Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
231
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA QIZIQARLI MATEMATIKANING O‘RNI
Navoiy davlat universiteti
Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi katta o‘qituvchisi, f.f.f.d (PhD)
Jurayeva Gulshanoy Turdiyevna
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalish 4-kurs talabasi
Sunnatova Mushtariy
E-mail:
tel: +998999201515
Annotasiya: Mazkur maqolada matematika fanini o‘rgatishda qiziqarli
masalalarning o‘quv jarayoniga ta’siri va ularning ta’lim sifatini oshirishdagi
o‘rni tahlil qilinadi. O‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantirish, ijodiy
yondashuvni shakllantirish va matematika faniga bo‘lgan qiziqishni oshirishda
qiziqarli masalalar muhim rol o‘ynaydi. Maqolada interfaol o‘qitish metodlari,
qiziqarli masalalar orqali o‘quvchilarni faollashtirish, ularning bilimlarini
mustahkamlash va motivatsiyani oshirish imkoniyatlari ko‘rsatilgan. Shuningdek,
matematik tafakkurni rivojlantirishda va o‘quvchilarning mustaqil fikrlash
qobiliyatini oshirishda qiziqarli masalalarning ahamiyati ko‘rib chiqilgan.
Masalalar yordamida o‘quvchilar nafaqat bilimlarni o‘zlashtirishadi, balki ular
o‘z fikrlarini erkin ifoda etishga, mantiqiy xulosalar chiqarishga va o‘z ustida
ishlashga o‘rganadilar. Maqolada shuningdek, bunday masalalarning turli
yoshdagi o‘quvchilar uchun moslashuvchanligi va amaliy tajribalar tahlil qilinadi.
Bugungi kunda matematika fani zamonaviy jamiyat taraqqiyoti va
texnologik yutuqlar asosini tashkil etadi. Biroq ko‘plab o‘quvchilarda bu fan
murakkab va tushunarsiz tuyuladi. Shu bois ta’lim jarayonida o‘quvchilarning fan
bilan bog’liq qiziqishini oshirish, ularda faol fikrlash ko‘nikmasini shakllantirish
uchun turli usullar qo‘llaniladi. Ulardan biri — darslarda qiziqarli masalalardan
foydalanishdir. Qiziqarli masalalar o‘quvchilarda ijodkorlik, mantiqiy fikrlash va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
232
mustaqil ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirib, o‘quv jarayonini yanada samarali
qiladi. Ushbu maqolada aynan qiziqarli masalalarning matematika darslaridagi
o‘rni va ta’siri tahlil qilinadi.
Qiziqarli masalalar — bu o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantiruvchi, ularni faol fikrlashga va muammoni tahlil qilishga undovchi
topshiriqlardir. Bunday masalalar o‘quvchilarning matematika faniga bo‘lgan
munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartirishga xizmat qiladi. Ular fanni tushunishni
osonlashtirib, dars jarayonini jonlantiradi.
Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
Qiziqarli masalalar o‘quvchilarning fikrlash doirasini kengaytiradi, ularda
mustaqil qaror qabul qilish, tahlil qilish, umumlashtirish kabi ko‘nikmalarni
shakllantiradi. Bunday masalalar orqali o‘quvchilar ko‘proq o‘ylashga, izlanishga
va qiyinchiliklardan qo‘rqmasdan fikr yuritishga o‘rganadilar [1]. “Bir savdogar
bozorga borayotib, uchta ko‘prikdan o‘tadi. Har bir ko‘prikda soliqchi uning olib
borayotgan xurjuni tarkibidagi tovarning yarmini olib qo‘yadi. Agar u bozorda 10
dona olma sotgan bo‘lsa, u dastlab nechta olma olgan bo‘lgan?” Bu masala
mantiqiy teskari fikrlashni talab qiladi.
Yechilishi: U har bir ko‘prikda olmalarining yarmini yo‘qotgan, ya’ni qolgan
yarmi bilan yo‘lini davom ettirgan. Demak, teskari tartibda har safar olmalari ikki
baravarga oshadi.
1-qadam:
Bozorga yetib kelganda 10 ta olma
3-ko‘prikdan o‘tgandan keyin:
10 =
1
2
𝑥
𝑥 = 10 × 2
𝑥 = 20
20 ta olma (3-ko‘prikdan oldingi miqdor)
2-qadam:
2-ko‘prikdan keyingi holat:
20 =
1
2
𝑥
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
233
𝑥 = 20 × 2
𝑥 = 40 𝑡𝑎 𝑜𝑙𝑚𝑎
3-qadam:
1-ko‘prikdan keyingi holat:
40 =
1
2
𝑥
𝑥 = 40 × 2
𝑥 = 80 𝑡𝑎 𝑜𝑙𝑚𝑎
Javob: Savdogar boshida 80 dona olma olgan bo‘lgan.
Dars mazmunini boyitish va o‘quvchini faollashtirish
Ta’lim jarayonida interfaol metodlardan foydalanish, jumladan, qiziqarli
masalalar orqali ta’lim sifatini oshirish mumkin. Bu usul o‘quvchilarni faol
o‘quvchilarga aylantiradi, o‘z fikrini erkin ifoda etishga, izlanishga undaydi [2].
