8
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
TOSHKENT TO'QIMACHILIK VA YENGIL SANOAT
INSTITUTIDA MUSO TOSHMUHAMMAD O'G'LI OYBEK
IJODINING AHAMIYATI.
Muxlisa Sayfiyeva
Toshkent to’qimachilik va yengilsanoat instituti talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15208604
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 01- Aprel 2025 yil
Ma’qullandi: 07- Aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 14- Aprel 2025 yil
Ushbu maqolada, Toshkent to'qimachilik va yengil
sanoat institutida (TTYSI) mashhur o'zbek adibi Muso
Toshmuhammad o'g'li Oybek ijodining ahamiyati tahlil
qilinadi. Maqolada Oybekning hayoti, ijodiy faoliyati,
uning asarlarining institut talabalari va o'qituvchilari
uchun ahamiyati, shuningdek, institutda Oybek ijodini
o'rganish va targ'ib qilish borasida olib borilayotgan
ishlar yoritiladi.
KEY WORDS
Toshkent to'qimachilik va yengil
sanoat
instituti,
Muso
Toshmuhammad
o'g'li
Oybek,
o'zbek adabiyoti, talaba, o'qituvchi,
madaniyat, ijod, adabiyotshunoslik.
XX asr o'zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri, atoqli adib, shoir, olim va
jamoat arbobi Muso Toshmuhammad o'g'li Oybek (1905–1968) o'zining boy ijodi bilan o'zbek
adabiyotini boyitgan. Toshkent to'qimachilik va yengil sanoat instituti (TTYSI) hamda uning
talabalari va o'qituvchilari uchun Oybek ijodini o'rganish va targ'ib qilish alohida ahamiyatga
ega.
Oybek hayoti va ijodiy faoliyati Muso Toshmuhammad o'g'li Oybek 1905-yil 10-
yanvarda Toshkent shahrida bo'zchi oilasida tug'ilgan. U o'rta maktabni tamomlagach, 1922–
1925-yillarda Toshkent ta'lim va tarbiya texnikumida ta'lim olgan. So'ngra O'rta Osiyo Davlat
universitetining ijtimoiy fanlar fakultetida o'qigan va 1930-yilda o'qishni tamomlagan. Oliy
maktablarda siyosiy iqtisoddan dars bergan. Oybek adabiyotga 1926-yilda chop etilgan
"Tuyg'ular" she'riy to'plami bilan kirib kelgan. Shoirning "Dilbar-davr qizi" (1931), "O'ch"
(1932), "Baxtigul va Sog'indik" (1933), "Temirchi Jo'ra" (1933) dostonlari o'z davrining eng
go'zal she'riy solnomalaridandir. Uning "Qutlug' qon" (1940) romani o'zbek xalqining 1916
yilgi milliy ozodlik qo'zg'oloni voqealarini realistik ifodalagan. "Navoiy" (1944) romanida
ulug' shoir va mutafakkir Alisher Navoiy obrazi yaratildi. "Quyosh qoraymas" (1958)
romanida Ikkinchi jahon urushidagi o'zbek jangchilari jasorati tasvirlangan. Oybek iste'dodli
shoir, yirik nosir, mashhur olim, publitsist, tanqidchi va tarjimon bo'lib, Pushkinning
"Yevgeniy Onegin", Lermontovning "Maskarad", Molyerning "Tartuf" dramalari, shuningdek,
antik adabiyoti namunalarini o'zbek tiliga tarjima qilgan. 1943-yilda O'zbekiston Fanlar
akademiyasining haqiqiy a'zoligiga saylangan, 1950-yilgacha akademiyada ijtimoiy fanlar
bo'limining raisi lavozimida ishlagan. TTYSIda Oybek ijodining o'rganilishi TTYSI adabiyotga
qiziqqan talabalar va o'qituvchilar uchun Oybek ijodini o'rganish va targ'ib qilish borasida bir
qator tadbirlar o'tkazadi: Adabiy kechalar va uchrashuvlar: Institutda Oybekning hayoti va
9
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
