Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
128
QOBILIYAT VA IQTIDORNING OʻSISHIGA TAʼSIR ETUVCHI
OMILLAR
Andijon davlat pedagogika instituti „Pedagogika va psixologiya “kafedrasi
v/b dotsenti psixologiya fanlari doktori
Vahabova Oʻgʻilxon Tolibjonovna
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti oʻzbek tili va
adabiyoti yoʻnalishi 102-guruh talabasi
Toʻlanova Zulfiyaxon Gʻiyosiddin qizi
Annotatsiya:Ushbu maqolada insonning qobiliyat va iqtidorining
shakllanishi hamda rivojlanishiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar atroflicha
tahlil qilinadi. Xususan, tugʻma layoqat, ijtimoiy muhit, ta’lim-tarbiya, oila muhiti
va shaxsning o‘z ustida ishlashi kabi jihatlarning ahamiyati yoritiladi.
Qobiliyatning umumiy va maxsus turlari, pedagogik yondashuv va o‘qituvchining
roli, bolaning qiziqishi hamda qat’iyatlilik kabi omillar qobiliyatni rivojlantirishda
muhim ahamiyatga ega ekani ta’kidlanadi.
Kalit soʻzlar: qobiliyat, iqtidor, iste’dod, tug‘ma layoqat, oila muhiti, tarbiya,
ta’lim, psixologik xususiyatlar, ijtimoiy muhit, umumiy qobiliyat, maxsus qobiliyat.
ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА РАЗВИТИЕ СПОСОБНОСТЕЙ И
ТАЛАНТОВ
Доцент кафедры «Педагогика и психология» Андижанского
государственного педагогического института, доктор психологических
наук Вахабова Угилхон Толибжоновна
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
129
Студентка 102-группы направления узбекского языка и литературы
филологического факультета Андижанского государственного
педагогического института
Туланова Зулфияхон Гиясиддин кызы
Аннотатция:В статье подробно анализируются внутренние и
внешние факторы, влияющие на формирование и развитие способностей и
талантов человека. Особое внимание уделяется значению врожденных
задатков, социальной среды, воспитания, образования, семейной
атмосферы и самосовершенствования личности. Рассматриваются общие
и специальные способности, педагогический подход, роль учителя, интерес
и настойчивость ребенка как ключевые условия развития способностей.
Ключевые слова: способность, талант, гениальность, врожденные
способности, образовательная среда, семейная атмосфера, воспитание,
обучение, психологические особенности, социальная среда, общие
способности, специальные способности.
FACTORS INFLUENCING THE DEVELOPMENT OF ABILITIES
AND TALENTS
Associate Professor of the Department of Pedagogy and Psychology at
Andijan State Pedagogical Institute, Doctor of Psychological Sciences,
Vakhabova Ugilkhon Tolibjonovna
Student of Group 102, Uzbek Language and Literature Department, Faculty
of Philology, Andijan State Pedagogical Institute,
Tulanova Zulfiyakhon Giyasiddin qizi
Abstract:This article provides an in-depth analysis of the internal and
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
130
external factors that influence the development and manifestation of human
abilities and talents. It emphasizes the importance of innate potential, social
environment, education, upbringing, family dynamics, and self-improvement. The
paper explores general and specific abilities, pedagogical strategies, the role of
teachers, and the significance of a child’s interests and persistence in nurturing
talent.
Key words:ability, talent, genius, innate ability, family environment,
upbringing, education, psychological traits, social environment, general abilities,
specific abilities.
