Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
398
CHIG’ATOY ULUSIDAGI BOSHQARUV TARTIBI
Toshboltayev Islom Bahodir o‘g‘li.
IIV Surxondaryo akademik litseyi tarix fani o`qituvchisi.
mamasoatr@gmail.com +998 93 766 99 08
ANNOTATSIYA: Chig‘atoy ulusi yoxud Chig‘atoy xonligi – Mo‘g‘ul
imperiyasidan so‘ng Chingizxonning ikkinchi o‘g‘li Chig‘atoyxon va uning
vorislari hukmronlik qilgan yerlarni o‘z ichiga olgan mo‘g‘ul ulusi. XIII asr
oxirlarida xonlik o‘zining eng yuqori cho‘qqisida Orol dengizining janubida
Amudaryodan to hozirgi Mo‘g‘uliston va Xitoy chegarasidagi Oltoy tog‘larigacha
cho‘zilgan. Chig‘atoy ulusidagi mo‘g‘ullari o‘zlarining boshqaruv tarzida asosan
ko‘chmanchi bo‘lib qolishgan va XV asr oxirigacha shahar markazlarida
o‘rnashishmagan. Chig‘atoy ulusidagi mo‘g‘ullar Movarounnahr va Tarim
havzasidagi shahar aholisi ustidan hukmronlik qilganlar.
Kalit so’zlar: Movaraunnahr, Chingizxon, Chig‘atoy ulusi, Mahmud
Yalavoch, Baroq, Duvaxon, Muborakshoh, Jamol al-Qarshiy, Qoshoniy, Haraviy,
Sayfuddin Boharziy, Botu, Munke, Qaydu, legitimlik.
KIRISH
XIII asrdagi mo‘g‘ul istilosi shu davr kishilari hamda ularning yaqin
avlodlari shuuriga shu qadar ta’sir o‘tkazdiki, mo‘g‘ul xalqini va uning tarixini
o‘rganish deyarli istilo bilan bir paytning o‘zida boshlanib ketdi. Kutilmagan
fojiaga yo‘liqqan Osiyo va Sharqiy Yevropa mamlakatlari xalqlari – arab, fors, rus,
arman, gruzin, lotin, polyak, xitoy, vengr, nemis kabi tillarda mo‘g‘ul yurishlari,
ularning jang olib borish usullari, mo‘g‘ul qo‘shini tuzilishi, odamlarni shafqatsiz
va ommaviy tarzda qirish, vayron etilgan shahar-qishloq, buzib tashlangan
kanallar, bog‘-rog‘lar haqida chuqur afsus bilan yozilgan xabarlar ko‘p. Istilodan
so‘ng o‘rnatilgan mo‘g‘ullar boshqaruv tizimi haqidagi ma’lumotlar ham o‘ta
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
399
muhim. Mo‘g‘ullar dunyoqarashi, turmush tarzi xususida mufassal xotiralar hamda
hikoyalar ham diqqatga sazovor. Mazkur manbalarning o‘ziga xosligi shundaki,
zabt etilgan mamlakatlarning bu mavzuda yozgan barcha mualliflari hamda
ularning yaqin avlodlari o‘zlari guvoh bo‘lib yoki ota-bobolaridan eshitganlari
haqida yozar ekanlar, mo‘g‘ul istilosini xalqlar qismatiga tushgan buyuk bir
musibat sifatida turlicha baho berganlar. Holbuki, mualliflarning ba’zilari sharoit
taqazosi bilan mo‘g‘ullar xizmatida turgan holda ular tarixining guvohi sifatida
ijod qilganlar. Ibn al-Asir1 (1160-1234), Abu-lFazl ibn Muhammad Jamol ad-din
Al-Qarshiy (1234-1301), Juvayniy2 (1226-1283), Fazlulloh Rashid ad-din (1247-
1318), kabi tarixchi olimlar shular jumlasidandir Chig‘atoy, o‘z og‘a-inilari ichida
o‘zgacha hurmatga ega bo‘lib, boshqaruv san’ati va Yasa qonunlari nozikliklarini
bilishi bilan alohida ajralib turgan. Chingizxon o‘z yerlarini taqsimlab
berayotganda, Chig‘atoyga Mavoraunnahr davlatlari, uyg‘ur yerlari, Qashg‘ar,
Badaxshon va Balx viloyatlarini ajratgan va otaliq etib Qorajar No‘yonni
tayinlagan. Chingizxon o‘limidan so‘ng, Chig‘atoy o‘z poytaxti etib Beshbaliq
(Bish-Bolog‘ – Xondamir) shahrini sayladi; u katta og‘asi bo‘lmish O‘qtoy
Xoqonga hurmati cheksiz edi. Bundan tashqari u Qorajar No‘yon (Amir Korajor)
maslahati va roziligisiz hech narsa qilmas edi. Aksariyat fors va arab manbalarida
Chig‘atoy nomiga simpatiya bildirilgan. Rashid ad-dinga ko‘ra, Chingizxon ham
shunda farzandalariga shunday ta’rif bergan: “Amirlar bilingki, kimda Yaso, bilig
va qonunlar haqida to‘liq bilmoqchi bo‘lsa, Chig‘atoyga ergashsin, kim molu-
davlatni sevsa O‘qtoyga ergashsin va kimda raiyat bilan bo‘lishni, ilmni, qurol
bilan ishlash san’atini o‘rganishni istasa Tuluga ergashsin”. Chig‘atoyning
qarorgohi Ili daryosi vodiysida edi. Rashididdinning ma’lumotiga ko‘ra,
Chingizxon vafotidan so‘ng Chig‘atoyga 4000 ta askar tekkan. Ularning