ijodiga bag'ishlangan adabiy kechalar tashkil etilib, talabalarga uning asarlari haqida
ma'ruzalar va munozaralar o'tkaziladi. O'quv materiallari bilan ta'minlash: Oybekning asarlari
va u haqida yozilgan ilmiy ishlar institut kutubxonasida mavjud bo'lib, talabalar va
o'qituvchilar uchun ochiqdir. Ijodiy ishlar: Talabalar Oybekning asarlari asosida insholar,
tadqiqotlar va ijodiy ishlar tayyorlab, ularni ilmiy konferensiyalarda taqdim etadilar. Madaniy
tadbirlar va ko'rgazmalar Institutda Oybek ijodini targ'ib qilish maqsadida quyidagi tadbirlar
o'tkaziladi: Adabiy ko'rgazmalar: Oybekning hayoti va ijodiga oid fotosuratlar, qo'lyozmalar
va boshqa materiallar asosida ko'rgazmalar tashkil etiladi. Teatrlashtirilgan namoyishlar:
Oybekning asarlaridan sahna ko'rinishlari tayyorlanib, talabalarga namoyish etiladi. Ilmiy
tadqiqotlar va konferensiyalar Institutda Oybek ijodini o'rganish bo'yicha ilmiy tadqiqotlar
olib boriladi. Har yili Oybekning tug'ilgan kuni munosabati bilan ilmiy-amaliy konferensiya
o'tkazilib, olimlar va talabalar uning asarlarini tahlil qiladilar.
Oybekning adabiy va ilmiy merosi haqida batafsil Muso Toshmuhammad o‘g‘li Oybek
o‘zbek adabiyotida milliy uyg‘onish, ma’naviy yangilanish va ijtimoiy ongni tarbiyalashda
muhim o‘rin egallaydi. U faqatgina adib emas, balki yirik adabiyotshunos va tarjimon sifatida
ham tanilgan. Oybek o‘zining asarlarida ijtimoiy tenglik, insonparvarlik, milliy g‘urur, ezgulik
kabi mavzularni ko‘targan. Oybekning yirik romanlari: "Qutlug‘ qon" (1940): Bu roman 1916-
yilgi Turkiston qo‘zg‘oloni haqida yozilgan bo‘lib, unda xalqning ozodlik uchun olib borgan
kurashi tasvirlanadi. Roman o‘zbek xalqining milliy o‘zligini saqlab qolish yo‘lidagi kurashini
yoritadi. "Navoiy" (1944): Oybek bu roman orqali Alisher Navoiy siymosini milliy g‘urur
timsoli sifatida ko‘rsatadi. Asar yozuvchiga katta shuhrat keltirib, uni o‘zbek tarixiy roman
janrining asoschilaridan biriga aylantirgan. "Quyosh qoraymas" (1958): Bu roman Ikkinchi
jahon urushi yillarida o‘zbek xalqining fidoyiligi, sabr-toqati va mehnatkashligini ifodalaydi.
Oybekning ilmiy faoliyati va akademiyadagi roli Oybek 1943-yilda O‘zbekiston SSR Fanlar
akademiyasining haqiqiy a’zosi etib saylangan. 1943–1950-yillar davomida Fanlar
akademiyasining ijtimoiy fanlar bo‘limini boshqargan. U adabiy tanqid, tarjima va adabiyot
nazariyasi sohalarida ko‘plab maqola va risolalar muallifi bo‘lgan. Oybekning “Alisher Navoiy
ijodi haqida tadqiqotlar” nomli ilmiy ishlari o‘zbek adabiyotshunosligida muhim o‘rin
egallaydi. Oybek va yoshlar tarbiyasi Oybek yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalashni
muhim deb bilgan. Uning she’rlari, romanlari va publitsistikasi orqali o‘quvchi yoshlarda
ma’naviy yetuklik, tarixiy xotira, milliy qadriyatlarga hurmat uyg‘otiladi. Ayniqsa, TTYSI kabi
texnik yo‘nalishga ixtisoslashgan oliy ta’lim muassasalari uchun Oybek ijodi texnik fikrlovchi
yoshlarga madaniy-estetik didni shakllantirishda juda muhim manba hisoblanadi. TTYSIda
