal suvlar
mavjud
Ikkinchidan, qayta tiklanuvchi energiya manbalarining joriy etilishi Qoraqalpog‘istonning
ekologik muammolarini kamaytirishga xizmat qiladi. Ma’lumki, Aral fojiasi natijasida yuzaga kelgan
ekologik inqiroz hududdagi salomatlik va iqtisodiyotga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Qayta tiklanuvchi
manbalarni qo‘llash orqali havoga zararli moddalarning chiqarilishini kamaytirish va yashash muhitini
yaxshilash mumkin.
Uchinchidan, iqtisodiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, dastlabki kapital xarajatlar yuqori bo‘lishiga
qaramay, qayta tiklanuvchi energiya texnologiyalari uzoq muddatda tejamkor hisoblanadi. Quyidagi
grafikda turli manbalar bo‘yicha 1 kVt·soat energiya ishlab chiqarish tannarxlari solishtirilgan:
2-grafik. Elektr energiyasi ishlab chiqarish tannarxining solishtirmasi (1 kVt·soat uchun,
so‘mda)
Grafikdan ko‘rinib turibdiki, quyosh (260 so‘m) va shamol (300 so‘m) manbalari orqali
energiya ishlab chiqarish an’anaviy (gaz) usuliga nisbatan arzonroq bo‘lib, uzoq muddatda iqtisodiy
jihatdan foydali hisoblanadi.
To‘rtinchidan, Qoraqalpog‘iston hududida bir nechta pilot loyihalar amalga oshirilmoqda. Ular
energiya mustaqilligini ta'minlash va yangi ish o‘rinlari yaratishga xizmat qilmoqda.
3-jadval. Qoraqalpog‘istonda amalga oshirilayotgan asosiy qayta tiklanuvchi energiya
loyihalari
Loyiha nomi
Quvvati (MW) Joylashuvi Boshlanish yili Investor/hamkor
Nukus Quyosh Elektr Stansiyasi
100
Nukus
2022
Masdar (BAA)
Shamol Energiya Pilot Loyihasi
50
Qonliko‘l
2023
O‘zbekgidroenergo
Biomassa Bo‘yicha Test Loyihasi
10
Qorao‘zak
2021
Mahalliy investorlar
24
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
Shuningdek, davlat tomonidan qayta tiklanuvchi energetikani rivojlantirish uchun qator
huquqiy va iqtisodiy mexanizmlar ishlab chiqilgan. Bu esa Qoraqalpog‘istonni energiya sohasida
innovatsion hududga aylantirish imkonini beradi.
Qayta tiklanuvchi energetikani rivojlantirish bo‘yicha dunyo tajribasi Qoraqalpog‘istonda
amalga oshirilayotgan ishlarga yo‘nalish berishi mumkin. Quyida ayrim ilg‘or mamlakatlar tajribasi
tahlil qilinadi:
Germaniya — “Energiewende” dasturi orqali atom va ko‘mir energiyasidan bosqichma-bosqich
voz kechib, qayta tiklanuvchi manbalarni (ayniqsa quyosh va shamol) 2030 yilgacha asosiy energiya
manbasi qilishni rejalashtirgan. Mamlakatda quyosh panellari hatto uy tomlariga ham keng
o‘rnatilgan.
Xitoy — dunyoda eng yirik quyosh va shamol elektr stansiyalarini qurgan. 2023 yilda qayta
tiklanuvchi energiyadan umumiy elektr ishlab chiqarishning 30% dan ortig‘ini ta’minladi. Ular uchun
eng muhim jihat – mahalliy texnologiyalar ishlab chiqilishi va eksport qilinishi.
Qozog‘iston — Markaziy Osiyo davlatlari orasida qayta tiklanuvchi energiyaga jadal o‘tayotgan
mamlakatdir. 2022 yilda qayta tiklanuvchi manbalar orqali 5% elektr energiyasi ishlab chiqarilgan,
2030 yilga borib bu ko‘rsatkichni 15% ga yetkazish rejalashtirilgan [5, 314-321].
Ushbu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, qayta tiklanuvchi energetika nafaqat ekologik
barqarorlikni ta’minlaydi, balki milliy iqtisodiyotda texnologik yutuqlar va innovatsiyalarni
tezlashtiradi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi ham o‘z hududiy xususiyatlarini inobatga olgan holda
shunday modelni shakllantirishi mumkin.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, Qoraqalpog‘iston Respublikasida qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan yuqori darajadagi foyda keltiradi.
Hududning tabiiy resurslari, iqlimiy sharoitlari va mavjud infratuzilma ushbu sohani rivojlantirish
uchun katta salohiyatga ega. Shu sababli, qayta tiklanuvchi energiyaga oid milliy va mintaqaviy
siyosatni mustahkamlash orqali barqaror va xavfsiz energetika tizimini shakllantirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov, O. (2025, February). YASHIL IQTISODIYOT: O ‘ZBEKISTONNING BARQAROR
RIVOJLANISH STRATEGIYALARI. In International Conference on Educational Discoveries and
Humanities (pp. 200-203).
2. Narzulloyev, U. A., & Jalolova, R. X. (2025, April). Qayta Tiklanuvchi Energiya Manbalaring
Samaradorligini Oshirish. In International Congress on Biological, Physical And Chemical
Studies (ITALY) (Vol. 11, pp. 13-15).
3. Raimovna, Y. Y. (2024). O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA
MANBALARIDAN FOYDALANISH HOLATI VA TENDENSIYALARI. Scientific Journal of Actuarial
Finance and Accounting, 4(05), 222-230.
4. Raximovna, B. M. (2025). O'ZBEKISTONDA YASHIL IQTISODIYOTGA O'TISHDA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARINING ROLI VA IMKONIYATLARI. TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY TAFAKKUR
VA INNOVATSION G ‘OYALAR, 1(6), 99-103.
5. Shavkat o’g’li, M. B. (2024). IQLIM O’ZGARISHI VA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA
MANBALARI. MODERN EDUCATIONAL SYSTEM AND INNOVATIVE TEACHING SOLUTIONS,
1(2), 314-321.