“Qanday qilib 6 ta to‘g‘ri chiziq yordamida 9 ta nuqtani (uch qatorli) uzluksiz
chiziq bilan kesib chiqish mumkin?”
Yechilishi:
Birinchi qadam: Dastlab, 9 ta nuqtani 3 qatorga joylashtiring: har qatorda 3 ta nuqta
bo‘lishi kerak. Bu nuqtalar uchburchak shaklida joylashishi mumkin.
Ikkinchi qadam: Endi, 6 ta to‘g‘ri chiziq yordamida, har bir nuqtaning o‘rtasidan
chiziqlarni tortib, barcha nuqtalarni kesib o‘tadigan yo‘lni tashkil qiling. Bu
chiziqlar bir-biriga paralel va chiziqlarni to‘g‘ri tartibda joylashtirish kerak.
Uchinchi qadam: To‘g‘ri chiziqlarni joylashtirganingizda, ular nuqtalarni bir necha
marotaba kesib o‘tadi, ammo ular uzluksiz bo‘lishi kerak. Har bir chiziq bir necha
nuqtaga tegib, birlashtiruvchi tizim yaratadi. Bu masala ijodiy fikrlash, tasavvur va
makoniy tafakkurni rivojlantiradi. Rag‘batlantirish va motivatsiya, qiziqarli
masalalar orqali o‘quvchilarda darsga bo‘lgan qiziqish ortadi. Ular o‘z bilimlarini
sinovdan o‘tkazib, muhokama qilishda faol ishtirok etadilar. Bu esa
o‘quvchilarning o‘z ustida ishlashiga, muvaffaqiyatga intilishiga sabab bo‘ladi [3].
Yosh xususiyatlariga moslashuvchanlik, qiziqarli masalalar turli yoshdagi
o‘quvchilar uchun tanlanishi mumkin. Masalan, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
234
uchun rasmli, hayotiy voqealarga asoslangan masalalar mos bo‘lsa, yuqori
sinflarda mantiqiy va kombinator masalalardan foydalanish samarali hisoblanadi
[4]. Amaliy tajribalar O‘zbekistonning turli hududlaridagi maktablarda olib
borilgan tajribalar shuni ko‘rsatadiki, matematik darslarda har hafta o‘tkaziladigan
“qiziqarli masalalar burchagi” o‘quvchilar orasida raqobat muhitini kuchaytirgan,
natijada o‘zlashtirish darajasi oshgan [5]. “Har kuni bir dona ko‘proq konfet
yeydigan bola 6 kunda 27 dona konfet yedi. U birinchi kuni nechta konfet yegan?”
Yechilishi: Birinchi kuni yegan konfetlar sonini x deb belgilaymiz.
2. Har bir keyingi kunlarda bola bir dona ko‘proq konfet yeydi. Shuning uchun:
2-kun:
𝑥 + 1
3-kun:
𝑥 + 2
4-kun:
𝑥 + 3
5-kun:
𝑥 + 4
6-kun:
𝑥 + 5
Jami 27 dona konfet:
Bola 6 kunda jami 27 dona konfet yeydi. Shunday qilib, bu 6 kunlik konfetlar
sonining yig‘indisini yozamiz:
𝑥 + (𝑥 + 1) + (𝑥 + 2) + (𝑥 + 3) + (𝑥 + 4) + (𝑥 + 5) = 27
6𝑥 + (1 + 2 + 3 + 4 + 5) = 27
6𝑥 + 15 = 27
Keyin x ni topamiz:
6𝑥 = 27 − 15
6𝑥 = 12
𝑥 = 2
Javob:Bola birinchi kuni 2 dona konfet yeygan.
Qiziqarli masalalar yechish oʻquvchilarning mantiqiy rivojlanishiga yordam
beradi va darsga ijodiy yondashishni taʼminlaydi.
Xulosa qilib aytganda, matematika fanini o‘qitishda qiziqarli masalalardan
foydalanish o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi, ularni darsga jalb
etadi va o‘zlashtirish darajasini oshiradi. Bunday masalalar orqali nafaqat bilimlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 3-son May 2025
235
mustahkamlanadi, balki o‘quvchilar mustaqil ishlashga, izlanishga va natijaga
erishishga o‘rganadilar. Shu boisdan, har bir matematika o‘qituvchisi dars
jarayonida qiziqarli va mantiqiy masalalardan tizimli ravishda foydalanishi zarur.
Kelgusida ushbu yondashuv asosida metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilishi ta’lim
sifatini yanada yaxshilashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedova N. “Maktabda matematika taʼlimini samarali tashkil etish yoʻllari.”
– Toshkent: Fan, 2021. 25-30 betlar.
2. Usmonov R. “Qiziqarli matematika masalalari.” – Samarqand: Barkamol Avlod,
2020. 40-bet.
3. Karimov M. “Interfaol usullar yordamida matematika o‘qitish.” // “Pedagogika
va psixologiya” jurnali, 2022, №3. 4-bet.
4. Xodjayeva G. “Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi.” –
Toshkent: TDPU. 2019. 60-bet.
5. Norqulov D. “Matematika darslarida ijodiy yondashuv: tajriba va tahlil.” //
“Xalq taʼlimi” jurnali, 2023. № 5.3-bet.
