Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
377
TADBIRKORLIK FAOLIYATINI DAVLAT TOMONIDAN
TARTIBGA SOLISHNING IQTISODIY MEXANIZMINI
TAKOMILLASHTIRISH YO’LLARI
Qosimov Rovshanjon Rustamjon o’g’li
Andijon davlat texnika instituti Iqtisodiyot yo’nalishi 4-kurs
Ravshanjonqosimov550@gmail.com
Annotatsiya. Ushbu tezisda O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatini davlat
tomonidan tartibga solishning iqtisodiy mexanizmlari, ularning hozirgi holati,
dolzarb muammolari va takomillashtirish yo‘llari o‘rganiladi. Muallif davlatning
tartibga solishdagi o‘rni, iqtisodiy vositalarning samaradorligi, biznes muhitiga
ta’siri va normativ-huquqiy asoslar bilan bog‘liq masalalarni tahlil qiladi.
Shuningdek, maqolada amaliy misollar, statistik ma’lumotlar asosida mavjud
holatga baho berilib, zamonaviy yondashuvlar asosida takliflar ishlab chiqiladi.
Kalit so‘zlar: tadbirkorlik, tartibga solish, iqtisodiy mexanizm, davlat
siyosati, biznes muhiti, normativ-huquqiy baza, samaradorlik.
Mamlakatda tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishi iqtisodiy barqarorlik va
jamiyat farovonligining muhim omillaridan biri sanaladi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan biznesni qo‘llab-quvvatlash,
ortiqcha byurokratik to‘siqlarni kamaytirish va tartibga solish jarayonlarini
soddalashtirish borasida keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Shunga
qaramay, tadbirkorlikni davlat tomonidan tartibga solish tizimida hanuzgacha
ayrim takomillashuvga muhtoj jihatlar mavjud
Tezisning asosiy maqsadi — tadbirkorlik faoliyatini tartibga solishning
iqtisodiy mexanizmlari qanday ishlashini tahlil qilish, mavjud muammolarni
aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llarini taklif qilishdan iborat. Bu jarayonda
iqtisodiy tartibga solish vositalari, soliq siyosati, kreditlash tizimi, subsidiyalar, va
normativ-huquqiy hujjatlar asosiy e’tiborga olinadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
378
Tadbirkorlikni tartibga solish masalasi yuzasidan mahalliy va xorijiy
iqtisodchilar tomonidan turli yondashuvlar ishlab chiqilgan. Xususan, M. Umarov
"Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish omillari" asarida davlat siyosatining
iqtisodiy muhitga ta’sirini yoritgan bo‘lsa, B. Xidirovning "Bozor iqtisodiyoti
sharoitida tartibga solish mexanizmlari" nomli ishida soliq va monetar
vositalarning roliga alohida urg‘u berilgan. Xorijiy adabiyotlarda esa J. Stiglits va
D. Nortlarning ishlari tartibga solish va institutlarning samaradorligi haqida muhim
nazariy asoslar beradi
Tezisda ilmiy-tahliliy yondashuv asosida kontent tahlili, statistik solishtirish,
mavjud qonunchilik bazasining taqqoslama tahlili hamda empirik kuzatuvlar asos
qilib olingan. Asosiy statistik manbalar sifatida O‘zbekiston Respublikasi Davlat
statistika qo‘mitasi va Markaziy bank ma’lumotlaridan foydalanildi[1].
So‘nggi yillarda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar natijasida
tadbirkorlik subyektlari soni oshib bormoqda. Davlat tomonidan tadbirkorlik
faoliyatini rag‘batlantirish maqsadida quyidagi asosiy mexanizmlar amalda
qo‘llanilmoqda:
Soliq imtiyozlari;
Kredit va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash (mikromoliyalash);
Litsenziya va ruxsatnoma olish tartibining soddalashtirilishi;
Davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi;
Yagona darcha tamoyili asosida xizmat ko‘rsatish.
Quyidagi jadval orqali tadbirkorlik faoliyatiga ko‘rsatilayotgan moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash tahlil qilinadi:
1-jadval. O‘zbekistonda kichik biznes va tadbirkorlik subyektlariga
ajratilgan kreditlar hajmi (2020–2024 yillar, trillion so‘mda)
Yil
Ajratilgan kreditlar hajmi
2020
23.5
2021
31.2
2022
41.8
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
379
Yil
Ajratilgan kreditlar hajmi
2023
56.4
2024*
68.7
*2024 yil ma’lumotlari — prognoz asosida.
2-jadval. Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish
vositalari samaradorligining subyektiv baholanishi (so‘rovnoma natijalari, %
hisobida)
Mexanizm
Yuqori samarali O‘rtacha Past samarali
Soliq imtiyozlari
62%
30%
8%
Kreditlash va grantlar
54%
34%
12%
Litsenziya soddalashtirish
48%
42%
10%
Raqamlashtirilgan xizmatlar
67%
25%
8%
Bu tahlillar shuni ko‘rsatadiki, tadbirkorlar eng samarali mexanizm sifatida
raqamlashtirilgan xizmatlarni ko‘rsatishmoqda. Ammo litsenziya olish va
moliyaviy imtiyozlar tizimi hali hamda to‘liq soddalashmagan.
Tadbirkorlik faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishning iqtisodiy
mexanizmlari mamlakatda bozor iqtisodiyotini mustahkamlash, ish o‘rinlarini
yaratish va aholi farovonligini oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
O‘zbekistonda bu borada muhim qadamlar qo‘yilgan bo‘lsa-da, tizimda hali ham
ayrim
kamchiliklar
saqlanib
qolmoqda.
Xususan,
quyidagi
jihatlarni
takomillashtirish zarur:
Tartibga solish mexanizmlarining barqarorligi va shaffofligini ta’minlash;
Litsenziyalash va ruxsatnoma berish jarayonlarida inson omilini
kamaytirish va to‘liq raqamlashtirish;
Kreditlash tizimining ochiqligi va hammani qamrab olish imkoniyatini
oshirish;
Soliq imtiyozlarining samaradorligini doimiy monitoring qilib borish;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
380
Mahalliy hokimiyatlar darajasida tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlarini mustahkamlash.
Bundan tashqari, tadbirkorlik subyektlarining fikr-mulohazalarini eshitish,
ularning muammolariga tezkor yechim topish mexanizmlari joriy etilishi lozim.
Faqat iqtisodiy vositalar emas, balki institutsional va huquqiy asoslar ham
uyg‘unlikda ishlashi kerak. Shu yo‘l bilan davlat va xususiy sektor o‘rtasida
barqaror, ishonchli va ochiq aloqalar shakllantiriladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Umarov M. — Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish omillari. — Toshkent:
Iqtisodiyot, 2019. — B. 25–38.
2.
Xidirov B. — Bozor iqtisodiyoti sharoitida tartibga solish mexanizmlari. —
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. — B. 51–60.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori PQ-4896-son, 2019-yil 14-
noyabr. — Tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-quvvatlash choralari.
4.
Stiglitz J. — The Role of Government in a Market Economy. — New York:
Norton, 2010. — pp. 120–137
