119
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
IJTIMOIY TARMOQLARNING YOSHLARNING IJTIMOIY
KONIKMALARIGA TA’SIRI
Matniyazov Asadbek Alisher o’g’li
Qoraqalpoq davlat universiteti Magistratura
bo’limi Psixologiya yo’nalishi 2 kurs
Aldjanova Guljahan
psixologiya fanlari bo’yicha PhD-ilmiy rahbar.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15493437
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 15- May 2025 yil
Ma’qullandi: 20- May 2025 yil
Nashr qilindi: 23- May 2025 yil
Ushbu maqolada ilmiy izlanishlar va amaliy tajriba
asosida ijtimoiy tarmoqlarning yoshlarning ijtimoiy
konikmalariga ta’siri xususiyatlarining turli jihatlari
ko'rib chiqiladi.
KEY WORDS
ijtimoiy tarmoqlar,virtual olam,
psixika,
addiktsiya,
kommunikatsiya.
Zamonaviy dunyoda oldingi (an'anaviy) aloqa vositalari – og'zaki nutq, xat, kitob, telefon
o'z dolzarbligini yo'qotmoqda. Ushbu aloqa vositalarini oson (va tobora ko'proq) internet
muhiti almashtirmoqda. Uning asosiy vazifasi jamiyatni xabardor qilishdir.Ijtimoiy tarmoqlar
o'smirlar uchun ommaviy axborot vositasiga aylandi. Endi do'stlar bilan tezda yangiliklar
almashish mumkin. Qolaversa, bu ma'lumotlar tez tarqaladi. Bundan tashqari, sichqonchaning
bir nechta tugmasini bosish orqali tabrik otkritkalari, fotosuratlar, videolar bilan bo'lishish
mumkin. Bu zamonaviy media orqali aloqaning rivojlanishidir. Avvalroq o'tkazilgan
tadqiqotlarga asoslanib, shunday xulosa qilish mumkinki, hozirda barcha yoshdagi ko'proq
odamlar ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilishadi, ularning ham soni kam emas. Nega?
Birinchidan, endi hamma o'zini anonim qilish imkoniyatiga ega (o'zini tanishtirmaslik yoki
uydirma personajga aylanish).Ikkinchidan, elektron tarmoqdagi har bir inson o'z fikrini
bildira oladi, fikrdoshlarini topadi, istalgan mavzuda muloqot qiladi, tajriba almashadi.
Demak, ijtimoiy internet tarmoqlari orqali muloqot qilish insonning o'zi bo'lishni xohlagan
shaxsga aylanishiga yoki o'z ahamiyatini va o'ziga bo'lgan bahosini oshirishga yoki shunchaki
do'stlar yetishmasligini qoplashga va muloqot qilishga imkon beradi.Uchinchidan, yangi
tanishlar orttirish mumkin (ko'pincha ijtimoiy tarmoqlardagi munosabatlar haqiqiy
muloqotga aylanadi degan umid bor).To'rtinchidan, uzoq vaqtdan beri aloqa yo'qotilgan,
ammo xotirada abadiy qolgan tanishlar va do'stlarni topish mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarning ijobiy ta’siri:
Ijtimoiy tarmoqlarda turli shaharlar va
mamlakatlarda yashovchi sinfdoshlar, qarindoshlar va do'stlar bilan muloqot qilish,
shuningdek, yangi tanishlar orttirish imkoniyati mavjud.Ijtimoiy tarmoqlardan o'z-o'zini
rivojlantirish vositasi sifatida foydalanish mumkin. Ularda qiziqarli filmlar tomosha qilish,
ajoyib musiqa tinglash, qiziqarli kitoblar o'qish, xorijiy tillarni o'rganish imkoniyati mavjud.
