Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
150
ISLOM TARAQQIYOT BANKINING MABLAG’LARINI
TADBIRKORLIK LOYIHALARIGA YO’NALTIRISH
Sadirdinov Oybek Saydamirovich
O’zbekiston Respublikasi Bank moliya akademiyasi Loyiha boshqaruvi
(Project Management) LB 24-15 guruh magistranti
Annotatsiya: Mazkur maqolada Islom taraqqiyot bankining (ITB) faoliyati,
uning asosiy moliyalashtirish tamoyillari hamda O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan
mamlakatlarda tadbirkorlikni rivojlantirishdagi o‘rni tahlil qilingan. Tadqiqotda
ITB mablag‘larining kichik va o‘rta biznes subyektlariga yo‘naltirilishining
iqtisodiy samaradorligi, moliyaviy qo‘llab-quvvatlash shakllari, jumladan,
mushoraka, murabaha va ijaraga asoslangan moliyalashtirish mexanizmlari
o‘rganilgan. Shuningdek, maqolada ITB bilan hamkorlikda amalga oshirilgan
muvaffaqiyatli tadbirkorlik loyihalari misolida mazkur bank mablag‘larining
innovatsion faoliyat, ishlab chiqarish va eksport salohiyatini oshirishga xizmat
qilishi yoritib berilgan. Xulosa qismida esa Islom moliyasi asosidagi
moliyalashtirish mexanizmlarini milliy amaliyotga tatbiq etish bo‘yicha taklif va
tavsiyalar ilgari surilgan.
Kalit so’zlar: Mushoraka, Mudoraba, ijara, ribo, fatvo
Аннотация: В данной статье рассматривается деятельность
Исламского банка развития (ИБР), его основные принципы финансирования,
а также роль в развитии предпринимательства в развивающихся странах,
таких как Узбекистан. Исследуются экономическая эффективность
направления средств ИБР субъектам малого и среднего бизнеса, формы
финансовой поддержки, включая механизмы мушарака, мурабаха и иджара.
Также на примере успешно реализованных совместных проектов
раскрывается вклад ИБР в развитие инновационной деятельности,
производства и экспортного потенциала. В заключении статьи
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
151
представлены предложения и рекомендации по внедрению исламских
финансовых инструментов в национальную практику финансирования
предпринимательства.
Ключевые слова: Mushoraka, Mudoraba, Ijara, Ribo, Fatvo.
Abstract: This article examines the activities of the Islamic Development
Bank (IDB), its fundamental financing principles, and its role in supporting
entrepreneurship in developing countries such as Uzbekistan. The study evaluates
the economic efficiency of channeling IDB funds toward small and medium-sized
enterprises, as well as the financial support instruments, including mechanisms
such as
musharakah
,
murabaha
, and
ijarah
. Moreover, the paper highlights
successful entrepreneurial projects implemented in cooperation with the IDB,
emphasizing how the bank's resources contribute to innovation, production
development, and the enhancement of export potential. In the conclusion, the
article puts forward proposals and recommendations for applying Islamic finance
mechanisms within national financing practices.
Keywords: Musharakah, Mudarabah, Ijarah, Riba, Fatwa.
Kirish
Bugungi kunda global iqtisodiyotda barqaror rivojlanishni ta’minlash, yangi
ish o‘rinlarini yaratish va ijtimoiy farovonlikni oshirishda tadbirkorlik
faoliyatining o‘rni beqiyosdir. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda kichik va
o‘rta biznes subyektlarini qo‘llab-quvvatlash orqali iqtisodiy faollikni kuchaytirish
muhim vazifalardan biridir. Shu nuqtayi nazardan, xalqaro moliyaviy
institutlarning, xususan, Islom taraqqiyot bankining (ITB) bu boradagi faoliyati
alohida e’tiborga loyiqdir.
ITB islom moliyasi tamoyillari asosida faoliyat yurituvchi xalqaro moliya
instituti bo‘lib, a’zo mamlakatlarda iqtisodiy-ijtimoiy taraqqiyotni rag‘batlantirish,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
152
infratuzilmani rivojlantirish va tadbirkorlik muhitini yaxshilashga ko‘maklashib
kelmoqda. Bank tomonidan ko‘rsatilayotgan moliyaviy ko‘mak vositalari,
xususan, mushoraka, mudoraba, ijara kabi islomiy moliyaviy instrumentlar
tadbirkorlik subyektlari uchun muqobil va adolatli moliyalashtirish imkoniyatini
yaratadi.