boshliqlari o‘z navbatida barlos (Qorajar No‘yon), jaloyir (Muka No‘yon), qavchin
va orlot qabilalaridan bo‘lgan. Ibn Arabshohning yozishicha qavchinlar Amudaryo
shimoli, Buxoroning sharqiy tomonlarida, barloslar Qashqadaryo vohasida,
orlotlar Afg‘oniston shimolida joylashganlar. Keyinchalik Mahmud Yalavoch ham
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
400
o‘z siyosati borasida shu qabilalarga suyanib ish ko‘rgan. Umuman olganda,
Mo‘g‘ullar imperiyasida umumsiyosiy vaziyat o‘ta murakkab ahvolda bo‘lib, unda
hali-hanuz bosqinchilik urushlari olib borilayotgan edi. Xususan, Botu 1236-1241
yillarda Sharqiy Yevropaga yurishlarni amalga oshirib bo‘lg‘usi Oltin O‘rdaga
zamin yaratayotgani alohida ahamiyat kasb etardi. Ayniqsa, 1248 yilda Hoqon
Guyukxonning vafoti va undan so‘ng katta sarxadga ega sulolani boshqarishga
tajribali, taxtga loyiq davogar yo‘qligi O‘qtoy xonadonini g‘ulg‘ulaga solib qo‘ydi.
Yana bir tarafdan, Botu va Guyukxon o‘rtasida azaldan xusumat va o‘chmas
adovat xissi mavjud edi. Bu dushmanlik xissi Guyukxonning avlodlariga ham
meros bo‘lib o‘tgan edi. Mankuxon 648 yilning safar oyida may-iyun 1250 yilda
Guyukxon, uning o‘g‘illari va Chingizxon avlodidan bo‘lganlarni qirqdan ortiq
amiri ham 2000 yaqin harbiy qo‘mondonlari ustidan g‘alaba qozonib ularni qatl
ettirdi va taxtni qo‘lga oldi. Shundan so‘ng uning hokimiyati mustahkamlandi va
u o‘z davlati taxti ustida o‘zini erkin xis etdi. Fursatni boy bermay o‘z mavqeyidan
foydalangan Botuxon Tulu xonadoni vakillari bilan til biriktirib Munkexonni
(Manguxon) taxtga Hoqon etib ko‘tarish masalasini ilgari surdi. Chingiziylar
ichida katta og‘a sifatida Botu qurultoyni yig‘ish bo‘ynida edi. Ammo u o‘zining
sog‘lig‘ini vaj etib qurultoyni Jo‘ji sulolasi poytaxti Saroy Berkaga chaqirtirdi.
O‘qtoy va Chig‘atoy xonadoni vakillari bunda fitna borligini sezib Hoqon
saylashni doimgidek, Chingizxonning ona yurtasi Onon va Kerulen daryolari
xududida amalga oshirilishi lozim deb, e’tiroz bildirdilar. Biroq ularsiz ham Botu
va Tulu xonadoni ishtirokida Munkexonni Hoqon etib ko‘tardilar. Qurultoy natijasi
tan olinmasligidan xayiqib Botu nomigagina inisi Berka hamda Buqa Timur
boshchiligida Kerulen daryosida yana bir qurultoy yig‘di. Bunda ham O‘qtoy va
Chig‘atoy xonadonlari ishtirok etishni istamadilar. O‘rtada bir yarim yillik
tortishuvlardan so‘ng va nihoyat Qora-qurumda qurultoy chaqirilib taxtga
Munkexon (1251-1259) Hoqon etib “saylandi”. Fikrimizcha, Chig‘atoy xonlari
amalga oshirgan ushbu qadam ulusda boshqaruvni qo‘lga olishdagi ilk qadam deb
hisoblangan desak mubolag‘a bo‘lmas. Boisi, taxtga o‘tirish marosimi har doimdek
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
401
Ili daryosida emas, Movaraunnahrda, aniqrog‘i Angren daryosi vodiysida amalga
oshdi. Bu esa xonning mahalliy xalq yonida bo‘lmasa-da, unga yaqinroq joyda
bo‘lish maqsadini bildirar edi. Umuman olganda bu ilk bora Chingizxon yaratib
ketgan qadriyatlarning tanazzulga yuz tuta boshlaganidan dalolat berardi. Zulxijja
oyi 664/sentyabr 1265 yilda Xo‘jand atrofida Muborakshoh asr olindi va taxt
Baroq ibn Yisu-Bo‘qa ibn Mitukan ibn Chig‘atoy qo‘liga o‘tdi 59. Buning uchun
u amir-bitikchi bilan Muborakshohga qarshi fitna etgan edi va Baroq uni
lochinbozlari boshlig‘i etib tayinlaydi60. Xonlik davrida u bir necha bor
Xurosonga yurish qilgan, ammo Xulaguning (Gulog‘u) o‘g‘li Abak-Xon
(Abaqaxon) tomonidan mamlakatdan xaydalgan. Buxoroga kelgach, u ham islomni
qabul qiladi va tarixda Sulton G‘iyosiddin deb yodga olinadi61 . 1271 yilda va
nihoyat imperiya taxti O‘qtoy xonadoniga qayta nasib etib Qaydu unda Hoqon
bo‘ldi. Bundan boshlab imperiya sarxadidagi barcha yerlarda uning siyosati
amalga osha boshladi. Jamol al-Qarshiy uning haqida shunday ta’rif beradi: “...