Ijtimoiy tarmoqlarda qiziqishlar bo'yicha guruhlar mavjud bo'lib, ularda sizni qiziqtirgan
ma'lumotni topishingiz mumkin, masalan, fitnes darslari yoki gitara chalish
videolari.Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar o'quv jarayonida yordam berishi mumkin. Ularning
120
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
yordamida laboratoriya va nazorat ishlari bo'yicha topshiriqlar, konspektlar, kitoblar va
boshqa kam bo'lmagan foydali ma'lumotlar bilan almashish mumkin. Ularda ma'lum
mavzudagi jamiyatga qo'shilish va biologiya bo'yicha savollarni batafsil o'rganish yoki tarix
bo'yicha bilimlarni mustahkamlash imkoniyati mavjud. Buning uchun ijtimoiy tarmoqlarda
kerakli adabiyotlar, foto va video materiallarga havolalar mavjud, guruhning boshqa a'zolari
bilan qiziqarli savollarni muhokama qilish mumkin.Ijtimoiy tarmoqlar - bu biznesni
rivojlantirish uchun muhit. Bu yerda o'z internet-do'koningizni, studiyangizni yoki
maktabingizni reklama qilishingiz mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlarning salbiy ta’siri:
O'yin-kulgi, yuzaki va ko'pincha keraksiz
ma'lumotlarning ko'pligi tufayli ijtimoiy tarmoqda bo'lish vaqti sezilarli darajada oshadi. Bu
sog'lig'imizga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, chunki katta hajmdagi ma'lumot ko'pincha
charchatadi va asab tizimini yuklaydi.Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik natijasida
gormonal fon o'zgarishi mumkin. Misol uchun, ijtimoiy tarmoqlarda bo'lgan vaqtda mehr-
shafqat tuyg'usiga javobgar bo'lgan oksitotsin gormoni ko'proq ajraladi.Yana bir kamchiligi
shundaki, shaxs haqiqiy muloqot ko'nikmasidan mahrum bo'ladi, chunki virtual muloqotga
o'rganib qoladi. Ijtimoiy tarmoqlarda muloqot qilayotganda, odamlar ko'pincha grammatika
va punktuatsiya qoidalariga rioya qilmaydilar, kamtarona lug'at boyligidan foydalanadilar,
hissiyotlar smayliklar bilan almashtiriladi - bularning barchasi va boshqa ko'plab omillar
haqiqiy hayotdagi muloqotga salbiy ta'sir qiladi.Yana bir katta kamchilik - bu ijtimoiy
tarmoqlarga qaramlik, shaxs virtual makonsiz yashay olmay qoladi, haqiqiy hayot shunchaki
qiziqligini yo’qotadi. Yoshlar ko'proq fantaziyalar, uydirmalar va virtual muloqot dunyosiga
kiradi, uning yordamida u o'ziga kerakli ijtimoiy yordamni oladi, ya'ni muloqot va xavfsizlik
hissi ehtiyojlarini qondirishi mumkin bo'lgan ma'lum bir ijtimoiy guruhga (jamiyatga) kiradi.
Psixologik asoslar:
Ijtimoiy tarmoqlarning yoshlarning ijtimoiy konikmalariga ta’sirini
bir nechta psixologik nazariyalarga murojaat qilish mumkin.Masalan, ushbu ijtimoiy
konikmalardagi muammo yoshlik davrida ayniqsa dolzarbdir, unda yaqin-shaxsiy muloqot
yetakchi faoliyat sifatida namoyon bo'ladi(D. B. Elkonin). Tadqiqotchilarning ta'kidlashicha,
ushbu yoshga xos bo'lgan yolg'izlik hissi muloqotga, tengdoshlar bilan guruhlashga va
do'stona qo'llab-quvvatlashga bo'lgan ehtiyojni keltirib chiqaradi (I. S. Kon, O. B.
Krushelnitskaya, P. Massen).A. G. Gretsov yoshlar o'rtasida do'stlik haqidagi zamonaviy
tushunchalarni o'rganib, bugungi kunda do'stlik asosan maqsadlar nuqtai nazaridan emas,
balki muloqot vositalari va vaqtni tuzish usullari nuqtai nazaridan o'zgaradi degan xulosaga
keldi. Hozirgi vaqtda do'stona munosabatlarda zamonaviy texnik vositalar (elektron pochta,
internet-jamiyatlar, mobil telefon va boshqalar) orqali muloqotning ulushi ortmoqda. Biroq,
do'stlikning maqsadlari avvalgidek qolmoqda: hissiy qo'llab-quvvatlash, o'zaro tushunish,
o'zaro yordam.