Mazkur maqolada Islom taraqqiyot banki mablag‘larining tadbirkorlik
loyihalariga yo‘naltirilishi, bu yo‘nalishdagi amaliy tajriba va moliyalashtirish
mexanizmlari, shuningdek, ularning iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Shu
bilan birga, ITB bilan hamkorlikni kengaytirish orqali milliy tadbirkorlik
infratuzilmasini rivojlantirish imkoniyatlari ham ko‘rib chiqiladi.
Muhokama va natijalar
Islom taraqqiyot banki (ITB) 1975-yilda tashkil etilgan bo‘lib, uning asosiy
maqsadi – islomiy tamoyillar asosida a’zo davlatlarning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishiga ko‘maklashishdir. Bankning ustuvor yo‘nalishlaridan biri – barqaror
iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash, ayniqsa, tadbirkorlik faoliyatiga sarmoya
yo‘naltirish orqali yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi farovonligini oshirishdir.
ITB moliyaviy faoliyatida foizli kreditlash o‘rniga, sheriklik asosida foyda
olish, aktivlarga asoslangan moliyalashtirish va ijtimoiy adolatga tayanish
tamoyillari ustuvor hisoblanadi. Bank tomonidan ko‘plab infratuzilma, energetika,
qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash va ta’lim loyihalari qo‘llab-quvvatlangan
bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda kichik va o‘rta biznes subyektlarini moliyalashtirishga
alohida e’tibor qaratilmoqda.
Islom taraqqiyot banki global moliya sohasida noyob o‘rin egallaydi.
Bankning asosiy maqsadi – islomiy moliya prinsiplariga asoslangan holda
rivojlanayotgan
mamlakatlarda
iqtisodiy-ijtimoiy
loyihalarni
qo‘llab-
quvvatlashdir. ITB tomonidan taqdim etilayotgan moliyaviy instrumentlar nafaqat
investitsiya mablag‘larini yo‘naltiradi, balki bu mablag‘larning milliy
iqtisodiyotdagi ko‘lamini kengaytirish va innovatsion jarayonlarni qo‘llab-
quvvatlashga xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
153
1-jadval
«Kichik
va
oʼrta
korxonalarning
iqtisodiy
barqarorligini
mustahkamlash» loyihasining asosiy texnik-iqtisodiy parametrlari boʼyicha
moliyalashtirish manbalari
mln АQSh dollarida
Komponentlar
nomlari
ITB
ITB
(Rivojlanish
uchun islom
birdamlik
jamg‘armas
i nomidan)
ITB
Jami
Loyihada
ishtirok
etuvchi
moliya
tashkilotlar
i
O‘zbekiston
Respublikas
i ulushi
(soliq,
bojxona
imtiyozlari
va ijtimoiy
to‘lovlar
ko‘rinishida)
Jami
А-komponent.
Moliyalashtirish
va kafillik
30.0
0
7.50
37.5
0
60.00
-
97.50
B-komponent.
Biznes-
injenering
va
salohiyatni
oshirishni
koʼllab-
quvvatlash
-
1.75
1.75
-
0.14
1.89
S-komponent.
Loyihani
boshqarish
va
-
0.43
0.43
-
0.10
0.53
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
154
muvofiqlashtiris
h
D-komponent.
Аudit xizmatlari
-
0.12
0.12
-
0.02
0.14
Koʼzda
tutilmagan
xarajatlar
-
0.10
0.10
-
0.10
Narxlar
oʼzgarishi bilan
kelib
chiqishi
mumkin boʼlgan
xarajatlar
-
0.10
0.10
0.04
0.14
JАMI
XАRАJАTLАR
30.0
0
10.00
40.0
0
60.00
0.30
100.3
0
Islomiy moliya tizimi odatdagi an’anaviy bank tizimidan tubdan farq qiladi.
ITB tomonidan tadbirkorlik subyektlariga taklif etiladigan moliyaviy vositalarning
asosiy turlari quyidagilar:
•
Mushoraka (hamkorlik):
Bank va tadbirkor kapital qo‘shib,
birgalikda loyiha yuritadi va foyda (yoki zarar) ulushi oldindan kelishilgan
nisbatda taqsimlanadi.