Psixologiyada
qobiliyat
individual-psixologik xususiyatlar sifatida
tavsiflanadi va uning asosida har bir insonning boshqa insondan tafovutlanadigan
hislatlari, fazilatlari yotadi. Shuning uchun har bir shaxsdan bir xil natija, bir xil
sifat kutish mumkin emas, chunki insonlar o’z qobiliyati bo’yicha bir-biridan
muayyan darajada farq qiladi. Binobarin, ular o’rtasida sifat va miqdor jihatidan
farqlar ko’p bo’lishi mumkin. Qobiliyatning sifat tavsifi shaxsning qaysi
individual-psixologik xususiyatlari faoliyat muvaffaqiyatining majburiy sharti
tariqasida xizmat qilishini anglatadi. Ularning miqdoriy tavsifi esa faoliyatga
qo’yiladigan talablarga shaxs tomonidan qay yo’sinda bajarish imkoniyati
mavjudligini bildiradi, ya’ni mazkur inson boshqa odamlarga qaraganda malaka,
bilimlardan nechog’lik tez, oson, puxta foydalana olishini namoyon qiladi.
Qobiliyatlar umumiy va mahsus bo’ladi. Umumiy qobiliyatlar mavjud bo’lganda
kishi faoliyatining turli xillari bilan muvaffaqiyatli shug’ullana oladi. Masalan:
kuzatuvchanlik, konstruktiv hayol, tez fikrlay olish kabilar ma’lum darajada barcha
faoliyat turiga xosdir. Umumiy qobiliyatga ega bo’lgan o’quvchilar odatda barcha
fanlardan yaxshi va qiynalmay o’qiydilar.Maxsus qobiliyatlar kishiga qandaydir
bir muayyan faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug’ullanish imkonini beradi. Masalan:
musiqa, texnika, matematika, rassomchilik qobiliyatlari maxsus qobiliyatdir.
Qobiliyatlar o’zining sifat va miqdor darajasi bilan xarakterlanadi.Qobiliyatning
sifat xarakteristikasi shaxsning qobiliyatlari nimaga nisbatan namoyon bo’lishini,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
131
qanday individual psixologik xususiyatlar faoliyat jarayoni muvaffaqiyatining
zaruriy sharti ekanligi bilan xarak- terlanadi. Masalan: O’qituvchi tashabbuskorlik,
talabchanlik, mehribonlikni his qilish, kuzatuvchanlik, kashfiyotchilik, javobgarlik
kabi shaxsiy sifatlarga ega boʻlishi kerak.Qobiliyatlarning miqdor xarakteristikasi
shaxsning bilim, ko’nikma va malakalarni qanchalik tez, yengil va mustahkam
egallashi bilan xarakterlanadi.
Genial yoki geniy deb, biz shunday kishilarni aytamizki, ular niho-
yatda katta masalalarni hal qiladilar, butun bir sinf yoki xalqlar uchun, barcha
insoniyat uchun ahamiyatli bo’lgan, misli ko’rilmagan qimmatli narsalar
yaratadilar. Bunda ular yaratgan narsalar tarixda go’yo burilish nuqtasi bo’lib
xizmat qiladi, tarixni oldinga progressiv tomon harakatga keltiruvchi madad bo’lib
xizmat qiladi. Masalan, biz Alisher Navoiyning genial shoir deb hisoblaymiz,
chunki, u shunday asarlar yaratdiki, uning asarlari dunyoga kelishi bilan o’zbek
adabiyotida o’zbek tili taraqqiyotida Yangi bir davr boshlandi. Talantli deb
shunday odamlar aytiladiki, ular ma’lum sohada murakkab nazariy va amaliy
masalalarni hal qilishga, yangilik va progressiv ahamiyatga ega boʻlgan qimmatli
narsalar yaratishga qodir bo’ladilar.
Har bir odamning qobiliyat va iste’dodi taraqqiyot mahsulidir.
Insonning qobiliyati uning tug’ma layoqati asosida, muhitga bog’liq ravishda
olayotgan ta’lim-tarbiyasiga qarab, shuningdek, kishining o’z ustida ishlashi bilan
bog’liq holda o’sib, kamol topib boradi. Inson o’z mohiyati bilan ijtimoiy tabiiy
zotdir. Shuning uchun ham unga xos bo’lgan barcha ruhiy holat va jarayonlar tabiiy
kuchga, hayotiy kuchga egadir. Bu tabiiy kuchlar har bir insonga ota-onadan
bevosita o’tadi va ular
instinktlar
,
tug’ma layoqatlar
tariqasida ijtimoiy
munosabat va faoliyat jarayonida namoyon bo’ladi.
