Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
394
HAYKAL- TARIX, JASORAT VA DA’VAT RAMZI
Toshboltayev Islom Bahodir o‘g‘li.
IIV Surxondaryo akademik litseyi tarix fani o`qituvchisi.
mamasoatr@gmail.com +998 93 766 99 08
Annatatsiya: Ushbu ilmiy maqola Urganch shahrida joylashgan buyuk
sarkarda Jaloliddin Manguberdining haykali, haykal tarixi, haykalning ezgulik
va vatanparvarlikka bo’lgan da’vatiga bag’ishlanadi.
Kalit so’zlar: Haykal, tarix, Jaloliddin Manguberdi jasorati, da’vat ramzi.
Dunyoni, insoniyatni larzaga solgan Ikkinchi jahon urushining hal qiluvchi,
eng hayajonli damlari. Millionlab odamlarning yostig’ini quritgan Falokatning
yakuni yaqin. Yakun nurli bo’lishi uchun yana necha millionlab insonning
qo’llari duoda. Bunday vaziyatda Vatan himoyachilari — askarlar irodasiga ta’sir
etuvchi har qanday kuch katta ahamiyatga ega. Shunday o’ta muhim paytda
yozuvchimiz Maqsud Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi» tarixiy dramasi
dunyoga keldi. O’tmishda Chingizxonday qudratli kuchga qarshi tura olgan,
mardonavor kurashgan Vatan tirgagi — Jaloliddin Manguberdining
qahramonliklarini jonlantira olgan drama Ikkinchi jahon urushi yillarining
jangovar vazifalariga katta xizmat ko’rsatdi. Mazkur asar teatrda sahnalashtirildi.
Manbalarda ko’rsatilishicha, Manguberdining kishida hayajonli faxr tuyg’usini
junbushga keltira oladigan qahramonliklari aks etgan mazkur drama urushga
ketayotgan askarlarga maxsus namoyish etilib, frontga jo’natilgan ekan. Bu esa
askarlarda jangovar ruh va shijoat uyg’otib, dushmanga nafratni kuchaytirgan.
Ana shunday vatanparvarlik tuyg’usining kuchayuviga sabab bo’lguvchi buyuk
ajdodlarimiz, xususan, Jaloliddin Manguberdining jasoratlari asrlar o’tsa hamki,
o’z qadr-qimmatini, ahamiyatini yo’qotmaydi. U kishida Vatanparvarlikdek Oliy
Tuyg’uga xizmat qilish impulsini jo’sh urdirib turadi. Jaloliddin Manguberdining
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
395
yaqin a’yonlaridan biri bo’lgan, mashhur tarixchi Shihobiddin Muhammad an-
Nasaviy buyuk bobomizni shunday asvirlagan: “U bug’doyrang, o’rta bo’yli,
turkiy qiyofali va turkiyda gapiradigan odam edi, shu bilan birga, forsiyda ham
so’zlasha
olardi.
Uning
mardligi,
jasurligiga
kelsak,
janglardagi
qahramonliklarini eslab o’tishning o’zi kifoya qiladi. U sherlar orasida eng zo’r
sher edi, qo’rqmas chavandoz, lashkarlar orasida eng botir edi. U jahldor emasdi,
aqoratomuz so’zlarni aytmasdi. U nihoyatda jiddiy edi, kulmasdi, faqat jilmayib
qo’yardi, kam gapirardi.” Mashhur tarixchi Bartold Manguberdiga baho berar
ekan, buni shunday ifoda etadi: “Xorazmshoh Alouddin Muhammad keyinchalik
Jalol iddin ko’rsatgan va mumkin bo’lgan qarshilik harakatining uchqunini ham
ko’rsata olmadi». Darvoqe, shu o’rinda Manguberdining otasi — Xorazmshoh
Alouddin Muhammad haqida turk tarixchi olimi Oydin Tonariy yozgan ba’zi bir
ma’lumotlarni keltirib o’tsak. Tarixda buyuk iz qoldirgan xorazmshohlar
sulolasining mashhur
siymolaridan biri bo’lgan Alouddin Muhammad (hukmronlik davri 1220 y.)
dastavval G’ur sultonlari Shihobiddin va G’iyosiddin bilan jang qildi.
G’uriylar Marv, Tus va Xurosonni qo’lga kiritish niyatida edilar. Alouddin
Muhammad Nishopur, Marv, Saraxsni zabt etdi. Undan so’ng Xorazmshoh ko’p
janglar o’tkazdi, g’uriylarni kuchsizlantirib, ularning ko’p erlarini tortib oldi.