Oybek ijodining amaliy tatbiqi Institutda Oybek ijodini chuqur o‘rganish nafaqat adabiyot
fanlari doirasida, balki: Ma'naviyat darslari, "O‘zbekiston tarixi" fanining adabiy manbalari
asosida o‘rganilishi, "Til va adabiyot" to‘garaklari orqali keng tahlil qilinadi. Bundan tashqari:
2023-yilda TTYSIda Oybek tavalludining 118 yilligiga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy
konferensiya o‘tkazilgan bo‘lib, unda institut professor-o‘qituvchilari, talabalar va
adabiyotshunoslar ishtirok etishgan. Institut kutubxonasi Oybek ijodi bilan bog‘liq 100 dan
ortiq manbalarni o‘z ichiga olgan fondga ega. Jumladan, Oybekning o‘z qo‘li bilan yozilgan
asarlarining faksimile nusxalari, zamonaviy tahliliy izohlar bilan nashr etilgan to‘plamlar
mavjud. Talabalar uchun ijodiy turtki Talabalar Oybek asarlari asosida: Insho va ilmiy
maqolalar yozadilar; Sahna ko‘rinishlari yaratib, "Navoiy" va "Quyosh qoraymas" asarlari
10
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
asosida spektakllar tayyorlaydilar; Adabiyotshunoslik mavzularida loyiha ishlari olib
boradilar.
Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat institutida Oybek ijodining chuqur o‘rganilishi,
adibning lirik va epik asarlarining o‘ziga xosligi hamda ular orqali yoshlar tarbiyasiga
qo‘shgan hissasini akademik ruhda aks ettiradi. Oybek ijodining janrlar xilma-xilligi va badiiy
ko‘lami Oybek she’riyati va nasriy ijodi mazmunan va shaklan juda keng ko‘lamni qamrab
olgan. U o‘zbek adabiyotiga nafaqat chuqur lirizm, balki epik kuch, tarixiy xotira, falsafiy
mushohada va ijtimoiy ong bilan yo‘g‘rilgan asarlar olib keldi. Ayniqsa, uning liro-epik
dostonlari va tarixiy romanlari yosh avlodni ma’naviy kamolga yetaklovchi asarlar qatorida
turadi. Oybekning she’riy merosi: lirik harorat va epik yondashuv uyg‘unligi Oybek dastlab
adabiyotga shoir sifatida kirib kelgan. Uning 1922-yilda "Armug‘on" jurnalida bosilgan
"Cholg‘u tovushi" she’ri va keyinchalik e’lon qilingan "Tuyg‘ular" (1926) va "Ko‘ngil naylari"
(1929) to‘plamlari o‘zbek lirikasining nozik tuyg‘ular va nafis obrazlarga boy yo‘nalishini
belgilab berdi. Uning „Chimyon daftari“ turkumiga kirgan she’rlari o‘zbek tabiati, inson qalbi
va tuyg‘ularini go‘zal tasvirlagan she’riy namunalardir. Bu she’rlar Oybek lirikasining eng
yetuk namunasi sifatida baholanadi va talabalarga lirik she’riyatning badiiy-estetik
imkoniyatlarini o‘rgatishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Biroq, 1930-yillarda
hukmronlik qilgan vulgar sotsiologizm tamoyili Oybekni ham siyosiy bosim ostiga oldi. Uning
"ko‘ngil lirikasi" aksariyat hollarda burjua she’riyati sifatida baholandi. Shunga qaramay,
Oybek o‘zining "O‘zbekiston", "Dneprostroy", "Fanga yurish", "Qizlar" kabi she’rlari bilan
vatanparvarlik, mehnatsevarlik, ilm-fan rivojiga intilish kabi g‘oyalarni targ‘ib qildi. Bu
she’rlar ayni paytda texnik mutaxassislar yetishib chiqayotgan institut talabalari uchun ruhiy-
axloqiy yetakchi bo‘lib xizmat qiladi. Oybekning dostonnavislik faoliyati Oybek she’riyatda
doston janrini ham rivojlantirdi. U "Dilbar — davr qizi", "O‘ch", "Baxtigul va Sog‘indiq",