Statistik malumotlar va ilmiy tahlilar:
So'nggi yigirma yil ichida butun dunyo bo'ylab
Internetdan foydalanuvchilar soni deyarli ikki yarim milliardga o'sdi (Internet World Stats).
Buyuk Britaniya va AQShda aholining 80% dan ortig'i Internetga ega (Xalqaro
telekommunikatsiyalar ittifoqi, ITC). Shunga o'xshash kirish stavkalari Osiyoda (ayniqsa,
Yaponiya, Janubiy Koreya va Tayvan) mavjud bo'lib, pastroq stavkalar Janubiy Amerikada
45,0 dan 55,0% gacha. Afrika va Yaqin Sharqda internetdan foydalanish nisbatan pastroq,
ammo 2000 va 2012 yillar oralig'ida mos ravishda 3,600% va 2,600% ga o'sdi.
Pew Research
Center tomonidan o'tkazilgan tadqiqotga ko'ra, amerikaliklarning 72% ijtimoiy tarmoqlardan
121
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
foydalanadi, o'rtacha inson ijtimoiy tarmoqlarda kuniga taxminan 2 soat 24 daqiqa vaqt
o'tkazadi. Ijtimoiy tarmoqlarning keng ko'lamda ishlatilishi ish joyidagi past mahsuldorlik
bilan bog'liq, xodimlar ish vaqtida ijtimoiy tarmoqlarda kuniga o'rtacha 1,5 soat sarflaydi, deb
xabar beradi CareerBuilder tomonidan o'tkazilgan so'rov.
Tavsiyalar:
I
nternetga qaramlikning psixologik, fiziologik oqibatlari haqida bilim va
tavsiyalar berish, yaʼni “Raqamli gigiyena” mavzusida interaktiv treninglar, “Internetdan
foydalanish – meʼyor va nazorat” mavzusida seminarlar oʻtkazish, Psixo-informatsion roliklar
va infografikalardan foydalanish.
Internet orqali vaqtincha qoniqish olishi oʻrniga, ichki motivatsiya va maqsadlarga
eʼtibor qaratgan holda “Men kimman va nimani xohlayman?” mavzusida trening, oʻz ustingda
ishlash, real maqsad qoʻyish, rejalashtirish va “Vaqtni boshqarish” boʻyicha mashgʻulotlar
oʻtkazish.
Internetga qaramlik ortidagi hissiy sabablarni tushunish va boshqarish orqali mehnat,
sport va ijodiy faollik bilan stressni kamaytirish, autotrening, meditatsiya va vizualizatsiya
mashqlarini olib borish.Internetdan tashqari hayotda qiziqishlar va faollikni oshirish, yaʼni
volontyorlik, ijtimoiy loyihalarda ishtirok etish, ijodiy, sport yoki kasbiy toʻgaraklarga,
internetsiz oʻtkaziladigan tadbirlar qatnashish.
Xulosa:
Ilmiy adabiyotni o'rganish va tahlil qilish quyidagi xulosalarga kelishga imkon
beradi: ijtimoiy tarmoqlar - bu internetda bepul platforma bo'lib, uning ishtirokchilarining
ijtimoiy o'zaro ta'sirini ta'minlaydi, bu erda har qanday ma'lumotni mustaqil ravishda nashr
etish va almashish mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar soni kun sayin o'sib bormoqda va ular bilan
birga ularning foydalanuvchilarining (xususan, o'smirlarning) ko'plab ijtimoiy-psixologik
muammolari paydo bo'lmoqda. Ushbu muammoni o'rganish bilan shug'ullangan olimlar (A.V.
