Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
368
ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MEHNAT
UNUMDORLIGINI OSHIRISH OMILLARI
Xasanova Mohina Sherzod qizi
Andijon davlat texnika instituti Iqtisodiyot yo’nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Mazkur tezisda ishlab chiqarish korxonalarida mehnat
unumdorligini oshirishning asosiy omillari, ularni amaliyotda qo‘llash yo‘llari va
iqtisodiy samaradorlikka ta’siri keng yoritilgan. Mehnat unumdorligi ishlab
chiqarish samaradorligining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri bo‘lib, u korxonaning
raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Tadqiqotda ilg‘or tajribalar, statistika va ilmiy
adabiyotlar asosida tahlil keltirilgan. Shuningdek, samarali boshqaruv,
innovatsion texnologiyalar, xodimlarni rag‘batlantirish kabi omillarning
ahamiyati ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar: mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish samaradorligi,
innovatsiya, texnologik modernizatsiya, mehnatni tashkil etish, boshqaruv tizimi.
Bugungi globallashuv jarayonida ishlab chiqarish korxonalarining
raqobatbardoshligi, asosan, ularning mehnat unumdorligi darajasiga bevosita
bog‘liq bo‘lib bormoqda. Mehnat unumdorligi – bu ishlab chiqarish resurslaridan
maksimal darajada samarali foydalanish imkonini beruvchi ko‘rsatkich bo‘lib,
uning o‘sishi korxonaning iqtisodiy barqarorligiga, mahsulot tannarxining
pasayishiga va foyda ko‘rsatkichining ortishiga olib keladi. Ayniqsa, zamonaviy
ishlab chiqarish muhitida texnologik yangilanishlar, raqamlashtirish, inson
kapitaliga sarmoya kiritish va mehnatni ilmiy asosda tashkil etish mehnat
unumdorligini oshirishning asosiy yo‘nalishlaridan hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 21-dekabrdagi PQ–456-
sonli qarorida ham ishlab chiqarishda samaradorlikni oshirish, innovatsion
faoliyatni kengaytirish, mehnat resurslarini oqilona boshqarish asosiy vazifa etib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
369
belgilangan. Shu jihatdan, ishlab chiqarish korxonalarida mehnat unumdorligini
oshirish omillarini chuqur o‘rganish va ularni amaliyotga tadbiq etish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.
Mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan tadqiqotlarda G‘arb olimlari
(Taylor, Fayol, Drucker) tomonidan ishlab chiqilgan boshqaruv nazariyasi va
mehnatni ilmiy tashkil etish konsepsiyalari muhim o‘rin egallaydi. Taylorning
“Scientific Management” asarida samarali mehnat jarayonini tashkil qilish uchun
har bir ishchi kuchining individual imkoniyatlarini aniqlash va optimal sharoitlar
yaratish asosiy tamoyil sifatida belgilangan[1].
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar (Jo‘rayev B., Xo‘jayev A., Shermatov M.)
esa respublikamiz sharoitida mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillar sifatida
kadrlar malakasi, mehnatni rag‘batlantirish tizimi va ishlab chiqarish vositalarining
texnik holatini ko‘rsatib o‘tganlar.
Ushbu tadqiqotda
kompleks yondashuv
asosida quyidagi metodologik
yondashuvlar qo‘llanildi:
Tahliliy-uslubiy yondashuv
– mavjud ilmiy adabiyotlar, rasmiy
ma’lumotlar va korxona tajribalari o‘rganildi;
Statistik usul
– O‘zbekiston Davlat Statistika qo‘mitasi va Iqtisodiy
tadqiqotlar ma’lumotlari asosida jadval va raqamli tahlillar olib borildi;
Solishtirma tahlil
– xorijiy va mahalliy ishlab chiqarish korxonalarining
mehnat unumdorligi darajasi solishtirildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, ishlab chiqarish korxonalarida mehnat
unumdorligini oshirish quyidagi omillarga bog‘liq:
Innovatsion texnologiyalarning joriy etilishi
– bu avtomatlashtirilgan
uskunalarning ish unumini oshirishi bilan bog‘liq.
Xodimlarni malakali tayyorlash va ularni muntazam o‘qitish
–
professional o‘sish ishlab chiqarish jarayonlarining silliq borishini ta’minlaydi.
Motivatsiya va mehnatga haq to‘lash tizimi
– adolatli va samarali tizim
xodim faoliyatini rag‘batlantiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
370
Ish joyining tashkil etilishi
– optimal sharoitlar mehnat samaradorligini
oshiradi.