Tug’ma layoqat
tayyor,
kamolotga yetgan qobiliyat emas, balki qobiliyatning o’sishi uchun faqat tabiiy
zamindir, u kelgusida qobiliyatga aylanmog’i mumkin. Bunday imkoniyatlar faqat
tegishli sharoit mavjud bo’lgandagina ro’yobga chiqa oladi.Tug’ma layoqatni
1
“Umumiy psixologiya” E.G.G’oziyev.Toshkent.2002-yilnashri.
2
“Umumiy psixologiya” E.G.G’oziyev.Toshkent.2002-yilnashri.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
132
irsiyat bilan aynan bir narsa deb tushunish yara- maydi. Layoqat irsiyat natijasigina
bo’lib qolmay, balki, shu bilan birga ona homilasida o’sish natijasi hamdir.
Layoqat kishidagi tug’ma imkoniyatdir.
Layoqat
kishining butun umri davomida
o’zicha o’sib, kamolotga yetmaydi. Layoqat hali kishida mudrab yotgan
imkoniyatlardir. Bu layoqatning «uyg’onib yuzaga chiqishi uchun tegishli ijtimoiy
muhit ham bo’lmog’i lozim. Layoqatni xuddi uruqqa o’xshatish mumkin, urug’dan
o’simlik ko’karib chiqishi, yetilib meva qilishi uchun qulay sharoit: tuproq, havo,
quyoshning bo’lishi darkor.Kishidagi tug’ma layoqatning o’sib kamol topishi
uchun zarur bo’lgan sharoitning asosi ijtimoiy muhitdir.Ijtimoiy muhit
layoqatlarning o’sib, kamol topishi uchun qulay yoki noqulay bo’lmog’i
mumkin.Qulay muhit kishidagi «mudrab yotgan» layoqatlarni uyg’otadi.
Layoqatning o’smog’i uchun qulay sharoit bo’lishi kishining bolalik chog’larida,
ayniqsa, muhimdir. Bolalar o’z o’yinlarida, odatda, kattalarga taqlid qiladilar.
Taqlid qilish jarayonida bolalarda ma’lum bir layoqatlar dastlab uyg’ona
boshlaydi. Musiqachilar, rassom yoki shoirlar, texnik xodimlar muhitida o’sgan
bolalarning ko’pchiligida layoqatning juda barvaqt uyg’onishi sababi ko’proq
mana
shundadir.Noqulay
ijtimoiy
muhit
sharoitida
kishidagi tug’ma
layoqatlarning «uyg’onmay» qolib ketishi mumkin. Bunday noqulay muhit kishida
tasodifiy ravishda ko’rina boshlagan biron qobiliyat va iste’dod alomatlarini
yo’qotib yuborishi yoki ularning paydo bo’lish vaqtini cho’zib yuborishi ham
mumkin.
Qobiliyatlarni rivojlanishi va rivojlantira olishni ikki xil yo’li bor.
1- yoʻl:
-Tanqidiy vaziyatlar;
-Umidsizlik hissi;
-Raqobatlasha olish;
-Shart-sharoitlarga baho bera olish;
-O’z kelajagini qobiliyatida yorqinroq qilish;
2- yoʻl:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
133
Qaysidir sohaga qiziqish bor, ammo qobiliyat mavjud emas. Shu holatda
qiziqishlarni rivojlantirish kerakmikin?
Bu holatda iste’dodini emperik tarzda kamol toptirish mumkin. Bunda
insonning qilayotgan ishiga qiziqishi va buning unga yoqishi lozim, qolgan barcha
narsa esa unga ergashadi. Kimdir alpinizm (tog’ cho’qqilarini zabt etish)ga
moyillika ega, ammo bunga qobiliyati yo’q. Inson umri davomida dasht-u
biyobonlarni kezsa ham qobiliyatli bo’lib qolmaydi. Qobiliyat asosi bu moyillikdir,
ya’ni bir vazifani qilish qanchalik qiziqarli bo’lsa moslashuvchanlik shuncha
ortadi.