Mudrik, A.E. Voyskunskiy, A.E. Jichkina va boshqalar) ijtimoiy tarmoqlar haqida o'smirlarning
ongini xiralashtiruvchi, juda ko'p vaqtni oladigan resurslar sifatida yozadilar. Internet ijtimoiy
tarmoqlari haqiqiy hayot maydonini kamaytiradi, haqiqiy his-tuyg'ularni olib qo'yadi va o'z
foydalanuvchilarining xatti-harakatlarini o'zgartiradi.Ijtimoiy tarmoqlar shaxsning nisbatan
ijtimoiy nazorat qilinadigan ijtimoiylashuvi uchun shart-sharoitlarni yaratadi, chunki ular
hozirgi odamning son-sanoqsiz ehtiyojlarini qondirish uchun ishlab chiquvchilar tomonidan
shakllantiriladi va o'zaro ta'sir va kibermuloqotning alohida doirasini hosil qiladi. Shu bilan
birga, ijtimoiy tarmoqlarda kibersotsializatsiya konteksti haqiqiy hayot sharoitida ma'lum bir
shaxsni tarbiyalash (ijtimoiy, oilaviy, diniy, korrektsion va boshqalar) hisobiga o'rnatiladi.
Ijtimoiy tarmoqlar shaxsni nisbatan o'rgatilgan ijtimoiylashtirish uchun muhit
yaratadi.Internet ijtimoiy tarmoqlarining o'smirlar shaxsiyatiga ta'siri bir xil emas. Uning
ijobiy va salbiy tomonlari mavjud. Ijobiy tomonlardan uzoqda joylashgan do'stlar, yaqinlar va
qarindoshlar bilan muloqot qilish, tezkor ma'lumot almashish (masalan, uy vazifalari, kitoblar,
turli xil fayllar), o'z-o'zini rivojlantirish (qiziqarli filmlar, qiziqarli kitoblar) va o'z xonasidan
chiqmasdan olinadigan boshqa ko'plab qulayliklarni ajratib ko'rsatish mumkin. Biroq, turli
jamoalarda shaxsni o'zini identifikatsiya qilish bilan bog'liq muammolar (bu ayniqsa o'smirlik
davrida muhim), apatiya, haqiqiy jamiyatdagi o'rnining noaniqligi, normativ-qadriyatli
ustanovkalar, depressiya, istiqbol hissini va mehr-shafqat ko'rsatish qobiliyatini yo'qotish,
o'ziga bo'lgan bahoning mos kelmasligi, sababsiz pessimizm qayd etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Асмолов, А. Г. От Мы-медиа к Я-медиа: трансформации
122
YANGI OʻZBEKISTON TALABALARI
AXBOROTNOMASI
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue 05 YO’TA
2.
идентичности в виртуальном мире [Электронный ресурс] / А. Г. Асмолов. – Режим
доступа: http://asmolovpsy.ru/ru/publications/129.
3.
Ахмадеева, Е. В. Увеличение активности подростков в интернет-
4.
среде как фактор влияния на психологическую безопасность / Е. В.Ахмадеева, Т. А
Голосок-Заболоцкая // Личность, семья и общество: вопросы педагогики и психологии.
- 2014.
5.
Бабаева, Ю.Д. Интернет: воздействие на личность // «Гуманитарные исследования в
интернете» / Ю.Д.Бабаева, А.Е. Войскунский, О.Е. Смыслова; под редакцией А.Е.
Войскунского. - Москва : Можайск-Терра 2000.
6.
Бабаева, Ю. Д. Воздействие на личность. [Электронный ресурс] /
7.
Ю.Д. Бабаева, А.Е. Войкунеский, О.В. Смыслова // - Режим доступа:
8.
http://www.relarn.ru/human/pers.html.
9.
5. Бакланов, И.С. Эпистемологические и лингвистические
10.
исследования в аналитической философии науки: семантика / И.С.
11.
Бакланов, О.А.Бакланова, А.М.Ерохин. - Москва, 2011.
12.
6. Barnes, J.A. Class and committees in Norwegian paresis lands Human
13.
relations / J.A. Barnes // This Week’s Citation Classic. - 1954. Белинская, Е.П.
Пространство, населенное другими / Е.П. Белинская, А.Е. Жичкина // Киберпсихология.
- 2011. – 4 февраля
14.
8. Божович, Л.И. Формирование личности в подростковом возрасте
15.
[Электронныйресурс]Л.И.Божович.Режимдоступа:http://psichology.com.ua/bozho
vich-l-i-formirovanie-lichnosti-v-podrostkovom
16.
vozraste/
