12
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
MAJBURIYATLARNI BAJARISHDAGI KECHIKTIRISH
UCHUN JAVOBGARLIK CHORALARINI FUQAROLIK
QONUNCHILIGIDA TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
Sarsenbaeva Ellada Tengelbaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15245718
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10- Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 15- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 19- Aprel 2025 yil
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik
qonunchiligida majburiyatlar ijrosini kechiktirganlik
uchun belgilangan javobgarlik choralari (neustoyka,
foizlar, zararlar) tahlil qilinadi. Amaldagi qonunchilik
normalari va sud amaliyotida uchraydigan muammolar,
xususan, neustoyka miqdorining nomutanosibligi,
yetkazilgan zararni isbotlashdagi qiyinchiliklar hamda
yengib
bo‘lmas
kuch
holatlarining
talqinidagi
noaniqliklar ko‘rib chiqiladi. Maqolada javobgarlik
mexanizmlarini takomillashtirish, jumladan, javobgarlik
choralarini hisoblash usullarini aniqlashtirish, zarar
qoplash tartibini soddalashtirish va javobgarlikning
kompensatsion hamda rag‘batlantiruvchi funksiyalarini
muvozanatlash bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ilgari
suriladi.
KEY WORDS
majburiyatni
buzish,
ijroni
kechiktirish, fuqarolik javobgarligi,
neustoyka, penya, zarar, foizlar,
fuqarolik
qonunchiligi,
takomillashtirish.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasidagi shartnomaviy
munosabatlarning barqarorligi va shartnoma intizomiga qat’iy rioya etilishi iqtisodiy
taraqqiyotning muhim kafolatlaridan hisoblanadi. Biroq, amaliyotda majburiyatlarning,
xususan, ularni bajarish muddatlarining buzilishi holatlari ko‘plab uchraydi. Majburiyatlar
ijrosining kechiktirilishi nafaqat kreditor uchun iqtisodiy yo‘qotishlarga (masalan, pul
mablag‘laridan foydalanish imkoniyatining cheklanishi, ishlab chiqarish yoki tijorat
faoliyatining to‘xtab qolishi), balki umuman iqtisodiy muomalada ishonchsizlik muhitining
paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (FK) va boshqa qonun hujjatlarida
majburiyatlarni buzganlik, jumladan, ijroni kechiktirganlik uchun javobgarlik choralari
nazarda tutilgan. Shunga qaramay, amaldagi huquqiy mexanizmlarning samaradorligi,
ularning qo‘llanilishidagi muammolar va zamonaviy iqtisodiy munosabatlar talablariga javob
berishi masalalari doimiy tahlil va takomillashtirishni taqozo etadi.
Mazkur maqolaning maqsadi – O‘zbekiston fuqarolik qonunchiligida majburiyatlar
ijrosini kechiktirganlik uchun javobgarlik choralarini tartibga soluvchi normalarni tahlil
qilish, amaliyotda yuzaga kelayotgan muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etishga
qaratilgan ilmiy asoslangan takliflarni ishlab chiqishdan iborat. Buning uchun FKning tegishli
moddalari, Oliy sud Plenumi qarorlari tahlil qilinadi, amaliy muammolar aniqlanadi va
takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlari belgilanadi.
13
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
Ijroni kechiktirganlik uchun javobgarlikning amaldagi huquqiy tartibga solinishi
O‘zbekiston fuqarolik qonunchiligi majburiyat ijrosini kechiktirgan qarzdorga nisbatan bir
necha turdagi javobgarlik choralarini qo‘llashni nazarda tutadi:
Neustoyka
(FK 325, 326-moddalar): Bu qonun hujjatlari yoki shartnoma bilan
belgilangan, qarzdor majburiyatni bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan, xususan,
ijroni kechiktirgan taqdirda kreditorga to‘lashi shart bo‘lgan pul summasidir. Neustoyka
jarima (bir marta undiriladigan summa) yoki penya (kechiktirilgan har bir kun uchun
hisoblanadigan summa) shaklida bo‘lishi mumkin. U ham majburiyatning bajarilishini
ta’minlash usuli, ham fuqarolik-huquqiy javobgarlik chorasi hisoblanadi. FK 325-moddasiga
ko‘ra, agar qonun yoki shartnomada boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, zararning
neustoyka bilan qoplanmagan qismi undiriladi (zachyotniy neustoyka). Muhim qoida sifatida,
FK 326-moddasi sudga, agar to‘lanishi lozim bo‘lgan neustoyka kreditorning majburiyatini
buzish oqibatlariga nomutanosib darajada katta bo‘lsa, uni kamaytirish huquqini beradi.
