Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
364
ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MEHNAT
UNUMDORLOGINI OSHIRISH OMILLARI
Xasanova Mohina Sherzod qizi
Andijon davlat texnika instituti Iqtisodiyot yo’nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Ushbu tezisda ishlab chiqarish korxonalarida mehnat
unumdorligini oshirish omillari tizimli tarzda o'rganilgan. Mehnat unumdorligiga
ta'sir etuvchi ichki va tashqi omillar tahlil qilinib, ularni boshqarish,
rag'batlantirish, texnologik modernizatsiya, xodimlar malakasini oshirish kabi
yo'nalishlar alohida ko‘rib chiqilgan. Amaliy ma'lumotlarga asoslangan holda
mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qiluvchi strategiyalar taklif etiladi.
Kalit so‘zlar: mehnat unumdorligi, ishlab chiqarish samaradorligi, inson
resurslari, motivatsiya, innovatsiya, menejment.
Ishlab chiqarish korxonalarining muvaffaqiyati va raqobatbardoshligi ko‘p
jihatdan mehnat unumdorligi darajasiga bog‘liq. Mehnat unumdorligi — bu
mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkich bo‘lib, u
ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi yoki ko‘rsatilgan xizmatlar miqdorining
sarflangan mehnat birliklariga nisbati orqali aniqlanadi[1]. O‘zbekiston
Respublikasi sanoatini modernizatsiya qilish, iqtisodiyotni raqamlashtirish va
yuqori malakali kadrlar tayyorlash borasidagi strategik maqsadlar aynan mehnat
unumdorligini oshirish bilan chambarchas bog‘liq. Shu bois, mazkur maqolada
korxonalarda mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qiluvchi omillar chuqur
tahlil qilinadi.
Mehnat unumdorligini oshirish bo‘yicha iqtisodchi olimlar va amaliyotchilar
tomonidan bir qator yondashuvlar ishlab chiqilgan. Xususan, A. Smit va K.
Markslardan boshlab zamonaviy iqtisodchi olimlar D. Rikardo, P. Druker, R.
Kaplan va boshqalar mehnat unumdorligining iqtisodiy va ijtimoiy aspektlarini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
365
chuqur o‘rganganlar. O‘zbekiston olimlaridan S. Abdukarimov, A. Haydarov va
M. Yuldashevlarning ilmiy izlanishlarida mahalliy sharoitda unumdorlikni
oshirishga doir muhim taklif va tavsiyalar berilgan[2].
Metodologik asos sifatida tizimli yondashuv, statistik tahlil, qiyosiy tahlil,
kuzatuv va empirik ma’lumotlar asosida xulosa chiqarish usullari qo‘llanildi.
Shuningdek, ishlab chiqarish korxonalarining yillik hisobotlari, Davlat statistika
qo‘mitasi ma’lumotlari asosida real raqamlar tahlil qilindi.
Mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar quyidagicha guruhlanadi:
Inson resurslari bilan bog‘liq omillar: xodimlarning kasbiy malakasi,
motivatsiyasi, ish sharoitlari.
Texnologik omillar: avtomatlashtirish darajasi, uskunalarning texnik holati,
ishlab chiqarish jarayonining innovatsionligi.
Tashkiliy boshqaruv omillari: rahbariyatning samarali menejment
yondashuvi, ishchi guruhlar o‘rtasidagi koordinatsiya.
Quyidagi jadvalda 2022–2024 yillar davomida “Zamon Tex Group” MCHJda
kuzatilgan mehnat unumdorligi ko‘rsatkichlari keltirilgan:
1-jadval. "Zamon Tex Group" MCHJda mehnat unumdorligi dinamikasi
(2022–2024)
Yil
Ishchilarning
o‘rtacha soni
Yillik
mahsulot
hajmi
(mlrd so‘m)
Bir ishchiga to‘g‘ri
keladigan mahsulot (mln
so‘m)
2022
210
18,9
90,0
2023
215
21,8
101,4
2024
220
25,3
115,0
Ushbu jadvaldan ko‘rinadiki, yildan-yilga mehnat unumdorligi oshgan. Bu
o‘zgarishning asosiy sabablari quyidagilar:
Ishchilarga kasbiy qayta tayyorlash kurslarining joriy qilinishi.
Yangi texnologik uskunalarning o‘rnatilishi.
Ichki motivatsiya tizimining kuchaytirilishi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
366
Shuningdek, quyidagi jadvalda asosiy omillar va ularning mehnat
unumdorligiga ta’sir darajasi baholangan:
2-jadval. Mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillar (ekspert baholari
asosida, 100 ballik tizimda
Omillar
Baholash ballari
Kasbiy malaka
92
Texnologik yangilanish
89
Ichki motivatsiya
85
Rahbarlik sifati
80
Ish muhitining ergonomikasi
76
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, inson kapitaliga va texnologik rivojlanishga
qaratilgan investitsiyalar mehnat unumdorligini oshirishda hal qiluvchi omillar
hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, ishlab chiqarish korxonalarida mehnat unumdorligini
oshirish nafaqat iqtisodiy foyda, balki ijtimoiy barqarorlik, innovatsion salohiyat
va raqobatbardoshlikning o‘sishiga xizmat qiladi. Tahlillarga asoslanib quyidagi
takliflarni ilgari surish mumkin:
Xodimlarning kasbiy salohiyatini oshirish uchun tizimli malaka oshirish va
qayta tayyorlash dasturlari joriy etilishi lozim.
Ishlab
chiqarish
texnologiyalarini
modernizatsiya
qilish
orqali
avtomatlashtirish darajasini oshirish, bu esa ishlab chiqarish tezligini hamda
sifatini ta’minlaydi.
Ichki motivatsiya tizimlarini (bonuslar, tan olinish, lavozim o‘sishi) joriy
qilish orqali xodimlarning ishga nisbatan mas’uliyatini kuchaytirish.
Rahbarlar uchun zamonaviy menejment ko‘nikmalarini o‘zlashtirishga
yo‘naltirilgan treninglar tashkil etish kerak.
Mehnat unumdorligini oshirish bo‘yicha uzluksiz tahlil va monitoring olib
borish orqali korxonaning uzoq muddatli barqaror rivojlanishi ta’minlanadi. Bu
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
367
yo‘nalishda davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash, kredit imtiyozlari, innovatsion
texnologiyalarni joriy qilish uchun grantlar ajratilishi kabi tashabbuslar ham
muhim rol o‘ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
S. Abdukarimov — "Mehnat iqtisodiyoti asoslari" — Toshkent:
Iqtisodiyot, 2019. — 125-bet.
2.
Haydarov — "Korxona samaradorligini oshirish yo‘llari" —
Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. — 74-bet.
3.
M. Yuldashev — "O‘zbekiston sanoatining modernizatsiyasi" —
Toshkent: Innovatsiya, 2022. — 98-bet.
4.
Druker P. — "Management: Tasks, Responsibilities, Practices" —
New York: HarperBusiness, 1999. — p. 143.
5.
Davlat Statistika Qo‘mitasi — "O‘zbekiston iqtisodiyoti: statistik
to‘plam" — Toshkent: 2024. — 215-bet.