Bora-bora, bir vaqtlar qudratli hisoblangan g’uriylar davlati Alouddin
Muhammadning tazyiqi sabab, parchalanib ketdi. Alouddin Xorazmshoh bunday
natijalarga ko’p jihatdan qoraxitoylar orqali erishdi. Biroq u keyinchalik , qudrat
kasb etib borayotganini his qildi, o’zi vassal bo’lgan qoraxitoylarga qarshi
yurishlar qilib, ularni engdi. Undan keyin Xorazmshoh Tabaristonda bovandiylar
hukmronligini yo’q qildi, Samarqand sultoni Usmonni o’ldirib, qoraxoniylarni
tarix sahnasidan butunlay chiqarib yubordi. Dashti Qipchoqdagi ko’chmanchi
qipchoqlarning ustidan ham g’alaba qozongan Alouddin Muhammad 1215 yilda
Sig’noqni o’z davlatiga qo’shib oldi. Jaloliddin Manguberdi “milliy qahramon”
l ardan biri. 1999 yili mamlakatimizda Jaloliddin tavalludining 800 yilligi keng
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
396
nishonlangan. O’zbekistonda unga atab bir nechta haykallar o’rnatilgan, Xorazm
viloyatida Jaloliddin Manguberdiga bag’ishlangan memorial majmua qurilgan.
1999-yil Jaloliddinning 800 yillik yubileyiga bag’ishlangan 25 so’mlik yubiley
tangalar muomalaga kiritilgan. 2000-yilning 30-avgust kuni “Jaloliddim
Manguberdi” ordeni ta’sis etilgan. Bu orden bilan mamlakat mustaqilligini, Vatan
sarhadlarini, ona yurt tuprog’ini himoya qilishda hamda uni ko’z qorachig’iday
asrashda yuksak harbiy mahorat, qahramonlik va jasorat namunalarini
ko’rsatgan, davlatning mudofaa qudratini mustahkamlashga ulkan hissa
qo’shgan qo’mondonlik tarkibiga kiruvchi harbiy xizmatchilar mukofotlanadilar.
2003-yilning 22-avgust kuni ushbu orden bilan Xorazm viloyati mukofotlangan.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, yurt ozodligi yo'lida jonini fido etgan buyuk
ajdodlarimiz xotirasi hamisha barhayot. Ularning Vatan taqdiri yo'lida
ko'rsatgan ulkan jasorati va mardligi chinakam ibratdir. Buyuk bobomizning
ulkan jasoratini bir so'z bilan ifodalash qiyin. U o'z yurtini himoya qilish
barobarida, dushmanga qarshi mardonavor kurashdi, ona Vatanimizning tinch-
osuda hayoti uchun jonini ayamadi. xalqiga bo'lgan cheksiz mehru muhabbatini
amalda namoyon etib, o'z nomini tarix zarvaraqlariga mangu muhrladi. Biz,
yoshlar millatimiz qahramonlarining ibratli hayotini chuqur o'rganib, hamisha
faxr-iftixor tuyg'ularini tuyishimiz shart, Jaloliddin Maguberdining shaxsiy
kotibi Shaxobiddin An Nasaviy shunday yozadi “U sherlarning sheri va otliq
yigitlar ichida eng dovyuragi edi. U yumshoq edi, jahli chiqmas edi, so’kinmasdi
ham, u jiddiy edi, hech qachon kulmasdi, faqat jilmayardi va kamgap edi. U
adolatni sevardi, biroq u duch kelgan suronli yillar uning ustidan g’alaba qildi va
uning fe’lini o’zgartirdi. U fuqarolarning hayotini osonlashtirishni yoqtirardi,
lekin tanazzul paytida boshqargani uchun jabr qilishgacha bordi”
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Turg’unboyeva.M., & Haydrov, S.A. (2021). Tarix fanini o’qitishda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
397
“O’ttiz yillik urush”ning ahamiyati. Scientific progress,1(5).
2. Omonov, A. O. O., & Haydarov, S. A. (2021). Tarix fanini o’rganishda
Frigiya podsholigining o’rni va ahamiyati. Scientific progress, 1 (5).
3. Shihobiddin an-Nasaviy.
http://khorezmiy.uz/oz/pages/view/324
4. Хоразм тарихи. I jild. M.Matniyozov muxarirligi ostida. –
Urganch. 1996. B. 295