"Qahramon qiz", "Gulnoz", "Navoiy", "Hamza", "Zafar va Zahro", "Haqgo‘ylar", "Davrim
jarohati", "Guli va Navoiy" kabi dostonlari bilan o‘zbek liro-epikasiga ulkan hissa qo‘shdi. Bu
dostonlarda Oybek: O‘z davrining qahramon ayollarini ("Qizlar", "Baxtigul") ideal sifatida
ko‘rsatadi, Tarixiy shaxslar va ijtimoiy jarayonlarni chuqur badiiy talqin qiladi ("Navoiy",
"Hamza"), Olamshumul voqealarga, insoniyat taqdiriga daxldor fojialarga murojaat etadi
("Davrim jarohati" – Xirosima fojiasiga bag‘ishlangan). Mazkur dostonlar Toshkent
to‘qimachilik va yengil sanoat institutida: Talabalarning vatanparvarlik ruhini oshirish,
Tarixiy ongini shakllantirish, Adabiy tahlil va tanqidiy fikrlash malakalarini rivojlantirishda
keng qo‘llaniladi. Oybekning tarixiy va ijtimoiy romanlari Oybek o‘zining romanlari bilan
o‘zbek adabiyotida tarixiy-biografik va sotsial-epik roman janrini shakllantirgan. U quyidagi
yirik romanlar muallifi: "Qutlug‘ qon" (1940): 1916-yilgi xalq qo‘zg‘olonining badiiy talqini.
Yulchi va Gulnor obrazlari orqali mustamlaka zulmiga qarshi chiqqan xalq qahramonligini
ko‘rsatadi. Roman TTYSI talabalari orasida mustaqillik va ijtimoiy adolat g‘oyalarini targ‘ib
etuvchi asar sifatida o‘qitiladi. "Navoiy" (1942): Tarixiy-biografik roman janrining o‘zbek
adabiyotidagi poydevorini yaratgan asar. Bu roman orqali talabalar adabiy meros va milliy
o‘zlik haqida chuqur bilimlarga ega bo‘ladilar. "Quyosh qoraymas" (1943–1959): Ikkinchi
jahon urushi fojiasini ifoda etgan roman. Oybek bu asarda jamiyatning urushga
tayyorgarliksizligi, oddiy insonlarning jasorati va fojiaviy taqdirini haqqoniy aks ettirgan.
"Oltin vodiydan shabadalar" (1949) va "Ulug‘ yo‘l" (1967): Urushdan keyingi mehnat
qahramonlari, ijtimoiy o‘zgarishlar va milliy uyg‘onish mavzularini qamrab olgan. TTYSIdagi
11
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 04 YO’TA
ma’naviy-ma’rifiy mashg‘ulotlarda ushbu romanlar: Tarixiy tahlil asosida o‘rganiladi,
Talabalarning insho, taqriz, sahna kompozitsiyalari tayyorlashiga asos bo‘ladi, Yangi badiiy
tafakkurni shakllantirishga xizmat qiladi. Oybek tarjimon va adabiyotshunos sifatida Oybek
o‘zbek adabiyotiga G‘arb mumtoz adabiyoti namunalarini olib kirgan. U Aleksandr
Pushkinning "Yevgeniy Onegin" asarini o‘zbek tiliga she’riy tarjima qilib, o‘zbek lirikasini
yangi bosqichga olib chiqdi. Shuningdek, u Lermontov, Molyer kabi adiblar asarlarini tarjima
qilish bilan xalqaro madaniy aloqalarni mustahkamladi. Bu tarjimalar institutning filologik va
madaniyatshunoslik fanlarida o‘quv vositasi sifatida foydalaniladi.
Xulosa
Toshkent to'qimachilik va yengil sanoat instituti Oybek ijodini o'rganish va targ'ib qilish
borasida muhim ishlarni amalga oshirmoqda. Bu esa talabalarning madaniy va ma'naviy
rivojlanishiga, shuningdek, o'zbek adabiyotiga bo'lgan qiziqishlarini oshirishga xizmat
qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Oybek. "O'tgan kunlar". Toshkent, 1960. Oybek. "Qizg'aldoq". Toshkent, 1975. Toshkent
to'qimachilik va yengil sanoat instituti rasmiy veb-sayti