Bunda qarzdorning majburiyatni qay darajada bajarganligi, taraflarning mulkiy ahvoli va
kreditorning manfaatlari hisobga olinishi kerak.
Pul majburiyatini bajarmaganlik uchun foizlar
(FK 327-modda): Boshqa shaxsning
pul mablag‘larini g‘ayriqonuniy ushlab qolish, ularni qaytarishdan bosh tortish yoki to‘lashni
boshqacha tarzda kechiktirish natijasida ulardan foydalanganlik uchun ushbu mablag‘lar
summasiga foiz to‘lanishi shart. Agar qonun yoki shartnomada boshqa foiz miqdori
belgilangan bo‘lmasa, foizlar miqdori pul majburiyati bajarilgan kundagi bank foizining hisob
stavkasi bilan belgilanadi. Agar kreditorga yetkazilgan zarar hisoblangan foizlardan oshib
ketsa, u zararning bu summadan ortiqcha qismini ham talab qilishga haqli.
Zararlarni qoplash
(FK 14, 324-moddalar): Umumiy qoidaga ko‘ra, qarzdor
majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli kreditorga
yetkazilgan zararni to‘liq qoplashi shart.
1
Zarar deganda kreditor qilgan yoki qilishi kerak
bo‘lgan xarajatlar (haqiqiy zarar), shuningdek, agar majburiyat bajarilganda olinishi mumkin
bo‘lgan, lekin olinmay qolgan daromadlar (boy berilgan foyda) tushuniladi (FK 14-modda).
6
Javobgarlik asoslari
(FK 333-modda): Fuqarolik-huquqiy javobgarlikning umumiy
asosi qarzdorning aybidir, agar qonun yoki shartnomada javobgarlik ayb bor-yo‘qligidan qat’i
nazar yuzaga kelishi belgilanmagan bo‘lsa. Bunda aybsizlikni isbotlash majburiyati
qarzdorning zimmasiga yuklatiladi.
1
Tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq majburiyatlarni
bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun javobgarlik, agar yengib bo‘lmas
kuch ta’siri isbotlanmasa, aybdan qat’i nazar kelib chiqadi (FK 333-moddasi 3-qismi).
Ijroni kechiktirish oqibatlari
(FK 337-modda): Ijroni kechiktirgan qarzdor
kechiktirish tufayli yetkazilgan zarar uchun ham, kechiktirish davrida tasodifan yuz bergan
ijro etib bo‘lmaslik holati uchun ham javobgar bo‘ladi. Agar kechiktirish natijasida ijro
kreditor uchun ahamiyatini yo‘qotsa, kreditor ijroni qabul qilishdan bosh tortishga va zararni
qoplashni talab qilishga haqli.
Amaliyotdagi muammolar va ularning tahlili.
Majburiyatlar ijrosini kechiktirganlik
uchun javobgarlik choralarini qo‘llash amaliyotida quyidagi muammolar va noaniqliklar
kuzatilmoqda:
Neustoyka miqdorini kamaytirishdagi subyektivlik: FK 326-moddasi sudga
neustoykani kamaytirish huquqini beradi, ammo "nomutanosiblik" mezonining aniq emasligi
sud amaliyotida turlicha yondashuvlarga sabab bo‘lishi mumkin. Bu esa huquqiy noaniqlikni
14
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
keltirib chiqaradi va qarorlarning oldindan bashorat qilinishini qiyinlashtiradi. O‘zbekiston
Respublikasi Oliy xo‘jalik sudi Plenumining 163-sonli qarorida (keyingi o‘rinlarda – Plenum
qarori) neustoykaning eng kam miqdori FK 327-moddasida nazarda tutilgan foizlar
miqdoridan kam bo‘lmasligi kerakligi belgilangan.