ayni damda Qaydu eng ziyrak va uddaburon hamda zamonamizning mohir
siyosatdoni bo‘lib kelmoqda. Kelishuvni hal etishda qo‘li uzun, izzat-hurmat
qilishda va yaxshi yomonni ajratishda yuqori darajali zot edi...”. Baroqxon xonlik
taxtida o‘rnashib olgach, uning bilan Qayduxon ibn G‘ozi o‘g‘il ibn O‘ktoy Hoqon
o‘rtalarida muxoliflik tushdi. Ko‘p tortishuv va bahslardan keyin ikkalasi o‘rtasida
sulx tuzish yo‘llarini qidirdilar. Baroqxon Qaydu madadi bilan Xuroson va Iroq
mulkini oldi. Al-Qarshiyning ta’kidlashicha, Baroq 670/1271 yilning boshida 6
yillik hukmronligidan so‘ng Mirzo Ulug‘bek ta’rifiga ko‘ra 65 , falajlikdan vafot
etgan. Qayduning topshirig‘i bilan1272-1273 yilda Niqboy ibn Sarbon ibn
Chig‘atoy Baroqdan so‘ng taxtni egalladi. Biroq siyosiy nizolar sabab, Qayduning
amri bilan 1280 yilda Bo‘qa-Temur ibn Qadag‘oy ibn Bo‘ri ibn Mitukan ibn
Chig‘atoy Niqboyni o‘ldirib, o‘rniga taxtga o‘tirdi. Bo‘qa-Temur uzoq hukmronlik
qilib 1281-1282 yilda vafot etdi. 1282-1283 yilda Qayduning amri bilan Duva ibn
Baroq hokimiyatni qo‘lga oldi. Muqaddam otasi Baroqni ham taxtga ko‘tarilishiga
ko‘maklashgan edi. Qaydu bilan Baroq o‘rtasida hamkorlik hamda do‘stlik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
402
aloqalari mavjud edi. Niqboy va Bo‘qa-Temurlar uzoq muddat hukmronlik qilgan
bo‘lsa-da, Qayduning soyasida hech qanday Chig‘atoy nasli uchun ahamiyatli
siyosatga yoki boshqaruv sohasiga oid amallar bo‘lmadi. Manbalarda ham
navbatdagi xon sifatida zikr etilgan xolos. Duvaxonga kelsak otasi Baroq boshlab
bergan siyosatini davomchisi sifatida kerak bo‘lsa, ulusni mustaqillikka olib
borgan xon deb aytsak to‘g‘ri bo‘ladi. Zero, uning haqidagi ma’lumotlar keyingi
boblarimizdan alohida o‘rin olgan.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, dastlab Chingizxon o‘zi yaratgan ko‘plab imperiyani
boshqarishdagi tartib-qoidalari farzandalari davrida qattiq rioya etildi. Biroq
ularning vafotidan ko‘p ham o‘tmay imperiyada bosh-bashdoqlik sezildi. Bunda
aynan Botu bilan Tulu va O‘qtoy bilan Chig‘atoy xonadonlari o‘zaro hamkorlikda
bir-birlariga qarshi chiqa boshladilar. Bu esa tomonlarning ko‘proq yutuqlarga ega
bo‘lishi ilinjida kerak bo‘lsa avlodlar qadriyatidan ham voz kechish holatiga va
uluslarning ichki hayotiga bilvosita aloqador bo‘lgan boshqaruvini amalga oshirish
tomon zamin tayyorladi.