Qobiliyatni
rivojlantirishning o‘ta muhim omili insonning oila va
oilaviy munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlari ekanligi aniq, xususan:
oila
tuzilishi va uning hissiy muhiti,tarbiya uslubi va ota-onalar va bolalar
o‘rtasidagi munosabatlarning o‘ziga xos xususiyatlari,ota-onalarning
farzandining iqtidoriga munosabati.
Ota-onalar va bolalar munosabatlarining
uslublari masalasi batafsilroq o‘rganildi. Olimlarning bir ovozdan ta’kidlashicha,
ota-onaning qat’iy nazorati va zo‘r bosimiga asoslangan bola tarbiyasining
totalitar uslublari iqtidorli shaxsning rivojlanishini to‘xtatuvchi va qullikka
aylantiruvchi omil hisoblanadi.
Qobiliyatlarni rivojlantirishning muhim jihati
ota-onalarning bolalar iste’dodiga bo‘lgan munosabatidir.
Bu omil bolaning
imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarishga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan
biridir.Quyidagi
munosabatlar
turlari
mavjud:
➢
salbiy
➢
e’tiborsizlik
➢
ijobiy
➢
gipersotsializatsiya.Gipersotsializatsiya
bilan ota-onalar bolaning iqtidorliligi, unda alohida obro‘-e’tibor yoki
ularning amalga oshmagan intilishlari va qo‘ldan boy berilgan
imkoniyatlarini amalga oshirish imkoniyatini ko‘rish orqali o‘zlarini
tasdiqlashga harakat qilishadi.
Yuqorida aytib o‘tilganidek, qobiliyatlar faqat
faoliyat jarayonida rivojlanishi mumkin. Shuning uchun bolani imkon qadar
3
.„Kreativfikrlash“I.S.Hotamov,M.K.Olimov,G.R.Madrahimova,
I.S.Foziljonov.Toshkent 2022-yil.Innovatsion-Ziyo nashri.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
134
ertaroq u maxsus qobiliyatlarni namoyon etadigan faoliyatga kiritish kerak. Biroq,
asosan, bir sohada bir tomonlama rivojlanish bolaga zarar etkazishi mumkin.
Maxsus qobiliyatlarning har tomonlama rivojlanishi va gullab-yashnashi uchun
umumiy qobiliyat darajasini, keng dunyoqarashini, umumiy madaniyatini
rivojlantirish kerak. Shaxsning har tomonlama barkamol rivojlanishi uchun har
tomonlama rivojlanish zarur. Agar bola erta yoshda biron bir faoliyat uchun aniq
qobiliyatlarni namoyon qilmasa, u ham har tomonlama rivojlanishi kerak, chunki
o‘rganish jarayonida u biror narsaga moyillik va qobiliyatlarni kashf qilishi
mumkin.
Qobiliyatlar faqat chuqur qiziqish va tegishli faoliyatga barqaror
moyillik bilan birgalikda o‘z mevasini berishi mumkinligi sababli, o‘qituvchi
bolaning qiziqishini faol ravishda rivojlantirishi, bu qiziqishlar yuzaki emas,
balki chuqur va barqaror qiziqish bilan qo‘llab-quvvatlanishiga intilishi kerak.