Bu qoida neustoykaning jazolovchi
funksiyasini kuchaytirsa-da, uning kompensatsion tabiatiga zid kelishi mumkin. Chunki, agar
kreditorning haqiqiy zarari FK 327-moddasi bo‘yicha hisoblangan foizlardan ancha kam bo‘lsa
ham, sud neustoykani shu foiz darajasida qoldirishga majbur bo‘ladi. Bu esa qarzdorga
nisbatan haddan tashqari og‘ir jazo bo‘lib, uning moliyaviy ahvolini yanada qiyinlashtirishi
mumkin, bu esa neustoykaning kompensatsion funksiyasidan ko‘ra jazolovchi funksiyasini
ustun qo‘yadi.
FK 327-moddasi bo‘yicha foizlarni qo‘llash: FK 327-moddasi faqat pul majburiyatlariga
taalluqli bo‘lsa-da, amaliyotda qaysi majburiyatlar aynan "pul majburiyati" hisoblanishi
borasida tushunmovchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Shuningdek, foizlarni hisoblashda bank
stavkasining qaysi sanaga (da’vo qo‘zg‘atilgan kun yoki qaror chiqarilgan kun) nisbatan
olinishi masalasi ham Plenum qarorida ko‘rsatilgan bo‘lsa-da, qonunning o‘zida aniq
belgilanmagan.
Bundan tashqari, Plenum qarorida bir xil huquqbuzarlik uchun faqat foiz yoki
neustoykadan birini undirish mumkinligi aytilgan, ammo bu qoida FK normalaridan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri kelib chiqmaydi va qonunchilikda aniqroq ifodalanishi lozim.
Zararlarni isbotlash qiyinchiligi: Amaliyotda kreditorlar uchun majburiyatning
kechiktirilishi natijasida ko‘rilgan zararni, ayniqsa, olinmay qolgan daromadlarni (boy
berilgan foydani) isbotlash juda murakkab hisoblanadi. Buning uchun yuqori isbotlash
standartlari talab qilinadi, bu esa ko‘pincha kreditorlarni faqat neustoyka yoki foiz undirish
bilan cheklanishga majbur qiladi va ularning haqiqiy yo‘qotishlari to‘liq qoplanmasligiga olib
keladi. Boy berilgan foydani isbotlash murakkab iqtisodiy hisob-kitoblar va bozor tahlilini
talab etadi, bu esa kichik biznes subyektlari yoki fuqarolar uchun qiyin bo‘lishi mumkin.
Yengib bo‘lmas kuch (fors-major) talqini: FK 333-moddasida javobgarlikdan ozod
qiluvchi holat sifatida ko‘rsatilgan yengib bo‘lmas kuch tushunchasi umumiy xarakterga ega.
Qonunchilikda uning aniq belgilari yoki misollari keltirilmagan. Zamonaviy sharoitlarda
yuzaga kelayotgan yangi tahdidlar (masalan, global pandemiya, keng ko‘lamli iqtisodiy
sanksiyalar, kiberhujumlar) oldida bu tushunchaning noaniqligi shartnomaviy nizolarni
ko‘paytirishi va huquqiy noaniqlikka olib kelishi mumkin.
Javobgarlik choralarini takomillashtirish bo‘yicha takliflar.
Yuqoridagi tahlillardan
kelib chiqib, majburiyatlar ijrosini kechiktirganlik uchun javobgarlik choralarini
takomillashtirish bo‘yicha quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
1.
Neustoyka va foizlarni hisoblashni aniqlashtirish: FK 326-moddasiga
o‘zgartirish kiritib, neustoyka miqdorini kamaytirish uchun aniqroq mezonlarni (masalan,
kechikish muddatining davomiyligi, majburiyat summasiga nisbati, qarzdorning moliyaviy
ahvoli kabi omillarni hisobga oluvchi differensial yondashuv) belgilash. FK 327-moddasida
foiz stavkasini hisoblash uchun aniq sanani (masalan, kechiktirilgan har bir kun uchun o‘sha
kundagi amaldagi stavka) qonunda mustahkamlash. "Pul majburiyati" tushunchasiga FKda
aniqlik kiritish. Neustoyka va FK 327-moddasi bo‘yicha foizlarni bir huquqbuzarlik uchun
birgalikda undirish yoki undirmaslik masalasini qonun darajasida aniq belgilash.
2.
Zararlarni qoplash mexanizmlarini soddalashtirish: Boy berilgan foydani
isbotlash standartlarini oqilona darajada yumshatish yoki ayrim toifadagi nizolar uchun
15
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
zararni taxminiy hisoblash usullarini (masalan, majburiyat summasining muayyan foizi
sifatida) joriy etish imkoniyatini ko‘rib chiqish.