•
Mudoraba (ishonchli boshqaruv):
Bank sarmoya beradi, tadbirkor
esa loyihani yuritadi. Foyda kelishilgan ulushda, zarar esa faqat bank
zimmasida bo‘ladi.
•
Ijara (ijaraga berish):
Bank biror aktivni sotib olib, tadbirkorga
ijaraga beradi. Bu, ayniqsa, uskunalar yoki binolarni moliyalashtirishda
qo‘llaniladi.
Ushbu vositalar orqali ITB foizsiz, adolatli va xavfsiz moliyaviy yordam
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
155
ko‘rsatishni maqsad qiladi.So‘nggi yillarda ITB O‘zbekistonda ham qator
tadbirkorlik va infratuzilma loyihalarini qo‘llab-quvvatlagan. Masalan,
2021–2024
yillar davomida
ITB ishtirokida amalga oshirilgan qishloq xo‘jaligini
rivojlantirish loyihalari, zamonaviy sug‘orish tizimlari joriy etilishi, shuningdek,
kichik biznes subyektlari uchun aylanma mablag‘lar ajratilishi – bank faoliyatining
muvaffaqiyatli misollaridan hisoblanadi.
Shuningdek, bank tomonidan taqdim etilayotgan texnik yordam, konsalting
xizmatlari va trening dasturlari orqali tadbirkorlik madaniyatini oshirishga ham
katta hissa qo‘shilmoqda.
Xulosa va takliflar
Islom taraqqiyot bankining tadbirkorlikni rivojlantirishdagi roli ayniqsa
rivojlanayotgan davlatlar uchun katta ahamiyatga ega. Bank tomonidan taklif
etilayotgan moliyaviy vositalar faqatgina iqtisodiy emas, balki ijtimoiy adolat va
halollik tamoyillariga ham tayanadi. O‘zbekiston sharoitida ITB bilan hamkorlikni
yanada kuchaytirish, mavjud imkoniyatlardan to‘liq foydalanish va milliy banklar
orqali islomiy moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytirish dolzarb hisoblanadi.
Takliflar:
•
Milliy qonunchilikda islomiy moliyaviy instrumentlarni kengroq
tatbiq etish uchun huquqiy asoslarni mustahkamlash.
•
Tijorat banklari islomiy moliyalashtirish bo‘yicha maxsus bo‘limlar
tashkil etishi.
•
ITB bilan qo‘shma investitsiya fondlarini tashkil etish orqali kichik
biznes subyektlarini keng ko‘lamda moliyalashtirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Me’yoriy-huquqiy hujjatlar
1. «O'zbekiston Respublikasi Markaziy Banki to'g'risida» gi O'zbekiston
Respublikasi Qonuni 1995-yil 26-dekabr.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
156
2. O'zbekiston Respublikasi «Bank va bank faoliyati to'g'risida»gi Qonuni
1996-yil 25-aprel.
3. O'zbekiston Respublikasining «Bank siri to'g'risida»gi Qonuni 2005yil 25-
aprel.
4. O‘zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining
kafolatlari to‘g‘risida’’gi Qonuni 2012-yil 2-may .
5. O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 26-apreldagi “Oilaviy tadbirkorlik
to‘g‘risida”gi Qonuni. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2012 y.
6. O'zbekiston Respublikasining «Mikromoliyalash to‘g‘risida»gi Qonuni. 2006-
yil 15-sentabr.
7. “Kichik tadbirkorlik subyektlarini milliy valutada kreditlash tartibi
to‘g‘irisida” gi Nizom2013-yil 27-dekabr.
8. “Kichik va xususiy tadbirkorlikni mikrokreditlash tizimini yanada
kengaytirish va soddalashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 13 fevraldagi Qarori.
9.“Kichik tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
mexanizmini takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining farmoni, 2003- yil, 23- dekabr.
10. “Kichik tadbirkorlikni rivojlantirish kafolat jamg‘armasi faoliyatini
tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2017-yil 17-apreldagi Qarori.
11. “Tadbirkorlik subyektlari va keng aholi qatlamiga mikrokreditlar ajratish
tizimini yanada soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 17 martdagi PQ-2844 Qarori.
12. Islom taraqqiyot banki ishtirokida «Kichik va o‘rta korxonalarning
iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash» loyihasini amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori,
30.12.2024 yildagi 903-son