Ko‘pincha amalda u yoki bu sohada qobiliyatga ega bo‘lgan bolaning bunday
faoliyatga qiziqish bildirmasligi holatlari mavjud. Ba’zi holatlar, masalan,
muvaffaqiyatsiz o‘qitish usullarini qo‘llash, fanni yomon bilish, noqulay hayotiy
sharoit, ota-onaning qarshiligi tufayli bola tegishli fanga unchalik qiziqmaydi,
unga befarqlik ko‘rsatadi. Biroq, agar malakali o‘qituvchi bolani biron bir
faoliyatga chinakam qiziqtirishga muvaffaq bo‘lsa, unda juda tez, ko‘pincha
kutilmaganda uning atrofidagilar uchun bu qiziqish va moyillik talabaning
e’tiborini to‘liq o‘ziga tortadi.Bolalarning qobiliyatlarini tarbiyalashda
qiyinchiliklarni yengishda ularning qat’iyatliligini rivojlantirish kerak, ularsiz
eng qulay moyillik va aniq qobiliyatlar natija bermaydi. Ba’zida g‘ayrioddiy
qobiliyatga ega bo‘lgan bola muvaffaqiyatsizlikka uchraganida taslim bo‘ladi,
o‘z qobiliyatiga ishonchini yo‘qotadi va ilgari sevimli mashg‘ulotlarga
qiziqishni yo‘qotadi. Bunday hollarda u o‘qituvchining yordamiga va
qiyinchiliklarni yengishda yordamiga muhtoj. Bolalarning qobiliyatlarini
rivojlantirishga intilishda ularda o‘z-o‘zini talab qilish va mehnatining samarasini
tanqidiy baholash qobiliyati kabi shaxsiy fazilatlarni tarbiyalash kerak. Bolada
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
135
uning qobiliyatlari, muvaffaqiyatlari va yutuqlariga to‘g‘ri munosabatni
shakllantirish juda muhimdir. Hech qanday holatda siz to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki
bilvosita bolaga uning eksklyuzivligi yoki boshqa bolalardan ustunligi
g‘oyasini singdirmasligingiz kerak. Siz bolaning qobiliyatiga haddan
tashqari qoyil qolmasligingiz, uni maqtashingiz yoki tengdoshlari bilan
taqqoslamasligingiz kerak.Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlab o‘tish lozim-ki, inson
iste’dodining tabiati olimlar o‘rtasida juda qizg‘in munozaralarga sabab bo‘ladi.
Iqtidor tug‘mami yoki hayot davomida rivojlanganmi? Musiqachi bo‘lib
tug‘ilish kerakmi yoki o‘z ustidagi mashaqqatli kundalik mehnat natijasida
iste’dod rivojlanadimi?Qobiliyatlar sohasidagi tadqiqotlarni tavsiflovchi
o‘rganilgan materiallarga asoslanib, quyidagi xulosalar chiqarish
mumkin:
Qobiliyatlar -bu har qanday faoliyatda yuqori natijalarga erishish
imkoniyatini beruvchi shaxsning individual psixo-fiziologik xususiyatlari
majmuasidir.Jamiyatda har qanday faoliyat va hayotni amalga oshirish
uchun zarur bo‘lgan umumiy qobiliyatlar va muayyan faoliyatga xos bo‘lgan
maxsus qobiliyatlar hisoblanadi.Demak insonda qobiliyat va iqtidorning
oʻsishiga tabiiy va sunʼiy omillar bevosita taʼsir etib turadi.Bu holat
ayniqsa,bolalarda yaqqol namoyon boʻladi .Ularning psixologiyasi
rivojlanishi, qobiliyatning oʻsish davri va biror bir talantni oʻzida sezganlik
payti oʻz davrida yuz berishi ,aniqlanishi uchun uni agressiv muhitdan
saqlash hamda undagi yoʻnalganlikka, oʻzgarishlarga befarq boʻlmaslik
darkor.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
„Umumiy psixologiya“ E.G.Gʻoziyev . Toshkent.2002-yil nashri.
2.„Umumiy psixologiya“ M.E.Zufarova . Toshkent.2010-yil nashri.
3.„Psixologiya“ V.M.Karimova.Abdulla Qodiriy nashriyoti 2002-yil.
4.„Kreativfikrlash“I.S.Hotamov,M.K.Olimov,G.R.Madrahimova,
I.S.Foziljonov.Toshkent 2022-yil.Innovatsion-Ziyo nashri.
5.„Umumiy psixologiya “F.I.Xaydarov,N.I.Xalilova.Toshkent-2010.