3.
Yengib bo‘lmas kuch ta’rifini modernizatsiya qilish: FK 333-moddasiga yengib
bo‘lmas kuch holatlarining aniqroq ta’rifini yoki indikativ (yo‘naltiruvchi) ro‘yxatini (masalan,
tabiiy ofatlar, epidemiyalar, pandemiyalar, harbiy harakatlar, davlat organlarining favqulodda
normativ aktlari, keng ko‘lamli kommunikatsiya uzilishlari kabi) kiritish. Raqamli iqtisodiyot
sharoitida kiberhujumlar kabi yangi global tahdidlarni ham yengib bo‘lmas kuch sifatida
e’tirof etish mezonlarini ishlab chiqish.
4.
Javobgarlik funksiyalarini muvozanatlash: Javobgarlik choralarining asosiy
maqsadi sifatida kreditorning buzilgan huquqlarini tiklash va unga yetkazilgan zararni
qoplash (kompensatsiya) ekanligini qonunchilikda yanada aniqroq belgilash. Jazolovchi
funksiyani esa asosan qarzdor tomonidan majburiyat qasddan yoki qo‘pol ehtiyotsizlik
oqibatida buzilgan hollarda qo‘llashni nazarda tutish. Shu bilan birga, majburiyatlarni o‘z
vaqtida va lozim darajada bajarishni rag‘batlantiruvchi normalarni (masalan, muddatidan
oldin bajarish uchun imtiyozlar) rivojlantirish.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligida majburiyatlar ijrosini kechiktirganlik
uchun javobgarlikning huquqiy asoslari yaratilgan bo‘lib, neustoyka, foizlar va zararlarni
qoplash kabi choralar nazarda tutilgan. Biroq, ushbu mexanizmlarni amaliyotda qo‘llashda
neustoyka miqdorini belgilash va kamaytirish, FK 327-moddasi bo‘yicha foizlarni hisoblash,
yetkazilgan zararni, ayniqsa, boy berilgan foydani isbotlash hamda yengib bo‘lmas kuch
holatlarini talqin qilish bilan bog‘liq muayyan noaniqliklar va qiyinchiliklar mavjud.
Ushbu muammolarni bartaraf etish va javobgarlik choralarining samaradorligini
oshirish uchun qonunchilikka aniqlashtiruvchi o‘zgartirishlar kiritish, xususan, neustoykani
kamaytirish mezonlarini konkretlashtirish, foizlarni hisoblash tartibini aniqlashtirish, zararni
isbotlash jarayonini oqilona soddalashtirish va yengib bo‘lmas kuch tushunchasini zamonaviy
talablarga moslashtirish zarur. Taklif etilayotgan o‘zgartirishlar huquqiy aniqlikni oshirish,
sud amaliyotida bir xillikni ta’minlash, kreditorlarning huquqlarini yanada samarali himoya
qilish hamda qarzdorlarga nisbatan adolatli va mutanosib javobgarlikni belgilashga xizmat
qiladi. Bu esa, o‘z navbatida, mamlakatda shartnoma intizomining mustahkamlanishiga va
sog‘lom ishbilarmonlik muhitining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (1995-yil 21-dekabrda qabul qilingan,
1996-yil 29-avgustda qabul qilingan Qonun bilan tasdiqlangan tahrirda). // O‘zbekiston
Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi
2.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy xo‘jalik sudi Plenumining 2007-yil 15-iyundagi
“Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun mulkiy javobgarlik
to‘g‘risidagi fuqarolik qonun hujjatlarini qo‘llashning ayrim masalalari haqida”gi 163-sonli
qarori. // O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi (Lex.uz).
3.
29.08.1996. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (ikkinchi qism) - LEX.UZ,
https://lex.uz/docs/-180552
4.
21.12.1995. O'zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (birinchi qism) - LEX.UZ,
https://lex.uz/docs/-111189
16
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
5.
Kredit va qarzdorlikni undirish bilan bog'liq nizolarni ko'rish bo'yicha sud amaliyoti,
https://surxondaryo.sud.uz/uz/kredit-va-qarzdorlikni-undirish-bilan-bogliq-nizolarni-
korish-boyicha-sud-amaliyoti/