Ish vaqtidan oqilona foydalanish
– vaqtni isrof qilmaslik unumdorlikni
oshirishda muhim omil hisoblanadi.
1-jadval. O‘zbekiston sanoat korxonalarida mehnat unumdorligi
ko‘rsatkichlari (2020–2024)
Yil
Ishlab chiqarilgan
mahsulot hajmi (mlrd
so‘m)
Ishchilar soni
(ming kishi)
O‘rtacha unumdorlik
(mlrd so‘m/kishi)
2020
85 600
600
0.143
2021
95 200
615
0.155
2022
102 300
620
0.165
2023
114 000
630
0.181
2024*
125 000
635
0.197
*2024-yil ma’lumotlari dastlabki hisob-kitoblarga asoslangan.
Jadvaldan ko‘rinadiki, oxirgi 5 yil ichida mahsulot hajmi 46% ga oshgan,
xodimlar soni esa 5.8% ga ko‘paygan. Bu esa mehnat unumdorligining sezilarli
darajada oshganini ko‘rsatadi.
2-jadval. Mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar va
ularning ta’sir darajasi (so‘rovnoma asosida)
Omillar
Korxonalar ulushi
(%)
Ta’sir darajasi (1–5 ballik
tizimda)
Texnologik yangilanishlar
68
4.7
Malaka oshirish va
treninglar
54
4.3
Mehnatga haq to‘lash
tizimi
72
4.8
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
371
Omillar
Korxonalar ulushi
(%)
Ta’sir darajasi (1–5 ballik
tizimda)
Rahbariyatning
yondashuvi
61
4.5
Ish sharoitlari va
xavfsizlik
49
4.2
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, mehnat unumdorligining oshishida
eng kuchli omil bu — adolatli va samarali mehnatga haq to‘lash tizimi hisoblanadi.
Shuningdek, texnologik yangilanishlar ham yetakchi rol o‘ynaydi.
Mehnat unumdorligi — ishlab chiqarish tizimining poydevori hisoblanadi.
Korxona yoki tashkilot o‘z faoliyatini yuqori samaradorlik bilan olib borishi uchun
birinchi navbatda inson resurslari imkoniyatlaridan to‘liq va oqilona foydalanishi
zarur. Maqolada keltirilgan tahlillar asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
Mehnat unumdorligining oshishi korxonaning raqobatbardoshligini, foyda
ko‘rsatkichlarini va umumiy iqtisodiy barqarorlikni oshiradi.
Texnologik modernizatsiya va avtomatlashtirish jarayonlari unumdorlikni
oshirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Malakali ishchi kuchini tayyorlash, ularni qayta o‘qitish va rivojlantirish –
bu uzoq muddatli iqtisodiy natijalarga olib keladigan muhim strategik yo‘nalishdir.
Korxonalarda motivatsion tizimni takomillashtirish, xodimlarni moddiy va
ma’naviy rag‘batlantirish mexanizmlari ishlab chiqilishi lozim.
Ishlab chiqarish jarayonini ilmiy asoslangan holda tashkil qilish, ya’ni vaqt
va mehnatni to‘g‘ri taqsimlash natijasida unumdorlik sezilarli darajada oshadi.
Davlat darajasida ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan
siyosat va qonunlar kuchaytirilishi, ayniqsa soliq va kredit imtiyozlari bilan
qo‘llab-quvvatlash tizimi yanada takomillashtirilishi lozim.
Yuqoridagi barcha chora-tadbirlar ishlab chiqarish korxonalarining mehnat
unumdorligini oshirish, mamlakat iqtisodiy salohiyatini mustahkamlash va global
bozordagi pozitsiyasini kuchaytirishga xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
372
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Taylor F. — Scientific Management. New York: Harper & Brothers, 1911,
b. 57.
2.
Fayol H. — General and Industrial Management. London: Pitman
Publishing, 1949, b. 103.
3.
Drucker P. — The Practice of Management. New York: Harper Business,
1954, b. 215.
4.
Jo‘rayev B. — Ishlab chiqarish jarayonida samaradorlikni oshirish yo‘llari.
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019, b. 65–78.
5.
Xo‘jayev A. — Mehnat iqtisodiyoti asoslari. Toshkent: “Iqtisod-Moliya”,
2020, b. 122–138.
6.
Shermatov M. — Korxona iqtisodiyoti va boshqaruvi. Toshkent:
“IQTISODIYOT”, 2021, b. 90–115.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari.
